Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Formation of students' research competences as a pedagogical
problem
Raykhona TILLAEVA
1
Tashkent State University of Uzbek Language and Literature named after Alisher Navoi
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2022
Received in revised form
20 July 2022
Accepted 25 August 2022
Available online
15 September 2022
It is reasonable to look for an answer to the question of how
organize teaching Uzbek literature in new conditions from state
educational standard and curricula of general secondary
education based on competence approach. Students develop
research competence not individually, but in combination with
basic competencies such as general cultural, social work,
working with information, self-development. This article
analyzes the formation of research competencies as a
pedagogical problem.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss8/S-pp171-178
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
competence approach,
teaching Uzbek literature,
competence, research
competence
Ўқувчиларда
тадқиқотчилик
компетенцияларини
шакллантириш –
педагогик муаммо сифатида
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
компетенциявий ёндашув,
ўзбек адабиётини ўқитиш,
компетенция,
тадқиқотчилик
компетенцияси
Умумий ўрта таълимнинг компетенция ёндашувига
асосланган давлат таълим стандарти ва ўқув дастурларидан
ўзбек адабиётини ўқитишни янги шароитларда қандай
ташкил этиш ҳақидаги саволга жавоб излаш ўринлидир.
Ўқувчиларда тадқиқотчилик компетенцияси индивидуал
ҳолда эмас, балки умуммаданий, ижтимоий
-
меҳнат,
ахборотлар билан ишлаш, ўз
-
ўзини ривожлантириш каби
таянч билимлар (компетенциялар) билан комплекс
ривожланади.
Мазкур
мақолада
тадқиқотчилик
компетенцияларини шакллантириш педагогик муаммо
сифатида таҳлил қилинади.
1
Independent Researcher of Tashkent State University of Uzbek Language and Literature named after Alisher Navoi
E-mail:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
172
Формирование
исследовательских
компетенций
студентов –
как педагогическая проблема
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
компетентностный
подход, преподавание
узбекской литературы,
компетентность,
исследовательская
компетентность
Ответ на вопрос, как организовать преподавание
узбекской литературы в новых условиях, целесообразно
искать в государственном образовательном стандарте и
учебных программах общего среднего образования на
основе
компетентностного
подхода.
У
студентов
формируется
исследовательская
компетентность
не
индивидуально, а в комплексе с базовыми компетенциями,
такими как общекультурная, социальная работа, работа с
информацией,
саморазвитие.
В
данной
статье
анализируется
формирование
исследовательских
компетенций как педагогическая проблема.
Умумий ўрта таълимнинг компетенция ёндашувига асосланган давлат таълим
стандарти ва ўқув дастурларидан ўзбек адабиётини ўқитишни янги шароитларда
қандай ташкил этиш ҳақидаги саволга жавоб излаш ўринлидир. Зеро, адабий таълимни
ташкил этишнинг янгича талаблари курс мазмунининг ўқувчи шахсига мослиги,
замонавий адабиётшуносликдаги сўнгги тенденциялар –
умумтаълим тизимида фанни
ўқитишга ёндашувларни қайта кўриб чиқишни таклиф қилади. Албатта, бундан
кўзланган мақсад ўрганишнинг билимга йўналтирилган парадигмаси, яъни
“адабиётнинг қиёфаси”га аҳамият қилинадиган тизимли
-
структуравий ўрганиш
моделидан антропоцентрикка ўтилишидир.
Изланишларимиз давомида таълим олувчиларнинг тадқиқотчилик ривожидаги
ўқув
-
билим фаолияти, илмий тафаккури такомилига тўсқинлик қиладиган айрим
сабаблар аниқланишига эришилди. Улар сирасига қуйидагиларни киритиш мумкин:
1) ўқувчиларда ижодкорлик қобилиятининг ёш хусусиятлари доирасида
ривожланмаганлиги;
2) образли, предметли ва рамзли фикрлаш тарзининг талаб даражасида
шаклланмаганлиги
;
3) ижодий фаолият тажрибаси табиат ва жамият ҳодисалари ҳақидаги
билимларга нисбатан орқада эканлиги;
4) илм эгаллаш, меҳнат қилиш ва ҳаётга бўлган салбий қарашларнинг таъсири ва
ҳ.к.
Юқорида кўрсатилганларга тавсия сифатида ўқувчиларнинг вазиятга онгли
муносабатини таркиб топтиришга доир ишчанлик қобилиятини шакллантириш
мақсадга мувофиқ. Ишчанлик қобилияти ўқувчиларнинг биологик хусусиятлари билан
боғлиқ. Тадқиқотчи Л.Элибоеванинг кузатишларига кўра, “Ўқувчининг ишчанлиги энг
юқори ўзлаштириш асоси эканлиги фанда ҳам, педагогик амалиётда ҳам аллақачон ўз
исботини топган. “Ишчанлик”нинг антиподи –
эринчоқлик, дангасалик болаларнинг
ўзлаштиришда орқада қолиб кетишида етакчи сабабга айланиши ҳам мумкин.
“Ишчанлик” коррелятиви боланинг сиҳат
-
саломатлиги, кўриш, эшитиш, кинестезик
сезгиларининг нормал тараққиёти олий нерв тизимининг талаб даражасида
шаклланганлигини қайд этиш учун ишлатилади”.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
173
Фикримизча, тадқиқотчилик компетенциялари ривожида юқоридаги қайд
этилганлар қаторига яна бир муҳим фактор: фикрлаш жараёни моҳиятини киритиш
мумкин. Фикрлаш ўзида анализ, қайта жамлаш, таққослаш, ажратиш, синтез каби
жараёнларни мужассамлантиради ва воқеликни идрок этиш омили саналади. Фикрлаш
элементлари ўрганилган ўқув материалида муҳим ҳисобланган ва иккиламчи
белгиларни фарқлашга, шу орқали айнан тадқиқ этилаётган мавзулар орасидан
муаммога тегишли маълумотларни ажрата олишга ёрдамлашади. Оқибатда
ўқувчиларда ўзлари мустақил равишда ўқув мақсадларини қўйиш, танқидий мушоҳада
юритиш, мавзу доирасида мос атамаларни танлаш, нуқтаи назарларини кенг ёки қисқа
ифодалаш, муаммога муносабат билдириш, бир сўз билан айтганда, фикрлаш суръати
ортади. Шу ўринда масалага оид яна бир қатор жиҳатларга тўхталиш жоизки, илмий
изланишларга қизиқишнинг пастлиги ўқув меҳнати усуллари анъанавий қолипларда
сақланиши, тарбияланувчилар жисмоний камолотидаги айрим етишмовчиликлар
билан ҳам изоҳланади. Уларни бартараф этиш, ўз навбатида, дидактик аҳамиятга молик
ақлий меҳнат усулларини янгилашни талаб этади.
Ўқувчиларнинг тадқиқотчилик компетенцияси ахлоқий
-
эстетик камолотга
дахлдор бўлган адабий
-
нутқий, бадиий асарни таҳлил қилиш билан боғлиқ фанга оид
компетенцияларни комплекс шакллантиришга боғлиқ. Шу боис адабиёт фанини
ўқитишда шахсий
-
фаоллик ёндашуви билан биргаликда компетенцияга асосланган
ёндашув самаралидир. Мазкур ёндашув моҳиятан таълим натижасига қаратилган
бўлиб, якунда ўрганилган маълумотларнинг ҳажми эмас, балки ўқувчининг нотаниш
вазиятларда амалий ҳаракат қилиш қобилияти устувор саналади.
Таълим олувчиларнинг ижтимоий ҳаракатчанлигини шакллантириш мақсади
ўзгарувчан шароитларда уларнинг ўз фаолиятини ташкил этиш қобилияти ва
компетентли шахсни тарбиялашда ўзини намоён этади. Бу келгусидаги касбий
фаолиятида муваффақиятли мулоқот қилиш ва мустақил иш юритиш қобилиятини
ривожлантиришда тайёрлиги мезонидир.
Адабиёт эстетик дид ва маънавиятни шакллантирувчи фан сифатида асар
қаҳрамонларига баҳо бериш, ўқувчидаги ҳис
-
туйғуларни тафтиш қилиш ва
ривожлантириш жараёнида тил, маданият ва шахс туйғулари бирлиги ҳамда уларнинг
ўзаро таъсирини таъминлашга хизмат қилади.
Адабиётдан Давлат таълим стандарти принципларида яратувчанлик бевосита
“ўқувчи шахси, унинг интилишлари, қобилияти ва қизиқишлари устуворлиги” билан
боғланса, “маънавий
-
ахлоқий дунёси, адабий
-
эстетик дидини шакллантириш ҳамда
уларда мустақил фикрлаш, образли тафаккурга оид билим, кўникма, малакаларни ҳосил
қилиш ва ривожлантириш” асосий мақсади эканлиги ҳам алоҳида таъкидланади.
Компетенциялар –
таълим натижаларини ўлчашнинг янги шакли. Уларнинг
турлари ДТСда фаннинг мазмуни доирасида аниқ кўрсатилади. Ўзбек адабиётини
ўқитиш мазмунининг асосий таркибий қисмлари сифатида таълим минимумида
қуйидагикомпетенциялар белгиланган
:
1. Адабий
-
нутқий компетенциялар.
2. Бадиий асарни таҳлил қилиш компетенциялари
.
Мазкур компетенциялар мазмунида ўқувчиларнинг тадқиқотчилик фаолиятини
шакллантиришга доир элементлар деярли кўзга ташланмайди. Бироқ эътибор қилинса,
бу масала маълум даражада қуйидаги таянч компетенциялар таркибида учраши кўзга
ташланади:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
174
1)
ахборотлар билан ишлаш компетенцияси: медиа манбалардан зарур
маълумотларни излаб топа олишни, саралашни, қайта ишлашни, сақлашни, улардан
самарали фойдалана олишни;
2)
ўзини
-
ўзи ривожлантириш компетенцияси:
доимий равишда ўзини
интеллектуал ва креатив ривожлантириш, камолотга интилиш, ҳаёт давомида
мустақил ўқиб
-
ўрганиш, когнитивлик кўникмаларини ва ҳаётий тажрибани мустақил
равишда ошириб бориш;
3)
математик саводхонлик, фан ва техника янгиликларидан хабардор бўлиш
ҳамда фойдаланиш компетенцияси: аниқ ҳисоб
-
китобларга асосланган ҳолд ашахсий,
оилавий, касбий ва иқтисодий режаларни туза олиш, кундалик фаолиятда
турлидиаграмма,
чизма
ва
моделларни
ўқий
олиш,
инсон
меҳнатини
енгиллаштирадиган, меҳнат унумдорлигини оширадиган, қулай шарт
-
шароитга олиб
келадиган фан ва техника янгиликларидан фойдалана олиш лаёқатларини
шакллантиришни назарда тутади.
Аён бўладики, тадқиқотчилик компетенцияси индивидуал ҳолда эмас, балки
умуммаданий, ижтимоий
-
меҳнат, ахборотлар билан ишлаш, ўз
-
ўзини ривожлантириш
каби таянч компетенциялар билан комплекс ривожланади.
Ўқув дастурлари таҳлил қилинганида эса муаммо доирасида айрим малака
талабларининг акс этганлиги аниқ бўлди. Масалан, 10–
11-
синф “Адабиёт” ўқув
дастурларида, асосан, адабий
-
назарий тушунчалар, ёзувчи маҳорати,услуби, ижодининг
ўзига хос хусусиятлари, асарларининг бадиий
-
фалсафий талқини юзасидан билим,
кўникма ва малакалар шакллантиришга эътибор қилингани ҳолда ижодий
қобилиятлар ривожига қаратилган тадқиқотчилик фаолиятини ташкил этиш масаласи
деярли очиқ қолгани маълум бўлади.
Масаланинг дарсликлардаги талқини таҳлилида қуйидагиларнинг ўрин олгани
маълум маънода улар таркибидаги топшириқларни ранг
-
баранг ва қизиқарли тарзда
қўйишни тақозо этади (1.1
-, 1.2-
жадвалларга қаранг):
1.1-
жадвал
“Адабиёт” дарсликларидаги ўқув топшириқлари мазмуни
10-sinf
1-qism
“Rustamxon” dostoni
Dostondan olingan taassurotlar asosida insho yozing.
“O‘rxun
-Enasoy
obidalari”
1. “To‘nyuquq” bitiktoshi matniga xos qiyin so‘zlar lug‘atini tuzing.
2. “To‘nyuquq –
buyuk vatanparvar”
mavzusida qisqa ijodiy matn
yozing.
3. Hozirda iste’moldan chiqqan so‘zlarning qisqacha izohli lug‘atini
tuzing.
4
. O‘rxun
-
Enasoy obidalarida qahramonlik madhi” mavzusida insho
yozing.
Ahmad
Yassaviy.
Hikmatlar
“Ahmad Yassaviy o‘gitlaridan olgan taassurotlarim” mavzusida
ijodiy matn yarating.
Atoyi. G‘azallar
“Atoyi lirikasini sevib o‘qiyman” mavzusida ijodiy matn yozing.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
175
Alisher
Navoiy.
G‘azallar.
Ruboiylar.
Qit'alar
1. Alisher Navoiyning lirik merosi asosida “Navoiyning tasvirlash
mahorati” ma
vzusida ixcham ijodiy ish yozing.
2. “Navoiyning ilmiy merosi”, “Navoiyning lirik merosi” mavzularida
ixcham taqdimot tayyorlang.
Zahiriddin Muhammad
Bobur.
“Boburnoma”
asari
“Bobur –
dilbar shaxs” mavzusida insho yozing.
Turdi Farog‘iy. G‘azallar
G‘azal
ning qaysi jihatlari sizga yoqdi? Taassurotlaringizni yozma
ravishda bayon qiling.
2-qism
Mahmudxo‘ja
Behbudiy. “Padarkush”
1. Drama matnini qayta o‘qib, sizga tushunarsiz bo‘lgan so‘zlar
ro‘yxatini tuzing va ularning izohini yozing.
2. “Padarkush” dramasiga tayangan holda “Jaholatga qarshi
ma’rifat” mavzusida ijodiy matn yarating.
Abdulla
Qodiriy.
“O‘tkan kunlar”
Romanni to‘liq o‘qib chiqing. “O‘tkan kunlar” filmi bilanromanni
qiyoslab munosabat bildiring.
Hamid Olimjon. She'rlar
“
O
‘
rik gullaganda
”
she
’
ri bilan ijro etilgan qo
‘
shiqni topib,
tinglangva
“
Qo
‘
shiqni
tinglagach
...”
nomli
ijodiy
matn
yarating hamda uni taqdimot qiling.
Said Ahmad. “Qorako‘z
Majnun”
Ижодий характердаги топшириқлар кузатилмайди.
Abdulla Oripov. She'rlar Abdulla Oripov she
’
rlari bilan aytilgan qo
‘
shiqlarni tinglab
,“
Qo
‘
shiq
sehri
”
mavzusida ijodiy matn yarating.
O‘tkir Hoshimov. “Ikki
eshik orasi”
“Mening bolalik xotiralarim” mavzusida ijodiy matn yozing.
Jek London. “Hayotga
muhabbat”
Shu hikoya mazmuniga yaqin film tomosha qilgan bo
‘
lsangiz, badiiy
asar va filmga xos xususiyatlarni qiyoslang.
Alfons Dode. “So‘nggi
saboq”
“Ona tilim, sen borsanki...” mavzusida ijodiy matn yarating.
Топшириқлар ажратиб таҳлил қилинганида қуйидагилар
маълум бўлди:
Иншо ёзиш тўртта; луғат (изоҳли) тузиш иккита; матн (иккита) ва ижодий матн
ёзиш тўртта; ижодий иш ёзиш битта; ихчам тақдимот тайёрлаш иккита; таассуротларни
ёзма баён қилиш битта; тушунарсиз сўзлар рўйхатини тузиш ва уларнинг изоҳини
ёзиш
битта; қиёслаш ва муносабат билдириш иккита.
Кўринадики, 10
-
синфда иншо ва ижодий матн ёзиш энг кўп талаб қилинган
топшириқ турларидан экан. Бундай мазмундаги топшириқлар ўрта синфлар “Она тили”
ва “Адабиёт” дарсларидаги жорий ва оралиқ назорат турлари сифатида ҳам кўп фоизни
ташкил қилиши ўқувчиларнинг бир хилликдан зерикишига олиб келганини қайд этиш
лозим. Кузатишларимиз давомида аксарият ўқитувчиларнинг дарслик билан ишлашга
эътиборсизлиги аниқланди. Савол
-
топшириқлар устида ишлаш методикасига амал
қилинмаслиги ҳам кўзга ташланди. Дарсларда уй вазифаси бериш жараёнида
топшириқлар юклатилгани ҳолда (баъзи ўқитувчиларнинг бунга умуман амал
қилмаслиги) уларни бажариш юзасидан кўрсатмалар берилмаслиги ёки кейинги дарсда
назорат қилинмаслиги ҳоллари ҳам бу борадаги муваффақиятсизликка сабаб бўлади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
176
Бизнингча, ижодий характердаги топшириқлар таркибини асарнинг жанр
хусусияти, ўқувчи ёши, ДТС ва ўқув дастурларида белгиланган малака талабларини
бажариш нуқтаи назаридан бойитиш мақсадга мувофиқ. Масалан, санъат асарлари
ўртасидаги интеграцияни таъминлаш, ўзлаштирилган билимларни ҳаётга боғлаш,
нотаниш вазиятларда қўллашга қаратилган топшириқларнинг ўрганилаётган асарни
идрок қилишга қаратилиши нуқтаи назаридан тузилиши ва ҳ.к.
Драматик турдаги асарларни ўрганишга доир топшириқларни мактаб
саҳнасида ижро этиш учун сценарий ёзиш, унинг режиссёри, дизайнери сифатида ўзини
кўриш, ролларни тенгдошларининг қобилиятларига қараб тақсимлаш, саҳнани безаш,
мусиқий жило бериш мазмунида юклатиш ноанъанавийликка хизмат қилиши
баробарида ўқувчи интеллектининг турли қирраларини очиш имкониятини беради. Бу
америкалик педагог Дж.Дьюининг конструктивизм, швецариялик психолог
Ж.Пиаженинг бола интеллекти ривожланиши ёки америкалик психолог Г.Гарднернинг
интеллект кўпқирралилиги назарияларининг айрим элементларини қўллашга эҳтиёж
туғдиради.
Дж.Дьюининг конструктивизм таълимоти замирида билишнинг умумийдан
хусусийга ўтиш ҳодисаси юз беради, яъни индуктив метод орқали билимлар амалда
бажариш, синаб кўриш асосида ўрганилади. Г.Гарднер назариясида энг устун интеллект
типи ишлайди. Шу асосда боладаги қобилият эрта аниқланади ва ривожлантирилади.
Натижада келгуси ҳаётдаги муваффақиятларига пойдевор қўйилади. Ж.Пиаженинг
қарашлари ҳам ўзига хос. Унинг фикрича, жараёнда таниш вазиятлар такрорланса бола
уларни енгил ўзлаштиради ва бу ўзгармасдир. Агар муаммо ўзгача йўсинда ҳавола
қилинса, у нотаниш вазиятга мослашиш мақсадида бошқача йўлни танлайди. Яъни
билимларини янги шароитга мослаштиришга ҳаракат қилади. Натижада болада
билимларини адекват ҳолда бойитиш кўникмаси шаклланиб боради.
Юқоридагиларга эътибор қилинса, лирик ёки эпик турдаги асарларни ўрганишда
ўша асар мазмунига мос ҳолда аудиовариантда куйлар тақдим этиш, уларнинг ичидан
асар руҳига мосини танлаш,матн ва куй мутаносиблигини асослаш вазифаларини
қўйиш мақсадга мувофиқ. Албатта, бунинг учун дарсликка уларнинг QR кодини қўйиш
ёки алоҳида бериш имконияти ҳам мавжуд.
1.2-
жадвал
“Адабиёт” дарсликларидаги ўқув топшириқлари мазмуни
11-
синф
1-qism
К
irish
Ta’til davomida o‘zingiz o‘qigan badiiy asarlarga annotatsiya
(qisqacha
izoh) yozing.
“Go‘ro‘g‘lining
tug‘ilishi”
1. “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” dostonida xotin
-
qizlar tasviri», “Dostondagi
Xoljuvon va Zaydinoy obrazlarining qiyoziy tahlili” mavzularidan birini
tanlab, ijodiy matn tayyorlang.
2. “Dostondan olgan taassurotlarim”, “Menga yoqqan qahramon”,
“Hiloloyga aytadiganlarim”, “Po‘lkan shoirga maktub” va boshqa
mavzulardan biri asosida ijodiy matn yarating.
Mahmud
Koshg‘ariy.
“Devon”dagi she’rlar bilan hozirgi zamon she’riyatini aniq misollar
asosida o‘zaro qiyoslang hamda ularning o‘xshash va farqli jihatlarini
ayting.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
177
“Devonu lug‘ot
at-
turk”
Mahmud Koshg‘ariy va uning asari haqida internet ma’lumotlarini
to‘plang. Ular asosida “Mahmud Koshg‘ariy –qomusiy olim” mavzusida
taqdimot tayyorlang.
Yusuf Xos Hojib.
“Yusuf Xos Hojib –
donishmand adib” mavzusida ijodiyish tayyorlang.
Nosiriddin
Rabg‘uziy.
“Qisasi
Rabg‘uziy”
“Sulaymonning qarinchg‘a bilan so‘zlashgani” hikoyatini
qismlarga
ajrating. Har bir qismga sarlavhalar toping.
“Rabg‘uziyga maktub” mavzusida ijodiy ish rejasini tuzing.
Shu reja
asosida ijodiy ish yozing.
Alisher Navoiy.
“Saddi
Iskandariy”
Nasriy bayondagi quyidagi fikrni o‘qing va uni asliyat bilan solishtiring:
“Bular yukunib bo‘lgach, shoh Feruzni chaqirib, shirin kalom boshladi”.
Zahiriddin
Muhammad
Bobur. G‘azallar
Siz quyi sinflarda botanika va boshqa darslarda o‘qigan, ekskursiyalarda
ko‘rgan lola haqidagi tasavvurlaringizni she’r bilan qiyoslang.
“Bobur she’rlarini yaxshi ko‘raman” yoki “Bobur she’riyatida lirik
qahramon tasviri” mavzularidan birida ijodiy matn tayyorlang.
Boborahim
Mashrab.
Shoir she’rlarida qo‘llangan so‘zlarning hozirgi adabiy tilimizdan farq
qiluvchi fonetik, leksik, morfologik jihatlarini qiyoslang va shu asosda
ijodiy matn tuzing.
Anbar
Otin.
“Risolai falsafai
siyohon”dan
Birinchi va ikkinchi qismlardagi ayrim abzas (xatboshi)lar ning hozirgi
o‘zbek tilidagi tabdilini yaratishga urinibko‘ring.
2-qism
Abdurauf Fitrat.
“Abulfayzxon”
“Badiiy adabiyot va tarix” mavzusida ijodiy insho yozing.
Abdulhamid
Cho‘lpon. “Kecha
va kunduz”
“Asardan olgan taassurotlarim” mavzusida ijodiy matn yozing.
Erkin Vohidov.
“Ruhlar isyoni”
Dostonning “Isyon qo‘shig‘ш”, “G‘alayon”, “Tutqunlikda”, “Ozodlik”
sarlavhasi ostida berilgan matnlarini kichik guruhlarda muhokama qiling
va taqdimot o‘tkazing.
Dostondan olgan taassurotlaringizni ijodiy yondashgan holdaqisqacha
yozing.
Rauf
Parfi.
She'rlar
“Rauf Parfi she’rlarining zamonaviyligi va umrboqiyligi” mavzusida kichik
ijodiy matn yozing.
Mustaqillik
davri adabiyoti
Sirojidding Sayyidning “Vatan” she’ri asosida “Bobolardanmeros ozod
Vatanim” mavzusida ijodiy matn yozing.
Muhammad Alining “Sohibqiron o‘ylari” asari parchasi
da uchraydigan
tarixiy geografik nomlarning ro‘yxatini tuzing. Ular orasidan O‘zbekiston
hududi bilan bog‘liqgeografik nomlarni alohida ajratib ko‘rsating va
ularga qisqacha izoh bering.
Anton Chexov.
“Garov”
“Mening kitob javonim” mavzusida ijodiy matn
yo zing.
Rashod
nuri
Guntekin.
“Choliqushi”
“Faridaga maktub” mavzusida kichik ijodiy matn yozing.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
178
Топшириқлар шакли ва мазмунига диқққат қилинса, 11
-
синф дарсликларидаги
топшириқлар аввалги синфга нисбатан бирмунча фарқланади. Яъни асарнинг жанрий
хусусиятлари назарда тутилгани ҳолда айрим топшириқлар аввалгиларини деярли
такрорламагани ва қизиқарли тарзда қўйилгани билан ўқувчиларга маъқул келади. Бу
ўринда эътирозлиси, ижодий матн тузиш топшириғининг янада ортганлигидир.
Аннотация (қисқача изоҳ) ёзиш битта; ижодий матн тайёрлаш тўққизта; қиёслаш
–
учта; тақдимот тайёрлаш иккита; ҳикоятни қисмларга ажратиш, ҳар бир қисмга
сарлавҳалар топиш битта; ижодий иш режасини тузиш битта;парчани аслият билан
солиштириш, қисмлардаги айрим абзац (хатбоши)ларнинг ҳозирги ўзбек тилидаги
табдилини яратиш битта; ижодий иншо битта; таассурот ёзиш битта; географик номлар
рўйхатини тузиш битта.
Кўринадики,
парчани аслият билан солиштириш, қисмлардаги айрим абзац
(хатбоши)ларнинг ҳозирги ўзбек тилидаги табдилини яратиш, географик номлар
рўйхатини тузиш
мазмунидаги топшириқларнинг ўзига хослигини билдиради ва
эътиборни тортади. Ўқувчиларни ҳақиқий маънодаги тадқиқотчилик фаолиятига
қизиқтиради. Ўқитувчи ва ўқувчилар ўртасидаги ҳамкорлик фаолиятига асосланишни
тақозо этади.
Бизнингча, ҳар икки синф дарсликларидан ўрин олган ранг
-
тасвир намуналари,
фильмлардан кадрларфақат кўрсатмалиликни таъминлашга, тасаввур ҳосил
қилишгагина эмас, балки асарга боғлиқ ҳолда унинг мағзини чақишга, улар ўртасидаги
туташ нуқталарни бирлаштириш характерида бўлиши мақсадга мувофиқ. Ўқувчиларга
миниатюра асарларини ўқиш техникасини ўргатиш, фильмда роль ижро этган
санъаткорнинг ташқи кўриниши билан матндаги чизгиларнинг мутаносиблигини
текшириш ҳам ўқувчиларнинг билиш жараёнлари билан боғлиқ фаолиятини юзага
чиқаради.
Тадқиқот ишларининг реферат, тақриз, айрим асарлар сюжети ва композицияси
қурилиши юзасидан режалар тузиш, адабий қаҳрамонлар тавсифномаси, портрети
устида ишлаш, китобларга шарҳлар ёки адабий қаҳрамонларга мактублар ёзиш тарзида
ташкил этилиши жараёнида оддий ўқувчидан ижодкор ўқувчи даражасига кўтарилади.
Foydalanilg adabiyotlar:
1. Вовк Л.И. Формирование исследовательских умений на уроках русского языка
и литературы //https://www.1urok.ru/categories/14/articles/21018
2. Миронов А.В. Исследовательская деятельность –
основа развития творческой
личности
[Электронный
ресурс].
-
Режим
доступа:
https://cyberleninka.ru/article/n/issledovatelskaya-deyatelnost-osnova-razvitiya-
3.
To‘xliyevB., KarimovB., UsmonovaK.
Adabiyot [Matn] 10-sinf: darslik-majmua. II-
qism/ B.To‘xliyev [va boshq.]. –
Toshkent: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”
Davlat ilmiy
nashriyoti, 2017.
–
184 b.
4. To‘xliyevB.,KarimovB., UsmonovaK.
Adabiyot[Matn] 11-sinf: darslik-majmua. II-
qism/B.To‘xliyev [vaboshq.]. –
Toshkent: “O‘zbekistonmilliyensiklopediyasi” Davlat
ilmiy
nashriyoti, 2018.
–
200 b.
