Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The technologies of developing pupils‘ basic co
mpetencies
regarding crafts in information and educational environment
Bakhtiyor KADIROV
1
Termez State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2022
Received in revised form
20 July 2022
Accepted 25 August 2022
Available online
15 September 2022
This article is aimed at elaboration of technologies of
students' basic skills development related to crafts based on
organization of extracurricular activity in general secondary
schools in information and educational environment.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss8/S-pp320-325
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
technology, extracurricular
activity, circles,
informational learning
environment, technology
crafts, craft, core
competencies, work
sequence, item.
Axborotlashgan
ta’lim
muhitida
o‘quvchilarning
hunarmandchilikka oid tayanch bilimlarini rivojlantirish
texnologiyalari
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
texnologiya, sinfdan tashqari
mashg‘ulotlar, to‘garaklar,
axborotlashgan ta’lim
muhiti, “Technology crafts”
texnologiyasi,
hunarmandchilik, tayanch
kompetensiyalar, ish ketma-
ketligi, buyum.
Mazkur maqola umumiy o‘rta ta’lim
maktablarida sinfdan
tashqari mashg‘ulotlarni axborotlashgan ta’lim muhitida tashkil
etish asosida o‘quvchilarning hunarmandchilikka oid tayanch
bilimlarini rivojlantirish texnologiyalarini ishlab chiqishga
qaratilgan.
1
Doctor of Philosophy (PhD) in pedagogical sciences, senior teacher, Termez State University, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
321
Технологии
развития базовых компетенций учащихся в
сфере ремесел в информационно
-
образовательной среде
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
технология, внеурочная
деятельность, кружки,
информационная среда
обучения, техника
ремесел, ремесло,
профильные
компетенции,
последовательность
работы, задание
.
Данная статья направлена на разработку технологий
развития у учащихся базовых знаний, связанных с
ремеслами,
на
основе
организации
внеурочной
деятельности
в
общеобразовательных
школах
в
информационно
-
образовательной среде
.
Jahon miqyosida olib borilayotgan islohotlar ko‘p jihatdan jamiyat tomonidan ta’lim
tizimiga talablarga va ta’limni ro‘yobga chiqarish uchun imkoniyatlar, shart
-sharoitlarga
bog‘liqligi bilan belgilanadi, bunday imkoniyatlardagi yangilanishlar ta’limni rivojlantirish
maqsadlari va dasturlarini amalga oshirishda
ta’limda axborot texnologiyalarini qo‘llash,
elektron axborot-
ta’lim resurslarini ishlab chiqish va axborotlashgan ta’lim muhitini
tashkil etish orqali moderinizatsiyalashgan talabning oshirishga sabab bo‘ldi. Zamonaviy
axborot texnologiyalar, ta’limiy va
elektron dasturlarning amaliyotga tatbiq etilishi,
elektron
axborot-
ta’lim
resurslarinining
ishlab
chiqilishi,
o‘quvchilarning
hunarmandchilikka oid tayanch kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan o‘quv
-
metodik ta’minotini, o‘qitish metodikalarini
ishlab chiqish, uni amaliyotga joriy etish
imkoniyatlarini kengaytiradi.
Mamlakatimizda zamon talablari asosida samarali o‘qitish jarayoninini tashkil etish,
jumladan, umumiy o‘rta ta’lim tizimida axborot texnologiyalarni qo‘llash, ta’lim
muassasalarida va axborotlashgan ta’lim muhitini tashkil etishga a’lohida e’tibor
qaratilm
oqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018
- yil 25-
yanvardagi “Umumiy
o‘rta va o‘rta maxsus, kasb
-
hunar ta’limi tizimini tubdan takomillashtirish chora tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF
-5313-
son farmoni hamda ushbu faoliyatga tegishli boshqa me’yoriy
xu
jjatlar mazmunida aynan umumiy o‘rta ta’limni axborotlashtirish, va axborotlashgan
ta’lim muhitini yaratib, ta’lim sifati va samaradorligiga erishish masalalari e’tirof etilgan.
Ta’lim sifati va samaradorlikni oshirishda axborot texnologiyalarini qo‘plab
m
ashg‘ulotlarni tashkil etish bugungi kun o‘qituvchilarining asosiy vazifalaridan biri.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida texnologiya fani amaliy fan sifatida o‘qitilib kelinmoqda.
Mazkur fanning haftalik umumiy yuklamasi umumiy o‘rta ta’lim maktablarining o‘quv
rejasida 12 soatni tashkil etadi. 1-4-sinflarda haftasiga 1 soatdan, 5-7-sinflarda 2 soatdan,
8-9-
sinflarda 1 soatdan mashg‘ulotlar tashkil etadi. 5
-7-sinflarda bu fan haftasiga 2 soat
o‘tiladi va fan nazariy hamda amaliy turlarga bo‘lingani uchun 2 s
oatni ham ketma-ket
jadvalga 90 daqiqa qo‘yiladi.
1-
soatda o‘qituvchi o‘tgan mavzuni mustahkamlab yangi mavzuning bayonini o‘quv
ustaxonalarida texnologik xaritalar chizib, o‘quvchilarga amaliy ish bajarib ko‘rsatadi.
O‘quvchilar yasaladigan buyuning texnologik xaritasini chizib bo‘lgach, amaliy ishni
bajaradilar. Texnologik xaritalar yasaladigan buyumning ish ketma-
ketligi o‘z ichiga
quyidagilarni oladi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
322
ish ketma-ketligining tartib raqami; ish ketma-ketligining nomlanishi; ketma-
ketlikda bajariladigan jarayonlar chizmasi; har bir ish ketma-ketligiga kerakli asbob-
anjomlar (o‘lchov va ish asboblari); ishni bajarish uchun eslatmalar; yasaladigan
buyumning asanometrik chizmasi.
2-
soatda o‘zlari tomonidan tayyorlangan texnologik xaritalar asosida buyum
yasas
hadilar va yasagan buyumlarini fan o‘qituvchilariga tekshirtiradilar. Shuni ham aytib
o‘tish kerakkki, mashg‘ulot so‘ngida har bir o‘quvchi o‘z ish o‘rnini tartibga keltirib,
dastgog‘ va moslamalarini elektr o‘tkazgichlardan uzib, keyingi darsga shay holat
ga
keltirib mashg‘ulotni yakunlashlari talab etiladi.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida texnologiya fani boshlang‘ich sinflarda
umumlashgan holda, 5-9-
sinflarda “Texnologiya va dizayn”, “Servis xizmati”
yo‘nalishlarida o‘qitiladi. Ma’lumki, texnologiya fanini o‘zlashtirish uchun o‘quv dasturida
belgilangan barcha mavzularning negizida xalq hunarmandchiligi texnologiyalari
elementlari mavjud.
O‘zbekiston Respublikasida ta’lim uzluksizligi va uzviyligi, o‘quvchi shaxsi va
qiziqishlari ustuvorligidan kelib chiqib, ularning yosh xususiyatlariga mos ravishda
tayanch kompetensiyalar shakllantiriladi.
Texnologiya fanining xalq hunarmandchiligi texnologiyasi bo‘limi 8
-sinf texnologiya
va dizayn yo‘nalishida 9 soat, servis xizmati yo‘nalishiga 12 soat, 9
-sinf texnologiya va
dizayn yo‘nalishiga ham, servis yo‘nalishlariga ham bir xil, ya’ni 8 soatdan o‘quv reja
bo‘yicha ajratilgan. Eng muhimi shundaki, 1
-9-sinflardagi har bir mavzu negizida xalq
hunarmandchiligining elementlari mavjudligi o‘quvchilarning hunarmandchili
kka oid
tayanch kompetensiyalarini rivojlantirishdagi o‘rni muhim ekanligini ko‘rsatadi.
Texnologiya fani mashg‘ulotlarini o‘quvchilarga o‘qitish jarayonida hunarmandchilikka
oid tayanch kompetensiyalarni rivojlantirishda axborotlashgan ta’lim muhitini yar
atish
o‘quvchilarga katta imkoniyatlar beradi.
Texnologiya fani mashg‘ulotlari maxsus o‘quv
-ustaxonalarda tashkil etilishi kerak.
O‘quv
-
ustaxonalariga qo‘yiladigan talablar quyidagilar:
ustaxona yorug‘ bo‘lishi; o‘qituvchining ish o‘rni o‘quvchilarga ko‘rinarli bo‘lishi
uchun poldan 15-
20 sm yuqori bo‘lishi; texnika xavfsizligi qoidalari burchagi; har bir
o‘quvchining ish o‘rni bo‘lishi; elektr o‘tkazgichlar izolyatsiyalangan bo‘lishi;
o‘quvchilarning ish muhofaza o‘rni bo‘yiga qarab rostlanishi; maxsus kiy
imlar bilan
taminlangan bo‘lishi; o‘quvchilar amaliy ishni bajargandan keyin ish o‘rnilarini tartibga
solish uchun supurgi, chiqindilar qutisi va hokozolarning bo‘lishi; qo‘l yuvish uchun
rakvina.
Texnologiya fanidan mashg‘ulotlarni tashkil etish nafat sinfdagi mashg‘ulotlarda
olib boriladi, balki o‘quvchilarning chuqur bilim, ko‘nikma va malakaga ega bo‘lishlarida
sinfdan tashqari mashg‘ulotlarning o‘rni beqiyos hisoblanadi.
Sinfdan tashqari ishlar
–
umumiy o‘rta ta’lim maktabi o‘quv
-tarbiyaviy ishining
ta
rkibiy qismi hisoblanib, unda o‘quvchilarning bo‘sh vaqtini tashkil etish shakllaridan
biri. Sinfdan tashqari ishlarda o‘quvchilarni sinfda olgan bilimlarini mustahkamlab bilan
cheklanib qolmasdan yetuk shaxs sifatida shakllantirish va ularni hayotga tayyorlashda
keng imkoniyatlar yaratadi. Sinfdan tashqari ishlarni tashkil etishning turli shakllari bilan
N.Sh.Shodiyev, I.T.Choriyev, P.Q.Xolmatovlar ilmiy izlanishlar olib borishganlar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
323
Jumladan, N.Sh.Shodiyev «O‘quvchilarning darsdan va maktabdan tashqari ishlari»
nomli monografiyasida to‘garak, kecha, uchrashuv, sayohat, ekskursiya kabilarni tashkil
etish va o‘tkazish yo‘llari batafsil bayon etilgan.
I.T.Choriyev o‘quvchilar mehnatini tashkil etish, qishloq maktablarida mehnat
tarbiyasining mazmuni, shakl va metodlarini yoritib bergan. Qishloq maktablarida mehnat
tarbiyasining usul va metodlarini yaratishda ishlab chiqarish jamoasining o‘rnini, mehnat
tarbiyasini, sinfdan va maktabdan tashqari ishlar jarayonining mazmunini, vositasi va
yo‘llarini ko‘rsatib
bergan.
P.Q.Xolmatov sinfdan tashqari mashg‘ulotlar jarayonida o‘quvchilarni kasb
-hunarga
yo‘llashning tavsiya etilayotgan texnologiyasiga e’tibor qaratib, sinfdan tashqari
mashg‘ulotlarga qatnashuvchi o‘quvchilar, eng avvalo, nazariy bilimlarni amaliyotda
qo‘llashga oid boshlang‘ich ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lishlari shartligini aytib o‘tib,
o‘quvchi texnik yo‘nalishdagi to‘garakka ilk bor qatnashib, birinchi o‘quv yilida bilishi
kerak bo‘lgan jarayonlarni 3 turga bo‘lganligini ta’kidlaydi. Ular quyidagilar: qog‘oz,
karton, fanera, yelim, qaychi bilan ishlashni; ob’yektlarni konstruksiyalash bo‘yicha ushbu
materiallardan foydalana bilishni; turli xildagi andozalarni qo‘llashni, hajmiy figuralar va
o‘lchov tekshiruv asbob
-uskunalaridan foydalana olishni.
Shunga muvofiq umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o‘tilayotgan hunarmandchilikni
“Duradgorlik” to‘garagida o‘quvchilar texnik konstruktorlik faoliyatiti shakl va mazmun
jihatidan xilma-
xil bo‘lishi kerak.
Texnologiya fani negizida tashkil etilgan hunarmand
chilik “Duradgorlik” to‘garagiga
qatnashib, birinchi o‘quv yilini tugatgan to‘garak a’zolari hunarmandchilik turlari, xalq
hunarmandchilik kasblari, yog‘ochga qo‘lda ishlov berishning boshlang‘ich ko‘nikmalarga,
texnologik xaritani o‘qish, oddiy yog‘ochdan
shakldor buyumlar yasash, yog‘ochlarni
arralash, randalash va va undagi xatoliklarni aniqlash haqidagi ma’lumotlarni bilishlari
shart.
Sinfdan tashqari mashg‘ulotlarning duradgorlik to‘garagiga qatnashgan o‘quvchilar
ikkinchi o‘quv yilida quyidagi bilim, va ko‘nikmalarga ega bo‘lishlari shart: duradgorlik
yo‘nalishi bilan bog‘liq bo‘lgan hunarmandchilik turlari va uning asosiy vazifalari va
ishlash usullari haqida bilish; hunarmandchilik buyumlarining texnologik xaritasini tuzish
hamda yasash; yog‘ochga, metallga qo‘lda va mexanik ishlov berib buyumlar yasash.
Sinfdan tashqari mashg‘ulotlarning duradgorlik to‘garagiga qatnashgan o‘quvchilar
uchinchi o‘quv yilida o‘zlari tanlagan hunarlarning barcha sir
-
sinoatlarini bilib, o‘zlari
buyumlarning texnologik xar
itasini tuzish, o‘zgartirish kiritish, buyum yasash, buyumlarga
o‘zgartirish kiritish hamda o‘zlari tomonidan yasagan buyumlari bilan “Xalqaro
baxshichilik”, “Hunarmandchilik” festivallari va ko‘rgazmalariga qatnashadi.
Sinfdan tashqari ishlarning asosiy shakllari sifatida ommaviy ishlar (maktabdagi
tadbirlar, kecha, munozara va tanlovlar o‘ʻtkazish, viktorina va ko‘rgazmalar uyushtirish,
tabiat qo‘yniga, maktab va muzeylarga ekskursiyalarga chiqish), to‘garak ishlari
(o‘quvchilarning turli to‘garaklar, sport sho‘balari, musiqa kechalardagi qatnashishlari),
mustaqil ishlar (o‘quvchilarning sinfdan tashqari o‘qishi, musiqa, texnika chizmachilik,
tasviriy san’at va boshqa shakllari bilan mustaqil shug‘ullanishi)ni ko‘rsatishimiz mumkin.
Texnologiya
fanidan
sin
fdan
tashqari
mashg‘ulotlarda
bilim
berishda
o‘quvchilarning hunarmandchilikka oid tayanch kompetensiyalarini rivojlantirishga
qaratilgan ta’lim jarayoni pedagogik yaxlit holda, aniq tasavvur etishi, mavzular bilan
uzviylikni ta’minlashi, dars rejasini oldindan puxta loyihalash fan o‘qituvchilaridan talab
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
324
etiladi. Texnologiya fanidan o‘qitish shakllarini, usullarini va vositalarini to‘g‘ri tanlash 45
daqiqadan samarali foydalanish imkonini beradi.
Ilmiy izlanishlar jarayonida biz tomonimizdan umumiy o‘rta ta’lim maktablarida
texnologiya fanidan sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda “Technology crafts” texnologiyasi
ishlab chiqildi va amaliyotga joriy etildi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarining
mustaqil ravishda kasb tanlash bilan bir qatorda bir nechta hunarlarning sir-sanoatlariga
ega bo‘lish va ushbu hunarlarning imkoniyatlarini ochib beradigan kafolatli bilim,
ko‘nikma va malakalarni shakllantirishdan iborat.
Mazkur texnologiya yordamida bir mashg‘ulot davomida o‘quv materialini chuqur
va yaxlit hol
atda o‘rganish, mavzuning mohiyatini tushunib yetish, adabiyotlar bo‘limida
fanga oid darsliklar, hunarmandchilikka oid qo‘llanmalarning doc, pdf va androit apk
variantlarini yuklab olib o‘qishlari, videolarni bir necha bor takror ko‘rish natijasida
mavzuni mustaqil egallashlari ham mumkin. U turli mazmun va tavsiyaga (muammoli,
munozarali, turli mazmunli) ega bo‘lgan mavzularni o‘rganishga moslashtirilgan bo‘lib, o‘z
ichiga og‘zaki va yozma ish shakllarini qamrab oladi hamda bir mashg‘ulot davomida har
bir
ishtirokchining turli topshiriqlarni bajarishi, navbat bilan o‘quvchi va o‘qituvchi rolida
chiqishi mumkin.
Ushbu “Technology crafts” texnologiyasidan har bir pedagog va to‘garak rahbarlari
mashg‘ulot
davomida
foydalanishi
mumkin.
“Technology
crafts”
Web
-sayt
texnologiyasidan foydalanish uchun mashg‘ulotdan oldin o‘qituvchi vazifalarni kiritib,
joylashtirib qo‘yish kerak bo‘ladi va mashg‘ulot davomida komputerdan foydalanish
imkoni bo‘lmagan hollarda mobil telefonlari orqali ham vazifalarni bajartirishlari
mumkin.
Ilova asosan, umumiy o‘rta ta’lim maktabi o‘quvchilariga texnologiya fanidan
sinfdan tashqari mashg‘ulotlarni tashkil etish uchun mo‘ljallangan. Bunda texnologiya
fanini o‘zlashtirish jarayonida o‘quvchilarning hunarmandchilikka oid tayanch
kompetensiyalarini rivojlantirishga oid ishlab chiqilgan topshiriqlar, nostandart testlar,
rasm, video, taqdimotlar, darsliklar, metodik qo‘llanmalarning doc, pdf hamda Android
apk variantlari joylashtiriladi va axborotlashgan ta’lim muhitida tarmoq orqali o‘qu
vchilar
masofadan turib kichik guruhlarga bo‘lingan holda, o‘qituvchi tomonidan berilgan
topshiriqlarni mustaqil bajarishni o‘rganishda samarali dastur hisoblanadi.
Ilovaning funksional imkoniyatlari: “Technology crafts” texnologiyasidan
axborotlashgan ta’lim muhitida tarmoq orqali o‘quvchilar topshiriqlarni bajarishadi;
bunda
texnologiya
fanidan
o‘quvchilarning
hunarmandchilikka
oid
tayanch
kompetensiyalarini rivojlantirishga yunaltirilgan sxema va jadval ko‘rinishda berilgan
topshiriqlar, muammoli savolla
r sinf o‘quvchilari kichik guruhlarga bo‘lingandan keyin
o‘quvchilar tarmoq orqali guruhga berilgan topshiriqlarni bajarishadi;
topshiriqlarni bajarish jarayonida o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi yuqori
darajada bo‘ladi.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlab o‘tish joizki, sinfdan tashqari mashg‘ulotlarni
“Technology crafts” texnologiyasidan foydalansa, o‘quvchilarning butun dars jarayonida
doimiy aqliy faoliyatda bo‘lishini, yangi bilimni tez o‘zlashtirishi va uni boshqalarga
yetkazib berishi, mantiqiy fikrlash
i, o‘zlashtirgan bilimini boshqa o‘quvchiga o‘rgatishi,
dars davomida bilimlarni uzluksiz takomillashtirib borishni, dars jarayonida yangi mavzu
bo‘yicha bilimlarga ega bo‘lish samaradorligini oshiradi. Yuqorida keltirilgan “Technology
crafts” texnologiyasi EATMda o‘quvchilarning mustaqil vazifalarini bajarishida,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
325
hunarmandchilikka oid tayanch kompetensiyalarini rivojlantirishda hamda o‘quvchilar
bilimini baholashda ochiqlik, shaffoflikni ta’minlaydi.
.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Makamasining 2017
-yil 6-apreldagi 187-son
“Umumiy o‘rta ta’lim va o‘rta maxsus, kasb
-
hunar ta’limining Davlat ta’lim standartlarini
tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori bilan tasdiqlangan umumiy o‘rta ta’limning texnologiya fani
bo‘yicha malaka talablari asosida tuzilgan o‘quv dasturi. Texnologiya, tasviriy san’at,
chizmachilik, musiqa madaniyati, jismoniy tarbiya. (1-9-sinflar).
–
Toshkent, 2017.
2.
N.Sh.Shodiev Studentlarga o‘quvchilarni kasb
tanlashga yo‘llashni o‘rgatish. –
Toshkent: O‘qituvchi, 1987. –
232 b.
3.
P.Xolmatov Darsdan tashqari mashg‘ulotlar jarayonida o‘quvchilarni kasb
-hunarga
yo‘llashning tavsiya etilayotgan texnologiyasi: Ped. fan. nom. …diss. –
Toshkent, 2004.
–
134 b.
4.
B.E.Qod
ipov Elektron axbopot ta’lim muhitida o‘quvchilapning hunapmandchilikka
oid tayanch kompetensiyalapini rivojlantipish metodikaci: Dic. … p.f.f.d. (PhD) –
Tepmiz:
2021.
–
142-b.
5.
Qo‘ysinov O.A., Qodirov B.E., Mukumova F.X., Ismatov A.M., Igamov S.S.,
Bobomur
odova L.E. “Maktab o‘quvchilarining hunarmandchilikka oid tayanch
kompetensiyalarini rivojlantiruvchi “Technology crafts” Web sayti” nomli elektron
hisoblash mashinalari uchun yaratilgan dastur. O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi
huzuridagi Intellektual mulk agentligining mualliflik guvohnomasi. DGU 09642.
07.12.2020-y.
