Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Prosecutor's supervision is the main element of the
management activities of the enforcement system
Gulrukh BURKHONOVA
1
Academy
of the Prosecutor General’s office
of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2022
Received in revised form
20 August 2022
Accepted 25 September 2022
Available online
25 October 2022
This article highlights the status and competence of
prosecutors, as well as prosecutorial supervision in the field of
execution of judicial acts and acts of other bodies in the
territories of such countries as Germany, the United States of
America, France, the Russian Federation based on the study of
the legal acts of these states. Also, in this article taking into
account the establishment of bilateral subordination in the
enforcement system as a result of the judicial and legal reforms
launched in 2017, prosecutorial supervision over the execution
of judicial acts and acts of other bodies is considered the main
element in management activities by the enforcement system.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss9/S-pp19
This is an open access article under the Attribution 4.0 International (CC BY
4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
prosecutor's supervision,
criminal prosecution,
supervision of the execution
of laws,
judiciary
Прокурор назорати –
мажбурий ижро тизими бошқарув
фаолиятининг муҳим таркибий элементи сифатида
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
прокурор назорати,
жиноий таъқиб,
қонунлар
ижроси устидан
назорат,
суд ҳокимияти
Мазкур мақолада хорижий мамлакатлар ҳудудида
(Германия, Италия, Америка Қўшма Штатлари, Франция,
Россия Федерацияси) прокуратура органларининг мақоми
ва ваколатлари, шунингдек, суд ҳужжатлари ва бошқа
органлар ҳужжатларини мажбурий ижро этиш соҳасидаги
прокурор назорати, ушбу давлатлардаги норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатлар асосида қиёсий таҳлил этилган. Шунингдек,
мақолада мамлакатимизда 2017 йилда бошланган суд
-
ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотлар мажбурий ижро тизимининг
икки томонлама бўйсунув ўрнатилганлиги инобатга
олиниб, ушбу соҳадаги прокурор назоратини мажбурий
1
Independent researcher of the Academy
of the Prosecutor General’s office
of the Republic of Uzbekistan
E-mail:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2022) / ISSN 2181-1415
194
ижро тизими бошқарув фаолиятининг муҳим бир таркибий
элементи сифатида ёритиб берилган
.
Прокурорский
надзор
как
основной
элемент
управленческой деятельности системы принудительного
исполнения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
прокурорский надзор,
уголовное преследование,
надзор за исполнением
законов,
судебная власть
В данной статье освещены статус и компетенция
прокуроров, а также прокурорский надзор в сфере
исполнения судебных актов и актов иных органов на
территориях таких стран
как Германия, Соединенные
Штаты Америки, Франция, Российская Федерация на
основании изучения нормативно
-
правовых актов данных
государств. Также, в данной статье с учетом установления
двухсторонней подчиненности в системе принудительного
исполнения в результате проведения судебно
-
правовых
реформ, начатых в 2017 году, прокурорский надзор за
исполнением судебных актов и актов иных органов
рассматривается как основной элемент в управленческой
деятельности системой принудительного исполнения.
Прокурор
назорати
ва
ижро
иши
юритишни
ташкил
этиш
бўйича
хорижий
тажрибани
ўрганиш
бугунги
кунда
жуда
долзарб
ҳисобланади
.
Бу
,
биринчи
навбатда
,
хорижий
давлатлар
билан
ҳуқуқий
ҳамкорликни
изчил
кенгайтириш
доирасида
хорижий
мамлакатлар
ҳуқуқий
тизимларининг
хусусиятларини
ўрганиш
зарурати
билан
боғлиқ
.
Дунё мамлакатларида прокуратура органларининг мақоми
ва ваколатлари
бир
-
биридан ажралиб туради. Прокуратура органларининг ташкил этилиши ва
фаолиятининг турли моделлари мавжуд
бўлиб,
ривожланган мамлакатларнинг
сиёсий тизимларида суд ҳокимиятининг мавқеига қараб,
бу мамлакатларда
прокуратура органларининг ваколатлари ҳам, суд қарорларини ижро этиш
органларининг фаолияти ҳам бир
-
биридан фарқланади.
Ҳуқуқшунос
олимлар прокуратура органларининг асосий функцияларидан
келиб чиқиб, уни икки турдаги кўринишга ажратадилар
.
Биринчиси жиноий
таъқибни амалга ошириш
функциясини амалга оширувчи прокурорлар
(
АҚШ,
Франция, Германия, Италия давлатлари), иккинчиси бу қонунлар ижроси устидан
назоратни амалга ошировчи прокурорлардир (Россия Федерацияси, Хитой Ҳалқ
Республикаси)
[2].
Биринчи тоифадаги прокурорлар судларда “айбловчи” сифатида прокурор
иштирокини таъминлайди. Улар давлат айбловини қўллаб
-
қувватлаган ҳолда
жиноят ишлари бўйича судларда иштирок этадилар.
Прокуратура органларининг иккинчи тури бу давлат оганлари, ташкилотлар,
муассасалар томонидан қонунлар ижроси устидан назоратни амалга оширишдан
иборатдир.
Жиноий таъқибни амалга ошириш асосий функцияси бўлган давлатларда
прокурорлар фаолияти ўзига хос ҳусусияларга эга.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2022) / ISSN 2181-1415
195
Жумладан, Германия Федератив Республикасида “Суд
-
ҳуқуқ тизими
тўғрисида”ги Қонуннинг 147
-
моддасига мувофиқ, прокуратура маъмурий жиҳатдан
Адлия вазирлигига бўйсунади ва шунинг учун ижро этувчи ҳокимиятнинг
кўрсатмаларига бўйсунади. Прокурорлар судларга бириктирилган ва мамлакат
Олий суди ҳузурида фаолият юритувчи
Бош прокурорга бўйсунади. Баъзан Бош
прокурор ва Адлия вазирининг лавозимлари бир
-
бирига мос тушади. Барча
даражадаги умумий судлар ҳузурида прокуратура органлари мавжуд.
Прокуратура ўз хизмат вазифаларини бажаришда судлардан мустақилдир
(“Суд
-
ҳуқуқ тизими тўғрисида”ги Қонуннинг 150
-
моддаси), судьялар фаолиятини
назорат қилиш эса унга ўтказилиши мумкин эмас (Қонуннинг 151
-
моддаси).
“Прокуратура учта
асосий вазифани бажаради: биринчидан, жиноий
ҳуқуқбузарликларни тергов қилади, улар юзасидан жиноий иш қўзғатади
ва судда прокурор вазифасини бажаради, иккинчидан, суд муҳокамасида “холис
тараф” сифатида иштирок этади, учинчидан, суд ҳукми ижросини амалга оширишни
таъминлайди. Германияда прокуратура умумий ҳукуматнинг бир қисми эмас, балки
жиноий судловнинг махсус органи ҳисобланади. У иерархик тузилмавий бўлинмага
эга ҳамда суддан мустақил равишда ишлайди: у ташкилий жиҳатдан ажратилган
алоҳида штатга эга, аммо унга “тайинланган” ҳар бир судда прокуратура мавжуд (§
141, 146, 150, 151 “Суд
-
ҳуқуқ тизими тўғрисида”ги Қонун)
[3].
Прокуратурага инсон ва фуқаронинг ҳуқуқ ва эркинликларига риоя этилиши
устидан
назорат
ваколати
берилмаган,
ушбу
ваколат
маъмурий
ва конституциявий судлар томонидан амалга оширилади.
Ижро иши юритиш
масалалари Германиянинг Фуқаролик процессуал
кодексининг “Ижро
иши юритиш” деб номланган бобида ўз аксини
мустаҳкамланган. Германия Федератив Республикаси Фуқаролик процессуал
кодексининг ижро иши юритиш
масалаларини тартибга солувчи нормаларига
мувофиқ, суд қарорларини ижро этиш кредитор номидан суд ижрочиси томонидан
амалга оширилади (§ 753), кредитор
суд ижрочисига суднинг муҳри билан
тасдиқланган суд қарорининг нусхаси билан бирга ёзма ёки оғзаки мурожаат
қилиши мумкин
(§ 755)
[4].
АҚШда
давлат ҳокимияти институти –
атторнейлик хизмати мавжуд бўлиб,
унинг
жиноий
таъқиб
қилишдаги
ваколатлари
бошқа
штатлар
прокуратураларининг функцияларига ўхшайди, шунинг учун АҚШ
атторнейлик
хизмати прокуратура деб аталади ва атторнейларнинг ўзлари прокурорлар деб
аталади. АҚШ Атторнейлик хизматининг Европа прокуратура органларидан
фарқланади. Ушбу фарқланиш
атторнейлик хизматини назорат функцияларига эга
эмаслигида ифода этилади.
Америка жамиятида алоҳида сиёсий рол ўйнаган ҳолда қатъий иерархик
бўйсунишга эга эмас, маҳаллий атторнейлик органлари федералга бўйсунмайдиган
давлат органлари фаолият юритади
[5].
АҚШ Конституциясининг 2
-
моддасига биноан, Қўшма Штатлар Президенти
Сенатнинг “маслаҳат ва розилиги” билан Бош прокурорни тайинлайди. “...Бош
прокурорнинг асосий вазифаси Президентнинг ўзини қизиқтирган масалалар
бўйича ва барча вазирлар учун уларнинг ваколатига кирадиган масалалар бўйича
юридик маслаҳатчиси бўлишдир”
[6].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2022) / ISSN 2181-1415
196
Федерал
Атторнейлик идораси АҚШ Адлия вазирлигининг бир қисми
ҳисобланиб, у суд қарорларини ижро этиш билан ҳам шуғулланади. Бош прокурор
бир вақтнинг ўзида АҚШнинг Адлия вазири ҳисобланади. Ушбу органлар учун
қоидалар Қўшма Штатлар Адлия вазирлигининг 1870 йилдаги “Адлия бўлими
тўғрисида”ги Қонунида ўз аксини топган.
Маҳаллий давлат прокурорлари (округ, туман, шаҳар) тегишли маъмурий
-
ҳудудий бирлик аҳолиси томонидан сайланади ва фақат айрим штатларда
губернатор, штат бош прокурори ёки штат қонун чиқарувчи органи
томонидан
тайинланади.
Атторнейлар давлат, жамоат ёки хусусий манфаатларни ҳимоя қилиш учун
фуқаролик ва бошқа айрим турдаги жиноий бўлмаган иш юритишда иштирок
этадилар.
АҚШда
ҳуқуқнинг асосий манбаи қонун эмас, балки суд прецедентидир. Бу
ерда
федерал судларда ижро этиш билан боғлиқ суд тартиб
-
қоидалари бўйича
умумий қоидалар ва қонунлар мавжуд, аммо ҳар бир штатда суд қарорларини ижро
этиш бўйича ўз суд тартиб
-
қоидалари, шунингдек, қарзларни ундириш, ижро этиш
ва ижро этиш шартларини ўз ичига олган ўз қонунлари мавжуд.
Ҳар
бир федерал суд округида АҚШ
Адлия департаменти таркибида АҚШ
маршалининг идоралари мавжуд. Ушбу бўлимлар жами федерал “суд полицияси”
ёки суд ижрочилари хизмати каби масалаларни ташкил қилади.
Шунингдек, прокуратура органларининг ўзига хос ҳусусиятларини Франция
амалиёти намунасида кўришимиз мумкин. Жумладан, 1958 йилги “Магистратура
мақоми тўғрисида”ги Қонунига мувофиқ, прокуратура Адлия вазирлиги таркибига
киради.
Франция
прокуратураси
қуйи
прокурорларнинг
юқори
турувчи
прокурорларга қатъий бўйсуниши билан ажралиб туради. Франция прокуратураси
(le ministère public) адлия органи сифатида прокуратурага хос бўлган асосий
хусусиятларни ўзида мужассам этган. Буюк суд трибуналларидаги фаолиятини
амалга оширувчи прокурорлар
Адлия вазирининг тақдимномасига кўра Республика
Президенти томонидан тайинланадиган ва лавозимдан озод қилинадиган Кассация
судлари ҳузуридаги Бош прокурорга (les procureuers générals) Аппеляция судлари
ҳузуридаги Бош адвокатларга (les avocats générals) бириктирилган
[7].
Прокуратура органларига тааълуқли қоидалар 1958 йилдаги Франциянинг
Жиноят процессуал кодексида мавжуд бўлиб, у судда ижро этувчи ҳокимият вакили
сифатида
ҳаракат
қилишига
қарамай,
прокурорнинг
судда
процессуал
мустақиллигини белгилайди. Франция Жиноят процессуал кодексининг 31, 32
-
моддаларига кўра, прокуратура жиноят процессида нафақат жиноий таъқиб
қилишни амалга оширади, балки суд қарорларининг бажарилишини ҳам
таъминлайди
[8].
Франция давлатининг прокуратура органларига ўзига хос ҳусусиятларидан
бири бу мажбурий ижро ҳаракатларини Бош прокурорлар, Республика
прокурорлари, полиция кучлари қўмондонлари ва зобитлари ҳам амалга
оширишлари мумкинлигидир.
Суд ижрочилари республика прокурорига интизомий жиҳатдан бўйсунсада,
уларнинг лавозимга тайинлаш Адлия вазирининг буйруғи асосида амалга
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2022) / ISSN 2181-1415
197
оширилади. Адлия вазирлигини лавозимга тайинлаш тўғрисидаги буйруқ тегишли
ҳудудий округ прокуратураси ва идоравий палатанинг хулосаси ҳисобланади.
Шу билан бирга, прокуратура суд қарорларининг ижросини назорат қилади, у
ўз бўлимининг суд ижрочиларига ёрдам бериши мумкин.
Италияда прокурорлар суд ҳокимиятининг бир қисми бўлиб, судларга
бириктирилган, лекин ҳозирда улар Адлия вазири бўйсунувида фаолият олиб
боради, яъни ижро этувчи ҳокимиятга бўйсунадиган иерархик тарзда ташкил
этилган тизимни ифодалайди.
Ушбу давлатда прокуратура органлари қуйидаги ташкилий тузилишга эга:
кассация суди ҳузуридаги Бош прокуратура, апелляция судлари ҳузуридаги Бош
прокуратура, округ судлари ҳузуридаги прокуратура, вояга етмаганлар ишлари
бўйича судлар ва юрисдикция округларидаги қуйи судлар.
Прокуратура фаолиятига оид ҳуқуқий нормалар Италия Конституциясида (IV
боб “Магистратура”, “Суд тизими” бўлими, 104, 107, 112
-
моддалар) ўз аксини топган
бўлиб, Италия Конституциясига мувофиқ,
Кассация суди Бош прокурори
Республика Президенти бошчилигидаги Олий Магистрация Кенгашининг аъзоси
ҳисобланади (104
-
модда). Прокуратура ўзи учун суд
-
ҳуқуқ тизими тўғрисидаги
нормаларда белгиланган кафолатлардан фойдаланади (107
-
модда). Прокуратура
жиноий
таъқибни амалга оширишга мажбурдир (112
-
модда).
Магистратура ҳам судьялардан, ҳам прокурорлардан иборат бўлиб, улар
танлов асосида сайланадилар ва прокурор вазифасини бажаришдан судьялик
функцияларини бажаришга эркин ўтишлари мумкин.
Италиянинг
“Суд
тизими
тўғрисида”ги
Қонуннинг
73
-
моддасида
прокуратурага “қонунларга риоя этилишини, одил судловнинг самарали
ва тўғри амалга оширилишини, давлат ҳуқуқларини ҳимоя қилишни назорат
қилиш” вазифаси юклатилган.
Ижро
иши юритиш масалалари Италия Фуқаролик процессуал кодексининг
III-
китобида
тартибга солинган. Унга кўра, суд ижрочиси ижро варақаси ва
билдиришномани тақдим этган ҳолда, шаъни ва қадр
-
қимматини ҳимоя қилиш
тўғрисидаги қоидаларга риоя қилиб, қарздорнинг мол
-
мулкнинг мавжудлигини ва
унинг шахсига оид фактларни аниқлашга ҳақли
[9].
Шу билан бирга, Фуқаролик процессуал кодексининг II
-
боби
I-
бўлимида олиб
қўйилган мол
-
мулкни мусодара қилиш масалалари суд томонидан бошқарилиши
белгиланган.
Италияда, АҚШ, Германия, Франция давлатларида ижро иши юритиш оид
қонунчилиги жамиятнинг маълум бир ривожланиш босқичидаги иқтисодий ва
сиёсий ҳаётининг ўрнатилган ҳуқуқий анъаналарива хусусиятларини акс эттиради.
Шу сабабли, ҳар бир давлатнинг ижро иши юритиш ўзига хосдир. Шу билан бирга,
хорижий тажрибани билиш маҳаллий ижро иши юритишни янада мақбул моделини
ишлаб чиқишга ёрдам беради.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси 118
-
моддасида Ўзбекистон
ҳудудида қонунларнинг аниқ ва бир хилда бажарилиши устидан назоратни
Ўзбекистон Республикасининг Бош прокурори ва унга бўйсунувчи прокурорлар
томонидан амалга оширилиши белгиланган бўлиб, ушбу қоида Ўзбекистон
Республикасининг 2001 йил 29 августдаги “Прокуратура тўғрисида”ги Қонунининг
1-
моддасида ҳам ўз ифодасини топган.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2022) / ISSN 2181-1415
198
Ўзбекистон Республикаси Бош прокурори ва унга бўйсунувчи прокурорлар
Ўзбекистон Республикаси ҳудудида қонунларнинг аниқ ва бир хилда бажарилиши
устидан назоратни амалга оширадилар.
“Прокурорлар қонунларнинг бир ҳилда ва аниқ ижро этилиши устидан
назоратни амалга ошириш билан бирга давлат ва бошқарув органлари, жамоат
ташкилотлари ва мансабдор шахслар томонидан қонунларга ҳамда жамият
манфаатлари ва фуқароларнинг ҳуқуқларига риоя этилишини кузатиб
борадилар
[10]
”.
Ушбу Қонуннинг 4
-
моддасига мувофиқ, прокуратура органларининг асосий
йўналишларидан бири мансабдор шахслар томонидан ва бошқа органлар
ҳужжатларини ижро этилишида қонунлар ижроси устидан прокурор назорати,
унинг доираси ва предмети белгиланмаган. Зеро, Қонунлар
ижросини назорат
қилиш суд ҳужжатлари
ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш соҳасида
ўзига
хос йўналишни ўз ичига олади
[11].
Мамлакатимизда
прокурорнинг
ижро
иши
юритиш
жараёнидаги
ваколатлари “Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш
тўғрисида”ги Қонунининг 86
1
-
моддасида белгилаб берилган. Ушбу нормага асосан,
давлат ижрочисининг қарорига қонунда белгиланган тартибда прокурор
томонидан протест келтирилиши мумкин.
Айнан назорат ҳужжатларининг сифати ва самарадорлиги, уларнинг
бузилган ҳуқуқларни амалда тиклай олиши, ҳеч муболағасиз, прокурор назоратини
бахолашнинг муҳим мезонларидан бири саналади
[12].
Бюро қуйи турувчи раҳбарларнинг юқори турувчи раҳбарларга, шунингдек,
Бош прокурорга бўйсуниши ҳамда ҳисобдорлиги асосида фаолият кўрсатади. Бу
,
ўз
навбатида
,
Мажбурий ижро бюроси Бош прокуратура ҳузурида ташкил этилиши
ҳамда Бюро раҳбариятини тўғридан тўғри Бош прокурор олдида ҳисобдорлиги
Мажбурий ижро органлари ходимларига билдирилган ишонч ва уларга юклатилган
вазифаларни бажаришда масъулиятини оширади деб баҳоласак муболаға
бўлмайди.
Кўриниб турганидек, 2017 йилда бошланган суд
-
ҳуқуқ соҳасидаги
ислоҳотлар мажбурий ижро тизимининг икки томонлама бўйсунув ўрнатди.
Бюро ўз фаолияти давомида Бош прокурор ва Бюро директорининг соҳавий
буйруқларига бўйсинган ҳолда фаолиятини амалга ошириб келади. Бу ўз навбатида
мажбурий ижро тизими фаолиятини норматив жиҳатдан тартибга солиш нуқтаи
назаридан хизмат фаолиятини оптималлаштириш имконини беради.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати
:
1.
Ўзбекистон Республикаси “Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар
ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида”ги Қонуни // Қонунчилик
маълумотлари
миллий базаси, 07.06.2022 й., 03/22/775/0477
-
сон
2.
Додонов В.Н., Крутских
В.Е. Прокуратура в России и за рубежом:
сравнительное исследование. М. : НОРМА, 2001. С –
181;
3.
Нимеллер М. Уголовное судопроизводство и роль прокуратуры в Германии
// Советская юстиция. 1994. № 10. С. 29
;
4.
Гражданский процессуальный кодекс от 01.10
.
1879 г.
Электронный ресурс:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2022) / ISSN 2181-1415
199
5.
Власихин В.А. Служба обвинения в США: закон и политика. М.: Юрид. лит.,
1981. С
- 176;
6.
Пучинский В. К. Участники буржуазного гражданского процесса США. М.,
1991. С. 32
;
7.
Воронин О.В.
“Об организации и устройстве прокурорской деятельности в
некоторых зарубежных странах”
Russian Journal of Criminal Law. 2018. №12;
8.
Головко Л.В. Уголовно
-
процессуальный кодекс Франции (перевод,
предисловие и примечания). Юридический колледж МГУ Москва. Электронный
ресрурс
https://istina.msu.ru/publications/book/3647151/
9.
Italian Code of Civil Procedure. Book Four Title VIII Arbitration1.
Электронный
ресурс:
10.
Пулатов Б.Х. Задача органов прокуратуры по защите прав и свобод
человека// Вестник Академии Генеральной прокуратуры.”№2010
-
3. С.38
;
11.
Макеев Н.Н. Прокурорский надзор за исполнением законов о высшем
профессиональном образовании в Российской Федерации: автореф. ...дис. канд.
юрид.
наук.
–
Москва,
2005.
–
С.
4
//
freereferats.ru/_avtoreferats/01002750314.pdf;
12.
Комилов А. Прокурор назорати амалиётида протест келтириш билан
боғлиқ айрим масалалар
// Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратура Академияси
Ахборотномаси. №2 (46)2021. Б
-54-55.
