Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Increasing emotional stability in preschool children with
the help of physical culture
Makhbuba KULBOBOYEVA
1
Surkhandarya Region
“
National Center for Training Pedagogues according to New Methodologies
”
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2022
Received in revised form
15 January 2023
Accepted 25 February 2023
Available online
15 March 2023
The article analyzes mental development of preschoolers,
the processes of their preparation for school, and difficulties
encountered in adapting to educational activities.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2/S-pp1
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
school preparation,
psychiatry of preschool
children,
social-emotional skills,
adaptation to school,
confused,
worry.
Katta
maktabgacha
yoshdagi
bolalarda
jismoniy
madaniyat yordamida hissiy barqarorlikni oshirish
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
maktabga tayyorlov,
maktabgacha yoshdagi
bolalar psixikasi,
ijtimoiy-emotsional
qobiliyatlar,
maktabga moslashuv,
sarosima,
xavotir.
Maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning psixik
rivojlanishi, ularnng maktabga tayyorgarlik jarayonlari, ta
’
lim
faoliyatiga moslashishda uchraydigan qiyinchiliklari tahlil
qilinadi.
1
Teacher, Department of Preschool, Primary and Special Education Methodology, Surkhandarya Region
“
National
Center for Training Pedagogues according to New Methodologies
”
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
139
Повышение эмоциональной устойчивости у дошкольников
с помощью физической культуры
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
подготовка к школе,
психика дошкольников,
социально
-
эмоциональные
способности,
адаптация к школе,
растерянность,
тревожность.
В статье анализируется социально
-
эмоциональное
развитие дошкольников, их подготовка к школе,
трудности, с которыми они сталкиваются при адаптации к
учебной деятельности.
KIRISH
Jamiyatimizda kelajak avlod vakillari b
o‘
lgan bolajonlarimizga ta
’
lim-tarbiya
berish, ularni ma
’
nan yetuk qilib tarbiyalash, barcha davrlarda b
o‘
lgani kabi, bugungi
kunda bizning ham davlatimiz oldida turgan muhim masalalardan biri hisoblanadi.
Buning uchun esa bolaga maktabgacha ta
’
limga qatnash jarayonlaridanoq e
’
tibor berish
muhim hisoblanadi.
Statistik ma’lumotlarga ko‘
ra, inson
o‘
z umri davomida oladigan
bilimining 70%ini 5 yoshgacha b
o‘lgan davrda olar ekan. Maktabgacha ta’lim bolaning
so
g‘lom, har tomonlama kamol topib shakllanishini ta’minlaydi, unda o‘
qishga intilish
hissini uy
g‘otadi, uni muntazam ta’lim olishga tayyorlaydi. Maktabgacha ta’lim jarayoni,
bola olti-yetti yoshga yetgunicha davlat va nodavlat maktabgacha tarbiya tashkilotlarida,
hamda oilalarda amalga oshiriladi. Maktabgacha ta’limning maqsadi va vazifalarini
r
o‘
yobga chiqarishda jamoat va xayriya tashkilotlari mahallalar, xalqaro fondlar faol
ishtirok etadi. Hozirgi kunda bolajonlarning maktabga tayyorgarlik darajalariga
q
o‘
yilayotgan jiddiy talablar, bu borada zaruriy -nazariy, amaliy chora-tadbirlarni ishlab
chiqishni taqazo etmoqda.
TAHLIL VA NATIJALAR
Rasman bolalar bo
g‘
chasi maktabga tayyorlov maskani hisoblansada, aslida bolalar
tu
g‘
ilishi bilanoq maktabga tayyorgarlik boshlaydi desak mubola
g‘
a b
o‘
lmaydi.
O‘z oila a’zolari va do‘
stlari
–
atrofdagi odamlar bilan
o‘
zaro munosabatlari orqali ular
boshqalarga mas’ul bo‘
lish, tashqi dunyoga qiziqish va yangi qobiliyatlarni
o‘
zlashtirish
ishtiyoqini rivojlantirish singari muhim tayyorgarlik k
o‘
nikmalarini
o‘
rganadilar. Bunda
esa albatta jismoniy tarbiyaning
o‘
rni beqiyos hisoblanadi. Jismoniy tarbiya bilan
shu
g‘ullanishda, jismoniy ma’daniyat
k
o‘
nikmalarini egallashi, bu bolajonlarning
o‘
ziga
b
o‘
lgan ishonchini va shu bilan birga shijoatini oshiradi. Bundan tashqari, ular
o‘
zlarining
ota-onalari, tarbiyachilari va aka-ukalaridan farqli alohida faoliyat bilan shu
g‘
ullanadigan
individual shaxslar ekanliklarini anglab boradilar. Natijada mustaqil ravishda faoliyat
olib borishga va fikr yuritishga erishadilar.
Bolalar
bo
g‘
chasida
rivojlanishga
y
o‘
naltirilgan
dasturlardagi
tizimli
rejalashtirilgan
o‘
yinlar yordamida til, aql, sensomotorika va ijtimoiy-emotsional
qobiliyatlar mustahkamlanadi. Maktabgacha yosh davridagi bolalar rivojlanishining turli
jihatlarini har tomonlama
o‘
rganish shuni k
o‘
rsatdiki, maktabning birinchi sinflari bilan
taqqoslaganda bolalar bo
g‘
chasining maktabga tayyorgarlik guruhlarida
o‘
qiyotganda
ular
o‘
zlarini xotirjam, psixologik jihatdan erkin va
o‘
ziga b
o‘
lgan ishonchni his qilishadi.
Va bu yerda gap faqat bolalar bo
g‘
chasining sharoyitlari bolaga yaxshi tanishligi va bu
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
140
uning yangi ta’lim faoliyatiga moslashish jarayoni haqid
a emas. Va hattoki qator obyektiv
sabablar tufayli ya’ni ko‘
plab maktablarning uzoqda joylashganligi, q
o‘
shimcha sinflar va
o‘
qituvchilar yetishmasligi sababli sinflarning optimal bandligini oshirib yuborilishi,
xonalar yetarli emasligi va hokazolardir. Buning asosiy sababi shundaki, bolalar
bo
g‘
chasining hayot ritmi, bolalarning kattalar bilan va bir-biri bilan muloqot uslubi
maktabgacha yoshdagi bola psixikasining rivojlanish darajasiga k
o‘
proq mos keladi.
Beqarorlik, yangi sharoit va munosabatlarga moslashishdagi qiyinchiliklar tufayli
5-6 yoshli bola t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri hissiy aloqalar(emotsional munosabat)ga muhtoj b
o‘
lib,
rasmiylashtirilgan maktab sharoyitida bu ehtiyoj qondirilmaydi.
Psixologlar va
o‘
qituvchilar 6 yoshidan boshlab maktabda
o‘
qishning k
o‘
plab ijobiy
va salbiy tomonlarini keltirib
o‘
tishadi. Ushbu yoshda maktabga borishga b
o‘
lgan eng
jiddiy e’tirozlarni D.B.
Elkonin ilgari surgan. Uning yozishicha, bolalar rivojlanishining
keyingi, yuqori bosqichiga
o‘
tish ichki qarama-qarshiliklarni namoyon qiladi. Agar bu
qarama-qarshiliklar pishib yetilgunga qadar mukammal b
o‘
lsa
–
ob’yektiv omillarni
hisobga olmasdan subyektiv ravishda majburlansa
–
demak, bola shaxsi shakllanishi
sezilarli darajada zarar k
o‘
radi. Maktabgacha yoshdagi bolalikni bir yilga qisqartirish
hozirgi degeneratsiya rivojlanish jarayonini buzishi va foyda keltirmasligi mumkin.
D.B.
Elkonin 6 yoshdan boshlab maktabda
o‘
qishni tashkil etish
o‘
rniga, bolalar
bo
g‘
chalariga tayyorgarlik guruhlarini kengaytirish maqsadga muvofiq, deb hisoblaydi.
Chunki bolalarni maktabga tayyorlash qulayroq, negaki bolalar bo
g‘
chasidagi bolalar
yaxshiroq, ular yanada t
o‘
liq, xilma-xil hayot tarzini kechirishadi va so
g‘
lom k
o‘
rinishga
ega b
o‘lishadi. Ma’lum bo‘
lishicha, maktabgacha yoshdagi bolalarda tartibga solingan
aloqa sharoitida bolalar bo
g‘
chasiga nisbatan tezroq belgilangan xatti-harakatlar
qoidalariga b
o‘
ysunish qobiliyati shakllanadi. Ammo shu bilan birga, ushbu qoidalarga
rioya qilishdan qoniqish emas, balki ularni buzishdan q
o‘
rqish hissi ustunlik qiladi..
Bolalarda bezovtalanish, sarosima, xavotir kuchayadi, hissiy qulaylik (emotsional
comfort) darajasi pasayadi. Biroq, shu bilan birga, bunday muloqot uslubi 7 yoshli
birinchi sinf
o‘
quvchilarida xuddi shunday (bezovtalanish, sarosima,
xavotir) ta’sirini
keltirib chiqarmaydi. Yangi maktab hayotiga moslashishning dastlabki bosqichiga kelsak,
shuni ta’kidlash joyizki, barcha maktabgacha yoshdagi bolalar moslashishga qiynaladilar.
Ular nafaqat jismoniy, balki psixologik qiyinchiliklardir.
Ba’zilarda sustkashlik, ko‘
z
yoshlari paydo b
o‘
ladi, uyqu va ishtaha buzilishi kuzatiladi, boshqalarida haddan tashqari
q
o‘
z
g‘
alish kuchli b
o‘
ladi,
g‘
azablanadi va
g‘
azablantiradi. Ularning barchasiga
maktabdagi ortiqcha yuklamalardan toliqish sabab b
o‘
ladi. Shuningdek, charchoq xatti-
harakatlarning buzilishiga, injiqliklarga olib keladi. Jismoniy tarbiya bilan
shu
g‘
ullanishning qoidalari va alohida tushunchalari mavjud Jismoniy tarbiya
metodikasining asosiy tushunchalari.
1. Jismoniy rivojlanish.
2. Jismoniy tayyorligi.
3. Jismoniy kamolot.
4. Jismoniy tarbiya.
5. Jismoniy tayyorgarlik.
6. Jismoniy ta’lim.
7. Jismoniy mashqlar.
8. Harakat faoliyati.
9. Sport.
10. Jismoniy madaniyat.
11. Jismoniy harakatlar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
141
Maktabgacha yoshdagi bolalarning so
g‘
lomlashtirish vazifalari
–
bu jismoniy
tarbiyaning eng asosiy vazifasi b
o‘
lib, bola hayotini muhofaza qilish, uning so
g‘
li
g‘
ini
mustahkamlash, organizmini chiniqtirish y
o‘
li bilan
o‘
zini himoya qilish va turli
kasalliklarga chidamlilik xislatlarini oshirishdan iborat.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy tarbiyasi bolaga ijobiy his-tuy
g‘
ularni
keltirib chiqaradigan jismoniy mashqlar tizimini, stressli vaziyatlarni va harakatlarni
bajarishdan q
o‘
rqishni istisno qilishi kerak;
–
yetarli intensivlik va motor harakatlarining keng doirasi;
–
jismoniy tarbiya va so
g‘
lomlashtirish ishlari va bolalarning faol dam olish
shakllarining k
o‘
p xilma-xilligi, mashqlarni tanlashda individual va differentsial
yondashuv imkoniyati;
–
bolaning kun rejimida yuklarning tez-tez
o‘
zgarishi va dam olish;
–
maktabgacha ta’lim tashkilotining turli yoshdagi bolalar faoliyatida uzluksizlik;
–
salomatlik holati, charchoq, iqlim va ob-havo sharoitlariga qarab dam olish
tadbirlarining moslashuvchan jadvali;
–
jismoniy mashqlardan foydalanishning mavsumiyligi;
–
kundalik jismoniy tarbiya darslari;
–
jismoniy tarbiya vazifalarining ta’limning boshqa jihatlari bilan aloqasi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida jismoniy tarbiya ishlarining tashkiliy shakllari
quyidagilardan iborat:
–
jismoniy ta’lim
-tarbiya;
–
kundalik rejimda jismoniy tarbiya va so
g‘
lomlashtirish ishlari (ertalabki
mashqlar, ochiq va sport
o‘
yinlari, jismoniy tarbiya daqiqalari, jismoniy mashqlar bilan
birgalikda temperatsiya mash
g‘
ulotlari);
–
faol dam olish (sport tadbirlari, sport bayramlari, salomatlik kunlari, piyoda
sayohatlar);
–
bolalarning mustaqil motorli faoliyati;
–
oilaviy ish.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning mustaqil motorli faoliyati pedagogning nazorati
ostida davom etadi. Jismoniy mashqlar mazmuni va davomiyligi bolalarning
o‘
zlari
tomonidan belgilanadi. Ushbu faoliyatning tabiati maktabgacha yoshdagi bolalarning
individual ma’lumotlariga, tayyorgarligiga, imkoniyatlariga va qiziqishlariga bog‘
liq.
Jismoniy tarbiya muammolarini muvaffa
qiyatli hal qilish faqat maktabgacha ta’lim
tashkiloti va oilaning
o‘
zaro bo
g‘
liq ishida bolalarga individual yondashuvni amalga
oshirish orqali mumkin. Ishning barcha shakllari va turlari
o‘
zaro bo
g‘
liq va bir-birini
t
o‘
ldiradi. Ular birgalikda bolani kun
dalik jismoniy tarbiya bilan ta’minlaydigan zarur
vosita rejimini yaratadilar.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda so
g‘
lom turmush tarzining asosiy tarkibiy
qismlariga rioya qilish munosabatini shakllantirish vosita faoliyatiga asoslanishi kerak.
I.A. Arshavskiyning fikricha,
“
organizmning hayoti, uning
o‘
sishi va rivojlanishi harakat
faoliyati bilan boshqariladi
”. Ma’lumki, bola tashqaridan kelgan turli xil ma’lumotlarni
idrok etish va qayta ishlash uchun ulkan salohiyatga ega. Bundan tashqari, maktabgacha
yoshdagi bolalarda
o‘
z-
o‘
zini rivojlantirish,
o‘
yin va taqlid qilish uchun eng murakkab
biologik ehtiyojlar ustunlik qiladi. Binobarin, bolalarning jismoniy tarbiyasi bolaning
shaxsiyatining faolligi printsipi asosida amalga oshirilishi mumkin, bu esa so
g‘
liq
qadriyatlarini bilishni so
g‘
lom turmush tarzi asoslarini rivojlantirish bilan
uy
g‘
unlashtirishga imkon beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
142
L.D. Glazyrina (1999) maktabgacha yoshdagi bolalarga jismoniy mashqlarni
o‘rgatishning noan’anaviy tamoyillarini ta’kidlaydi:
1.
Sinkretizm printsipi bolaga ta’sir qilish vositalari va usullarini tanlashda
umumiy birlik manbalarining mavjudligini aks ettiradi.
2. Maftunkorlik tamoyili jismoniy tarbiya darslarida qulay ijtimoiy-psixologik
muhit yaratishni nazarda tutadi.
3. Ijodiy yo
‘
nalish printsipi, uning natijasi bolaning harakat tajribasidan
foydalanish va ijodiy faoliyatni ra
g‘
batlantiradigan motiv mavjudligiga asoslangan holda
mustaqil ravishda yangi harakatlar yaratishdir.
Ushbu tamoyillarni amalga oshirish usullaridan biri mak
tabgacha ta’lim
tashkilotlari ishiga folklor vositalaridan foydalangan holda folklor jismoniy tarbiya
darslari va sport-so
g‘
lomlashtirish tadbirlarini
o‘
tkazish metodikasini joriy etish b
o‘
lishi
mumkin. Xalq o
g‘
zaki ijodi maktabgacha yoshdagi bolalarning motor va ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirishning yangi shakllarini topish orqali jismoniy tarbiya
jarayonini diversifikatsiya qilishga imkon beradi, bolalarning b
o‘
lajak
o‘
quv faoliyatiga
jismoniy va intellektual tayyorgarligining asosiy darajasini shakllantirishga, estetik va
estetik rivojlanishiga yordam beradi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning axloqiy-irodaviy
fazilatlari, hissiy-emotsional qobiliyatlari va madaniy va nutqiy tarbiyasining oshishiga
sabab b
o‘
ladi.
T
o‘g‘
ri y
o‘
nalishda muvozanatni saqlab teng qadamlab yurishni
o‘
rgatish,
tirmashib chiqish (kichik narvonchaga mustaqil chiqish va tushish), predmetlarni
uloqtirish va dumalatishda tushirib yubormaslikni
o‘
rgatish. Barmoqlarning mayda
muskullarini rivoj-lantirish, chamalashni, ayrim harakatlarni va faoliyatlarni boshqa
bolalar bilan birgalikda bajarish malakalarini shakllantirish. Bolalarni harakat faolligiga
undash. Mustaqil harakat qilishga qiziqishni tarbiyalash. Yurish va muvozanat saqlash
mashqlari. T
o‘g‘
ri y
o‘
nalishda yurish, y
o‘
lkadan, yerga yotgan taxtadan yurish. Bir uchi
poldan 15-20 sm k
o‘
tarilgan taxtadan yurib k
o‘
tarilish (eni 25 sm uzunligi 1,5-2 m) va
undan tushish. Balandligi 15 sm b
o‘
lgan yashik ichiga tushish va undan chiqish.
XULOSA
Xulosa
o‘
rnida shuni aytishimiz mumkinki, jismoniy tarbiya bolaning, nafaqat
bolaning, balki har bir insonning so
g‘
lom turmush tarzini shakllanishiga asosiy omil
b
o‘
lib hizmat qiladi. So
g‘
lom turmush tarzining tarkibida esa, insonning salomatligidan
tortib,
uning ma’daniyati va har qanda
y holatda ham
o‘
zini tuta olishi, hissiyotlarga
ortiqcha berilmasligi, shu bilan bir qatorda
o‘
ziga ishongan holda mustaqil b
o‘
la olishi
mumkunligini anglaymiz. Jismoniy tarbiyani ham
o‘
zlashtirish jarayonida belgilangan
qoida asosida, tartib bilan va shu bilan birga xavsizlikga amal qilgan holda bajarish juda
muhim hisoblanadi.
Erga tashlangan hamda poldan 15-25 sm k
o‘
tarilgan chizimcha yoki taxtacha
ustidan kattalar yordamida hatlab
o‘
tish. Maktabgacha yoshdagi kichik bolalarning
jismoniy-ruhiy rivojlanishi jarayoni shiddat bilan kechadi. Ularning vujudi tinimsiz
o‘
sayotganligi uchun hambir joyda tinch
o‘
tira olmaydilar. Lekin bu bosqichda bola
jismoniy
o‘
sishi tashqaridan qaraganda bir oz susayganday b
o‘ladi. Ya’ni 3
yoshdan
4 yoshgach
а
b
o‘
lgan davrda bolalar faqat 4 sm.ga
o‘
sadilar. Ota-onalar bolalarining
jismoniy rivojiga alohida e’tibor berishlari, ularning erkin, bemalol harakatlanishlariga
sharoit yaratilishi lozim. Chunki bolaning fikri teranligi, nutqining boyligi, ma’naviy
sifatlarini
o‘
zlashtirishi, avvalo uning so
g‘
lomligiga bo
g‘
liqdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
143
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Salixova
G. “Maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiya tizimida jismoniy
mashqlarning o‘rni” –
B. 85
–86. (“Jismoniy tarbiya va sport: davlat, jamiyat va shaxs”
xalqaro ilmiy anjuman). Toshkent. 2005-yil.
2.
Mavlonov A., Mamirova D., Xolikov
A. “Jismoniy tarbiya va sport ta’limidagi
muammolar yechimi yo‘lida”. –
B. 183
–191. (“Jismoniy tarbiya va sportni
rivojlantirishning mintaqaviy, pedagogik-psixologik, tibbiy-
biologik asoslari”
ilmiy-
amaliy anjuman). Toshkent-Jizzax.
–
2009-yil.
3.
T.I.
Osokina “Bolalar bog‘chasida jismoniy tarbiya”. “O‘qituvchi”. Toshkent. –
1976.
4.
“500 mashq va harakatli o‘yinlar”. 1
-
qism. O‘zDJTI nashriyoti. Toshkent. –
1999.
5.
T.S.
Usmonxo‘jaev, X.A.
Meyliev
“
Makt
abgacha ta’lim muassasalarida harakatli
o‘yinlar va asosiy harakatlanish mashqlari”
(3-qism). Toshkent. 2004-yil.
–
B. 3
–
8.
