Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Release of a person from punishment in connection with
the loss of socially dangerous signs
Elbekjon TURGUNBOEV
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2023
Received in revised form
15 May 2023
Accepted 25 May 2023
Available online
15 June 2023
In this article, the author highlights the specific aspects of
the release of a person from punishment in connection with the
loss of the nature of public danger in criminal law.
The principle of inevitability of responsibility in criminal law
does not always mean that criminal punishment should be
applied to the person who committed the crime. In cases where
a person or act has lost the nature of the public danger, it is
allowed to release him from punishment when considering a
criminal case by a court.
The basis for exemption from punishment for circumstances
related to a person is an exemption from punishment in
connection with the loss of a socially dangerous character by a
person (Article 70 of the Criminal Code of the Russian
Federation); release from punishment in connection with the
sincere repentance of the perpetrator (Article 71 of the Criminal
Code of the Russian Federation); conditional sentence (Article
72 of the Civil Code of the Russian Federation); parole before
serving the sentence; (Article 73) replacement of punishment
with a lighter one (Article 74 of the Criminal Code of the
Russian Federation); including exemption from punishment due
to illness or disability (Article 75 of the Civil Code of the Russian
Federation).
At the end of the article, the author made a proposal to
amend the criminal law, providing for the release of a person
from punishment in connection with the loss of his socially
dangerous character.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss4/S-pp184-193
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
criminal punishment,
release from punishment,
release from punishment
due to the loss of signs of
public danger by a person,
judicial practice,
justice,
humanity,
responsibility for guilt.
1
Independent researcher, PhD in Law, Tashkent State Law University. E-mail: azizovbekzod050@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
185
Shaxsning ijtimoiy xavflilik xususiyatini
yo‘qotishi
munosabati bilan uni jazodan ozod qilish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
jinoiy jazo,
jazodan ozod qilish,
shaxsning ijtimoiy xavflilik
xususiyatini yo‘qotishi
munosabati bilan jazodan
ozod qilish,
sud amaliyoti,
odillik,
insonparvarlik,
ayb uchun javobgarlik.
Mazkur maqolada muallif jinoyat huquqida shaxsning ijtimoiy
xavflilik xususiyatini yo‘qotishi munosabati bilan uni jazodan ozod
qilishning o‘ziga xos jihatlarini yoritgan.
Jinoyat qonunidagi javobgarlikning muqarrarlik prinsipi har
doim ham jinoyat sodir etgan shaxsga nisbatan jinoiy jazo
qo‘llanilishi shart va zar
urligini anglatmaydi. Shaxsning yoki
qilmishning ijtimoiy xavflilik xususiyatini yo‘qotgan hollarda
sudlar tomonidan jinoyat ishini ko‘rib chiqishda uni jazodan ozod
qilish imkoniyati mavjud bo‘lishi mumkin.
Shaxsga bog‘liq bo‘lgan holatlarga ko‘ra, jazoda
n ozod
qilishning asoslari shaxsning ijtimoiy xavflilik xususiyatini
yo‘qotishi munosabati bilan jazodan ozod qilish (JK 70
-moddasi);
aybdorning chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lganligi munosabati
bilan jazodan ozod qilish (JK 71-moddasi); shartli hukm qilish
(JK 72-
moddasi); jazoni o‘tashdan muddatidan oldin shartli ozod
qilish; (73-
moddasi) jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish
(JK 74-
moddasi); kasallik yoki mehnat qobiliyatini yo‘qotishi
oqibatida jazodan ozod qilish (JK 75-moddasi) kiradi.
Muallif maqola yakunida shaxsning ijtimoiy xavflilik
xususiyatini yo‘qotishi munosabati bilan uni jazodan ozod qilishni
nazarda tutuvchi jinoyat qonuniga o‘zgartirish kiritish yuzasidan
taklif ham ishlab chiqqan.
Освобождение лица от наказания в связи с утратой
общественно опасных признаков
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
уголовное наказание,
освобождение от
наказания,
освобождение от
наказания в связи с
утратой лицом признаков
общественной опасности,
судебная практика,
справедливость,
гуманность,
ответственность за вину.
В данной статье автором освещены специфические
аспекты освобождения лица от наказания в связи с утратой в
уголовном праве характера общественной опасности.
Принцип неотвратимости ответственности в уголовном
праве не всегда означает, что уголовное наказание должно
быть применено к лицу, совершившему преступление. В
случаях, когда лицо или деяние утратили характер
общественной опасности, допускается освобождение его от
наказания при рассмотрении уголовного дела судом.
Основанием
освобождения
от
наказания
по
обстоятельствам, связанным с личностью, является
освобождение от наказания в связи с утратой лицом
общественно опасного характера (статья 70 УК РФ);
освобождение от наказания в связи с искренним раскаянием
виновного (ст. 71 УК РФ);
условное осуждение (ст. 72 ГК РФ);
условно
-
досрочное освобождение до отбывания наказания;
(статья 73) замена наказания на более легкое (статья 74 УК
РФ); в том числе освобождение от наказания в связи с
болезнью или утратой трудоспособности (ст. 75 ГК РФ).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
186
В конце статьи автор внес предложение о внесении
изменений в уголовный закон, предусматривающих
освобождение лица от наказания в связи с утратой им
общественно опасного характера.
KIRISH
Inson huquqlarini ta’minlash maqsadida amalga
oshirilayotgan islohotlardan eng
yirik va ahamiyatlisi bu sud-huquq islohotlaridir. Mazkur jarayonda jamiyatni
demokratlashtirish va mamlakatni modernizatsiya qilish bo‘yicha olib borilayotgan
islohotlarning ustuvor yo‘nalishi sifatida jinoyat qonunchiligi
ni takomillashtirish jinoyat-
huquqiy siyosatda muhim vazifa sanaladi.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2006
-yil 3-fevraldagi 1-sonli
“Sudlar tomonidan jinoyat uchun jazo tayinlash amaliyoti to‘g‘risida”gi qarorida
“Jinoyat
qonunidagi javobgarlikning muqarrarlik prinsipi har doim ham jinoyat sodir etgan
shaxsga nisbatan jinoiy jazo qo‘llanilishi shart va zarurligini anglatmaydi”, deb
ta’kidlangan. Shaxsning yoki qilmishning ijtimoiy xavflilik xususiyatini yo‘qotgan
hollarda
sudlar tomonidan jinoyat ishini ko‘rib chiqishda uni jazodan ozod qilish imkoniyati
mavjud bo‘lishi mumkin.
Shaxsga bog‘liq bo‘lgan holatlarga ko‘ra jazodan ozod qilishning asoslari shaxsning
ijtimoiy xavflilik xususiyatini yo‘qotishi munosabati b
ilan jazodan ozod qilish
(JK 70-
moddasi); aybdorning chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lganligi munosabati bilan
jazodan ozod qilish (JK 71-moddasi); shartli hukm qilish (JK 72-moddasi); jazoni
o‘tashdan muddatidan oldin shartli ozod qilish; (73
-moddasi) jazon
i yengilrog‘i bilan
almashtirish (JK 74-
moddasi); kasallik yoki mehnat qobiliyatini yo‘qotishi oqibatida
jazodan ozod qilish (JK 75-moddasi) kiradi.
Biroq, Y.V. Lobov, P.V. Korobov singari ayrim olimlar jazodan ozod qilish institutini
bu tarzda tasniflanis
hini tanqid qilishadi. Ularga ko‘ra, jinoyat qonunchiligidagi jazodan
ozod qilish institutini nazarda tutuvchi bobda qonun chiqaruvchi yanglishgan, ya’ni
ushbu bobda faqat jazodan ozod qilish emas, balki jazoni o‘tashdan ozod qilish hamda bir
turdagi jinoiy jazoni boshqa turdagi yengilroq jinoiy jazoga almashtirish instituti ham
aralash tarzda bayon qilingan [1]. Milliy huquqshunos olimlar esa bu tushunchalarni
o‘zaro farqlamaydi, aksincha
Jinoyat kodeksida jazodan ozod qilishning har xil turlarini
nazarda tutilganligi asosli va jinoyat qonunining insonparvarlik prinsipiga (7-modda)
to‘la muvofiq keladi
, deb hisoblashadi [2. B. 45].
Shuningdek, M.Rustambaev jazodan ozod qilish davlatning jinoyat sodir etganligi
uchun sudlangan shaxsga jinoyat qonunchiligida nazarda tutilgan asoslar va shartlar
mavjud bo‘lgan holda jazoni tayinlashdan yoki jazoni ijro etishdan voz kechishidir, deb
ta’kidlab jazoni tayinlashdan voz kechish hamda jazoni ijro etishdan voz kechishni sanab
o‘tsa
-da, ularni bitta tushuncha
–
jazodan ozod qilish jumlasiga kiritadi [3. B. 198.].
MATERIAL VA METODLAR
Jinoyat huquqida shaxsning ijtimoiy xavflilik xususiyatini yo‘qotishi munosabati
bilan uni jazodan ozod qilish tushunchasi va uning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish,
mazkur holatni nazarda tutuvchi qonun hujjatlari normalarini tahlil qilish. Buning uchun
tahlil, tarixiy-qiyosiy uslub, abstraksiya va taqqoslash singari ilmiy bilish usullaridan
foydalanilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
187
TADQIQOT NATIJALARI
Jinoyat qonuni, shuningdek, jazodan ozod qilish mahkumning sudlanganligining
huquqiy oqibatlarini ham bartaraf etishini belgilaydi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksi 77-moddasining ikkinchi qismida sud tomonidan jazodan ozod qilingan
shaxs sudlanmagan deb hisoblanishi mustahkamlangan. Biroq, ayni qoida jazodan ozod
qilishning aynan qaysi turiga muvofiqligi aniqlashtirilmagan. Boshqacha aytganda,
jazodan ozod qilish va jazoni boshqa yengilroq jazoga almashtirish ham jazodan ozod
qilish hisoblanar ekan, JK 77-moddasida belgilangan qoidani
qo‘llash munozarali holatni
keltirib chiqaradi. Agar mazkur qoidani faqatgina amnistiya akti yoki afv etish tartibida
jazodan ozod qilishga nisbatan qo‘llanilishini nazarda tutadigan bo‘lsak, boshqa turdagi
jazodan ozod qilish turlarini tasniflash zarurati
mavjudligi ko‘rinadi. Ya’ni, agar shaxsga
nisbatan shartli hukmning qo‘llanilishi jazodan ozod qilish hisoblansa nima uchun qonun
chiqaruvchi JK 78-
moddasining “a” bandida shartli hukm qilinganlarga nisbatan –
sinov
muddati tugagan kundan boshlab sudlanganlik holatining tugashini belgilagan?! Agar
shaxsga nisbatan sud tomonidan jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilingan
(JK 73-
modda), jazoni yengilrog‘i bilan almashtirilgan (JK 74
-
modda) bo‘lsa “jazodan
ozod qilingan shaxs sudlanmagan deb hi
soblanishi” haqidagi qoidaga muvofiq keladimi,
degan savol tug‘iladi. Shu jihatdan “jazodan ozod qilish” tushunchasi “jazoni o‘tashdan
ozod qilish” tushunchasidan farqlanishi zarur degan ilmiy qarashlarni
[4. S. 81
–
82]
qo‘llab
-quvvatlash mumkin.
Jinoyat huquqi doktrinasida ham jazodan ozod qilish hamda jazoni o‘tashdan ozod
qilishni farqlash yuzasidan yakdil fikr mavjud emas. Shu sababdan ham yuridik
adabiyotlarda jazodan ozod qilish va jazoni o‘tashdan ozod qilish turl
i ijtimoiy voqelik
sifatida talqin qilinadi hamda jinoyat qonunida bitta bobda mustahkamlanishi maqsadga
muvofiq emasligini ta’kidlanadi
[5. S. 130].
D.I.
Kireev ham jazodan ozod qilishni jinoyat sodir etishda aybdor bo‘lgan shaxs
(mahkum)ni muayyan jazoda
n to‘liq ozod qilish sifatida, jazoni o‘tashdan ozod qilishni
esa jazoni real o‘tash muddatining qisqarishi, jazoning tarkibini tashkil etadigan boshqa
huquqiy cheklovlarni to‘liq yoki qisman olib tashlanishi sifatida tushuntiradi
[6. S.34-38].
Jazodan ozod qilishning navbatdagi turini qonun chiqaruvchi jinoyat qonunining
70-
moddasida shaxsning ijtimoiy xavflilik xususiyatini yo‘qotishi munosabati bilan uni
jazodan ozod qilish sifatida mustahkamlagan. Yuqorida keltirilgan mulohazalardan kelib
chiqib jazodan
ozod qilishning mazkur turini jinoyat sodir etgan shaxsni jazodan to‘la
ozod etish sifatida baholash mumkin.
Unga ko‘ra jinoyat sodir etgan shaxs agar ish sudda ko‘rilayotgan vaqtgacha
sharoit o‘zgardi yoki shaxs namunali xulqi, mehnatga yoki o‘qishga hal
ol munosabati
bilan o‘zini ko‘rsatib, ijtimoiy xavfliligini yo‘qotdi, deb e’tirof etilsa, sud uni jazodan ozod
qilishi mumkin.
Garchi R. Kabulov, A. Otajonovlar ushbu qoida Jinoyat kodeksining 65-moddasida
nazarda tutilgan javobgarlikdan ozod qilish turlaridan farqli ravishda, ishni sudda
ko‘rilayotgan vaqtda sharoitning o‘zgarganligi yoki jinoyat sodir etgan shaxs namunali
xulqi, mehnatga yoki o‘qishga halol munosabati bilan o‘zini ko‘rsatganligi bilan
shartlanadi, deb ko‘rsatsa
-da, bizningcha, JK 65-moddasi hamda JK 70-moddasida qonun
chiqaruvchi jinoyat sodir etgan shaxsga nisbatan qo‘ygan talablari deyarli farqlanmaydi.
Mazkur moddaga asoslanib jazodan ozod qilish uchun quyidagi ikkita shart
bajarilishi lozim:
–
ishni sudda ko‘rilayotgan vaqtda sharoitning o‘zgarganligi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
188
–
jinoyat sodir etgan shaxsning xulqi namunali tarafga o‘zgarganligi, mehnatga yoki
o‘qishga halol munosabatda bo‘layotganligi isbotlanishi.
Shaxsning jinoyat sodir etganidan keyingi xulqi, agar u qonun normalarida
belgilangan ba
rcha ko‘rsatmalarga va jamiyatda yurish
-turish borasidagi umumiy qoidalarga
rioya etsa, nuqsonsiz hisoblanishi lozim.
Mehnatga va ta’limga vijdonan munosabatda
bo‘lishiga shaxsning asosiy ish yoki o‘qish joyida uning zimmasiga yuklatilgan funksional
vazifa
larni aniq, tashabbus ko‘rsatib va samarali bajarishi xosdir
[7. B. 373].
Jinoyat sodir etgan shaxs jinoyat sodir etganidan so‘ng axloq normalariga itoat
etishi, o‘qish va ish joyidagi vazifalarini bo‘yin tovlamasdan, bekamu
-
ko‘st darajada
bajara
boshlashi uning xulqi namunali tarafga o‘zgara boshlaganidan dalolat beradi. Shu
sababli, shaxs o‘z xulqi ustidan nazoratni qo‘lga kiritar ekan, jamiyatga foydasi tegishi
mumkin. Jinoyat sodir etgan shaxsga imkon berilishi kelajakda yaxshi tomonga o‘zgaris
hi
uchun turtki vazifasini bajarishi mumkin.
Shaxs ijtimoiy xavfliligini yo‘qotganligi munosabati bilan jazodan ozod qilishning
birinchi sharti “ishni sudda ko‘rilayotgan vaqtda sharoitning o‘zgarganligi”dir. Albatta,
sharoitning o‘zgarganligi holatiga ko‘
plab nuqtai nazardan yondashish mumkin. Sharoitning
o‘zgarganligi haqida gap ketganda sodir bo‘layotgan voqeaning o‘zgarganligi tushuniladi.
Ushbu o‘zgarishning sababi turlicha bo‘lishi mumkin: bir shaxsning shaxsiy hayoti
o‘zgarganligidan tortib, butun jamiyatning hayoti o‘zgarishigacha bo‘lishi mumkin.
Yuqoridagi holatlarda faktik jihatdan qanday o‘zgarishni nazarda tutilganligi noaniq qoladi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
-protsessual kodeksi 463-moddasida belgilanishicha,
sud hukm chiqariladigan vaqtg
a kelib, qilmish ijtimoiy xavfliligini yo‘qotsa yoki uni sodir
etgan shaxs ijtimoiy xavfli bo‘lmay qolsa; jazo tayinlamasdan ayblov hukmini chiqaradi
.
Yuridik adabiyotlarda “sharoit o‘zgarishi” tushunchasi jinoyat sodir etilgan hudud
yoki butun mamlakatda yuz bergan u yoki bu turdagi jinoyat sodir etilgan vaziyat bilan
bog‘liq o‘zgarishni anglatishi qayd etiladi. Masalan, qonunga xilof ravishda daraxt yoki
butalarni kesganligi uchun shaxsga nisbatan jinoyat ishi qo‘zg‘atilgan hollarda ishni sudda
ko‘rish chog‘ida jinoyat sodir etilgan hudud avtomobil yo‘li qurilishi uchun daraxtlardan
tozalanishi belgilanganligi aniqlangan hollar bunga misol bo‘la oladi
[8. S. 391].
Alohida sudlarda jinoyat huquqi sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarning
o‘zgarga
nligi, qilmishni dekriminalizatsiya qilinadi, deb qaror qabul qiladi. Shu narsaga
qo‘shilish mumkinki, voqeadagi qilmishni yagona dekriminalizatsiya qiluvchi omil,
qilmishni jinoyat ekanligini bekor qiluvchi qonun qabul qilinishi, lekin u hali kuchga
kirma
ganligidir. Ushbu holatdagina shaxs sodir etgan qilmishi sharoit o‘zgarganligi
tufayli ijtimoiy xavfliligini yo‘qotganligi sababli jazodan ozod etilishi mumkin
[9. S. 284].
Bunga misol sifatida, O‘zbekiston Respublikasi JKning
132-
moddasi “
Tarix yoki
madaniyat yodgorliklarini nobud qilish, buzish yoki ularga shikast yetkazish” deb
nomlanib, ushbu moddaning birinchi
qismi dispozitsiyasida
“
davlat muhofazasiga
olingan tarix yoki madaniyat yodgorliklarini qasddan nobud qilish, buzish yoki ularga
shikast yetkazish shunday harakatlar uchun ma’muriy jazo qo‘llanilganidan keyin sodir
etilgan bo‘lishi belgilangan. Qonun chiqaruvchi ma’lum bir binoni madaniyat yodgorligi
ro‘yxatidan ch
iqardi. Lekin, ushbu hujjat qabul qilinguniga qadar S. ismli shaxs
tomonidan ushbu madaniyat yodgorligiga ziyon yetkazilgan edi. Sharoit o‘zgarganligi
tufayli S. ismli shaxs jazodan ozod qilinishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2006
-yil 3-fevraldagi 1-sonli
“Sudlar tomonidan jinoyat uchun jazo tayinlash amaliyoti to‘g‘risida”gi qarori
2-
bandining ikkinchi xatboshisida ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan yoki uncha og‘ir
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
189
bo‘lmagan, jinoyatni birinchi marta sodir etgan, chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lgan va
jinoyatning ochilishiga faol yordam bergan, yetkazilgan ziyonni qoplagan shaxslarni
JK 70, 71-moddalariga muvofiq jazodan ozod qilish masalasini muhokama qilishlari
lozimligi belgilangan.
Shu o‘rinda yana bir jihatga e’tibor qaratish kerakki, Jinoyat kodeksining
13-moddasida qilmishning jinoiyligini bekor qiladigan, jazoni yengillashtiradigan yoki
shaxsning ahvolini boshqacha tarzda yaxshilaydigan qonun orqaga qaytish kuchiga ega,
ya’ni ushbu qonun kuchga kirgunga qadar tegishli jinoiy qilmish sodir etgan shaxslarga,
shu jumladan
jazoni o‘tayotgan
yoki
o‘tab bo‘lgan shaxslarga
nisbatan, agar ular hali
sudlangan hisoblansalar, tatbiq etiladi.
Amaldagi Jinoyat kodeksining 70-moddasi (
shaxsning ijtimoiy xavflilik xususiyatini
yo‘qotishi munosabati bilan uni jazodan ozod qilish
)da jinoyat sodir etgan shaxs agar
ish sudda ko‘rilayotgan vaqtgacha
sharoit o‘zgardi yoki shaxs namunali xulqi,
mehnatga yoki o‘qishga halol munosabati bilan o‘zini ko‘rsatib, ijtimoiy xavfliligini
yo‘qotdi, deb e’tirof etilsa, sud uni jazodan ozod qilishi mumkinligi belgilangan. Lekin,
bunda qonun chiqaruvchi jinoyat qonunining liberallashtirilishi, xususan ayrim jinoiy
qilmishlarning dekriminalizatsiya qilinganligi sudlar tomonidan qonunning orqaga
qaytish kuchini ta’minlash zaruratini taqozo qiladi.
Masalan, etil spirti, alkogolli mahsulot va tamaki mahsulotini qonunga xilof
ravishda ishlab chiqarish yoki muomalaga kiritish (JK 186
1
-modda) jinoyatini sodir etgan
shaxs 2008-yil 24-
sentabrdagi O‘RQ–
182-son Qonun bilan JK 186
1
-moddasi
dispozitsiyasi yangi tahrirda bayon etilganligi[10] xuddi shu qilmishni sodir etgan
shaxsning ahvolini yengillashtirgan. Bunday holda JKga o‘zgartirish kiritilguniga qadar
jinoyat ishi sudda ko‘rilayotgan hollarda shaxsni jazodan ozod qilish masalasi ko‘rib
chiqilishi mumkin.
Amaldagi jinoyat qonunida shax
sning ijtimoiy xavflilik xususiyatini yo‘qotishi
natijasida jazodan ozod qilishda
ish sudda ko‘rilayotgan muddat
e’tiborga olingan. Bu
muddat jinoyat-
protsessual qonunchilikka ko‘ra ikki oydan olti oygacha davom etishi
mumkin. Ya’ni, JPKning 405
-moddasiga asosan jinoyat ishini sudda muhokama qilish
muddati ishni muhokama qilish boshlangan kundan e’tiboran ikki oydan oshmasligi
kerak. Muddat birinchi instansiya sudining ajrimiga asosan Qoraqalpog‘iston
Respublikasi sudining, viloyat, Toshkent shahar sudining
, O‘zbekiston Respublikasi
harbiy sudining raisi tomonidan to‘rt oygacha uzaytirilishi, shuningdek, birinchi
instansiya sudining ajrimiga asosan besh oygacha uzaytirish O‘zbekiston Respublikasi
Oliy sudi raisining o‘rinbosari va olti oygacha uzaytirish O‘z
bekiston Respublikasi Oliy
sudi raisi tomonidan amalga oshiriladi.
Ma’lumki, bu muddat davomida jinoyat qonunchiligiga o‘zgartirish kiritilishi, shaxs
yoki qilmish o‘z ijtimoiy xavfliligini yo‘qotishi ehtimoli yuqori. To‘g‘ri, jinoyat qonuni
o‘zgargan hollarda O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Rayosati qarori bilan sudlar
tomonidan chiqarilgan hukmlar bo‘yicha mahkumlarning jazodan ozod etilishi masalalari
ko‘rib chiqiladi. Lekin, aynan shunday qoida O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi
qarorlari tushuntirishlarida nazarda tutilmagan. Shu nuqtai nazardan qilmishning
jinoiyligini bekor qiladigan, jazoni yengillashtiradigan yoki shaxsning ahvolini boshqacha
tarzda yaxshilaydigan qonun kuchga kirgunga qadar tegishli jinoiy qilmish sodir etgan
shaxslar, s
hu jumladan jazoni o‘tayotgan shaxslar
sud tomonidan jazodan ozod qilinishi
lozimligi to‘g‘risidagi tushuntirishning tegishli Oliy sud Plenumi qarorlarida
mustahkamlanishi mavjud bo‘shliqni to‘ldiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
190
Bu esa ish sudda ko‘rilayotgan vaqtgacha sharoit o‘zga
rdi yoki shaxs namunali
xulqi, mehnatga yoki o‘qishga halol munosabati bilan o‘zini ko‘rsatib, ijtimoiy xavfliligini
yo‘qotishi bilangina emas, balki sodir etilgan qilmishning ham ijtimoiy xavfliligi
yo‘qotilishini taqozo qiladi. Shuningdek, Jinoyat huquqi
ga oid adabiyotlarda ham mazkur
normaning sharhida ishni sudda ko‘rish vaqti, sharoitning o‘zgarishi yoki shaxsning
namunali xulq-
atvori natijasida uning ijtimoiy xavfliligini yo‘qotishi bilan bog‘liq
tushuncha “qilmish yoki shaxsning ijtimoiy xavfliligini
yo‘qotganligi munosabati bilan
javobgarlikdan ozod qilish”dagi jinoyat ishining sudda ko‘rilishi vaqtiga aynan
o‘xshashligi qayd etiladi
[11. B. 206].
Bu o‘rinda mulohaza shuki, JK 65
-
moddasiga ko‘ra quyidagi ikki holatda jinoyat
sodir etgan shaxs javobgarlikdan ozod qilinishi mumkin:
–
ishni tergov qilish yoki sudda ko‘rish vaqtida sharoit o‘zgarganligi tufayli sodir
etilgan qilmish o‘zining ijtimoiy xavfliligini yo‘qotgan deb topilsa;
–
ishni tergov qilish yoki sudda ko‘rish vaqtida sharoit o‘zgarganligi tufayli jinoyat
sodir etgan shaxs ijtimoiy xavflilik xususiyatini yo‘qotgan deb topilsa.
Agar ish sudda ko‘rilayotgan vaqtgacha sharoit o‘zgardi yoki shaxs namunali xulqi,
mehnatga yoki o‘qishga halol munosabati bilan o‘zini ko‘rsatib, ijtimo
iy xavfliligini
yo‘qotdi, deb e’tirof etilsa, JK 70
-moddasiga asosan sud shaxsni jazodan ozod qilishi
mumkin.
Savol tug‘iladi, “
ish sudda ko‘rilayotgan vaqtgacha
” bo‘lgan shartli muddat “
ishni
tergov qilish yoki sudda ko‘rish vaqti
”ni qamrab oladimi? Boshqacha aytganda “
ishni
tergov qilish yoki sudda ko‘rish vaqti
” tushunchasi “
ish sudda ko‘rilayotgan vaqtgacha
”
bo‘lgan muddat tarkibiga kiradimi? Agar shunday bo‘lsa sharoit o‘zgarganligi tufayli
qilmish yoki shaxs o‘zining ijtimoiy xavfliligini yo‘qotgan deb topilsa, qonunni qo‘llovchi
organ jinoyat sodir etgan shaxsni javobgarlikdan ozod etadimi yoki jazodan ozod
etadimi? Buning ahamiyati shundaki agar shaxs javobgarlikdan ozod etilsa, u
sudlanganlikda ifodalanadigan jinoyat-huquqiy oqibat kelib chiqmaydi. Jazodan ozod
etilganda ham mohiyatan shaxs sudlangan hisoblanmaydi. Biroq, yuqorida qayd
etilganiday barcha turdagi jazodan ozod qilish turlarida ham bunday deb bo‘lmaydi.
O‘zbekiston SSRning 1959
-yilgi Jinoyat kodeksi 48-moddasida ham agar jinoyat
sodir qilgan shaxsni keyinchalik axloqi tuzalishi va halol mehnat qilayotganligi sababli
ishni sudda ko‘rish vaqtida jamoat uchun xavfli hisoblash mumkin emas deb topilsa,
unday shaxs jazodan ozod qilinishi mumkinligi belgilangandi [12. B. 48
–
49]. Xuddi
shuningd
ek, mazkur kodeksda agar ishni tergov qilish yoki sudda ko‘rish paytida, sharoit
o‘zgarishi tufayli aybdor tomonidan sodir etilgan harakat jamoat uchun xavflilik
xarakterini yo‘qotgan bo‘lsa yoki o‘sha jinoyat qilgan shaxs jamoat uchun xavfli emas deb
hisoblansa, uni jinoiy javobgarlikdan ozod qilish mumkinligi ham mustahkamlangan.
Bundan ko‘rinadiki, 1959
-
yilgi O‘zbekiston SSR Jinoyat kodeksida ham qilmish yoki shaxs
ijtimoiy xavfliligini yo‘qotganligi munosabati bilan javobgarlikdan yoki jazodan ozod
qili
sh deyarli farq qilmagan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining
70-moddasida belgilangan qoida 1994-yilda qabul qilingan tahrirdagidan shu kunga
qadar o‘zgarmaganligini ham qayd etish zarur.
Qayd etilganiday jinoyat qonuni o‘zgargan hollarda O‘zbekiston Respublikasi Oliy
sudi Rayosati qarori bilan sudlar tomonidan chiqarilgan hukmlar bo‘yicha
mahkumlarning jazodan ozod etilishi masalalari ko‘rib chiqilishi amaliyoti, bizning
nazarimizda, yetarli emas. Shu jihatdan
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
191
2006-yil 3-fevraldagi 1-
sonli “Sudlar tomonidan jinoyat uchun jazo tayinlash amaliyoti
to‘g‘risida”gi qarorining
ikkinchi bandini quyidagi mazmundagi uchinchi xatboshi bilan
to‘ldirilishi maqsadga muvofiq:
“
Qilmishning jinoiyligini bekor qiladigan, jazoni yengillashtiradigan yoki shaxsning
ahvolini boshqacha tarzda yaxshilaydigan qonun kuchga kirgunga qadar tegishli jinoiy
qilmish sodir etgan shaxslar, shu jumladan jazoni o‘tayotgan shaxslar
ni sud tomonidan
JK 70, 71-moddalariga muvofiq jazodan ozod qilinishi masalasini muhokama qilishlari
lozim
”
.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2013
-yil 11-dekabrdagi 20-sonli
“Tadbirkorlik faoliyati bilan bog‘liq ishlar bo‘yicha sud amaliyotining ayrim masalalar
i
to‘g‘risida”gi qarorining 13
1
-
bandiga ko‘ra tadbirkorlik faoliyati bilan bog‘liq jinoyatlarni
sodir etgan shaxslar jinoyat oqibatida yetkazilgan zararni ixtiyoriy ravishda qoplagan,
aybiga iqrorlik va chin ko‘ngildan pushaymonlik bildirgan hollarda, dast
labki tergov
organlari va sudlar, JK 65, 66, 70, 71-moddalariga asosan ularni tegishlicha jinoiy
javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilish masalasini muhokama qilishlari shartligi
tushuntirilgan.
Mazkur turdagi jazodan ozod qilishga misol sifatida sud amaliyotidan 2021-yil
29-
mart kuni jinoyat ishlari bo‘yicha Chilonzor tuman sudi sudyasi D.Valiev tomonidan
1981-
yilda Toshkent shahrida tug‘ilgan, muqaddam sudlanmagan, “Avto oltmish oy” MChJ
maslahatchisi M.Hakimova JKning 168-moddasi 3-
qismi “a”, “b” bandlar
i va 188
1
-moddasi
2-
qismi “b”, “v” bandlarida nazarda tutilgan jinoyatlarni sodir etganlikda aybli deb topilib,
JKning 70-moddasiga asosan jazodan ozod qilinganligini keltirish mumkin [13].
XULOSA
Qayd etilganiday, JK 65 va 70-moddalarida shaxsni jinoiy javobgarlikdan va jinoiy
jazodan ozod etilishiga oid jinoyat-
huquqiy asoslar deyarli bir xil ekanligi, ular o‘zaro bir
-
birini to‘ldirib turishi nuqtai nazaridan nafaqat shaxsning, balki qilmishning ijtimoiy
xavflilik xususiyatini yo‘qotishi ham shax
sni jazodan ozod qilinishiga xizmat qilishi
aniqlashtirilishi maqsadga muvofiq.
Bu borada ba’zi xorijiy davlatlar tajribasi o‘rganilganida, bunday qoida Qirg‘iz
Respublikasi Jinoyat kodeksining 86-moddasida qilmish dekriminalizatsiya qilingan va
jinoyat qonuni sanksiyasi yengillashgan hollarda mahkumga nisbatan jazoni
yengillashtirish yoki jazodan ozod qilishni qo‘llash nazarda tutilgan
[14].
Yuqorida bayon qilinganlarga ko‘ra, JK 70
-moddasiga quyidagi mazmundagi
o‘zgartirish kiritish taklif etiladi:
70-modda. Shaxsning
yoki qilmishning
ijtimoiy xavflilik xususiyatini
yo‘qotishi munosabati bilan uni jazodan ozod qilish
Jinoyat sodir etgan shaxs agar ish sudda ko‘rilayotgan vaqtgacha sharoit o‘zgardi
yoki shaxs namunali xulqi, mehnatga yoki o‘qishga halol munosabati bilan o‘zini
ko‘rsatib, ijtimoiy xavfliligini yo‘qotdi, deb e’tirof etilsa, sud uni jazodan ozod qilishi
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Терентьева В.А. О понятии освобождения от уголовного наказания в
доктрине уголовного права // Уголовная юстиция. –
2017.
–
№ 10 (Terenteva V.A. O
ponyatii osvobojdeniya ot ugolovnogo nakazaniya v doktrine ugolovnogo prava //
Ugolovnaya yustitsiya.
–
2017.
–
No. 10.).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
192
2.
M.Usmonaliyev. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Oliy o‘quv yurtlari uchun
darslik.-
T.:”Yangi asr avlodi”, 2005, B.662.; D.R.Qurbonov, Jinoyat qonunchiligini liberalllashtirish
sharoitida jinoiy javobgarlikni qo‘llash muammolari: Diss… yur. fan. nomzodi. –
Samarqand.: 2008. -B.45. (M. Usmonaliyev. Criminal law. General part. Textbook for
higher educational institutions.
–
T.: "Yangi asr avlodi", 2005, B.662.; Kurbanov D.R.
Problems of application of criminal responsibility in the conditions of liberalization of
criminal law: Diss... yur. science. candidate. -Samarkand.: 2008. -
Р
.45.).
3.
M.X.Rustambayev, O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi.
Tom 2. Jazo
haqida ta’limot. Darslik. 2
-
nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan. –
T.: O‘zbekiston
Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. B.198. (Rustambayev M.Kh.
Course of criminal law of the Republic of Uzbekistan. Volume 2. The doctrine of
punishment. Textbook. 2nd Edition, Completed and Revised.
–
T.: Military-Technical
Institute of the National Guard of the Republic of Uzbekistan, 2018. P.198.).
4.
Атаев, Г. Р. Освобождение от наказания как институт уголовного права / Г.
Р. Атаев. –
Текст : непосредственный // Молодой ученый. –
2021.
–
№ 36 (378). –
С.
81-82.
–
URL: https://moluch.ru/archive/378/83856/ (Ataev, G. R. Osvobojdenie ot
nakazaniya kak institute ugolovnogo prava / G. R. Ataev.
–
Text: neposredstvennyy //
Molodoy uchenyy.
–
2021.
–
No. 36 (378).
–
S. 81-82.
–
URL:
https://moluch.ru/archive/378/83856/).
5.
Зельдов, С. И. Освобождение от наказания и от его отбывания. М
., 1982. 130
с
. (Zeldov, S. I. Osvobojdenie ot nakazania i ot ego otbyvaniya. M., 1982. 130 p.).
6.
Киреев Д.И. К вопросу о соотношении понятий «освобождение от
наказания» и «освобождение от отбывания наказания» // Российский следователь.
2006. № 12. C. 34−38. (Kireev D.I. K voprosu o sootnoshenii ponya
tiy "liberation ot
nakazania" and "liberation ot otbyvaniya nakazania" // Rossiyskiy slozhatetel. 2006. No.
12. Р. 34−38.).
7.
Kabulov R., Otajonov A. A. va boshq. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. -T.:
O‘zbekiston Respublikasining IIV Akademiyasi, 2012.
-B.373.( Kabulov R., Otajhonov A. A.
et al. Criminal law. General part. -T.: Academy of Ministry of Internal Affairs of the
Republic of Uzbekistan, 2012.-
Р
.373.).
8.
Уголовное право России. Общая часть: учебник для бакалавров /отв. ред.
А.И. Плотников. –
Оренбург: ООО ИПК «Университет», 2016. –С. 391. (Ugolovnoe
pravo Rossii. Obshchaya chast: uchebnik dlya bachelorov /otv. ed. A.I. Plotnikov.
–
Orenburg: OOO IPK "Universitet", 2016. -S. 391.).
9.
Костылева О.В. Освобождение от наказанияв связи с изменением обстановки:
современные тенденции правоприменения// Библиотека криминалиста. Научный
журнал. Москва, 2013.
-
№ 2.
-
С.284.( Kostyleva O.V. Osvobojdenie ot nakazaniyav svyazi s
izmeneniem obstanovki: sovremennye tendentsii pravoprimenenia// Biblioteka
kriminalista. Scientific journal. Moscow, 2013.
–
No. 2.
–
S.284.).
10.
Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga hamda
Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksiga oʻzgartish va
qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qonuni.
Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2008
-y.,
39-son, 391-modda. https://lex.uz/docs/1394965?ONDATE=25.09.2008%2000#1395004 (Law
of the Republic of Uzbekistan "On amendments and additions to the Criminal Code of the Republic
of Uzbekistan and the Code of Administrative Responsibility of the Republic of Uzbekistan".
Collection of legal documents of the Republic of Uzbekistan, 2008, No. 39, Article 391.
https://lex.uz/docs/1394965?ONDATE=25.09.2008%2000#1395004).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
193
11.
M.X.Rustambayev, O‘zbekiston R
espublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 2. Jazo
haqida ta’limot. Darslik. 2
-
nashr, to‘ld. va qayta ishl. –
T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy
gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018.
–
B.206. (Rustambayev M.Kh. Course of criminal
law of the Republic of Uzbekistan. Volume 2. The doctrine of punishment. Textbook. 2nd
edition, complete. and recycling.
–
T.: Military-Technical Institute of the National Guard of
the Republic of Uzbekistan, 2018.
–
Р
.206.).
12.
Oʻzbekiston SSRning Jinoyat kodeksi (1971
-yil 1-yanvarga
cha boʻlgan oʻzgarish
va qoʻshimchalar bilan) –T., Oʻzbekiston, 1971. –Б
.48-49. (Criminal Code of the Uzbek SSR
(with changes and additions up to January 1, 1971) -T., Uzbekistan, 1971. -P.48-49.)
13.
“AVTO OLTMISH OY” MCHJ masʼullariga oid jinoyat ishi boʻyic
ha axborot.
https://sud.uz/2903-2/ (Information on the criminal case regarding the officials of
"AUTO ALTMISH OY" LLC. https://sud.uz/2903-2/).
14.
Qirgʻiz Respublikasi Jinoyat kodeksi. http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru
-
ru/112309
(Criminal
Code
of
the
Kyrgyz
Republic.
http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/112309).
15.
Niyozova Salomat Saparovna. Strong Emotional Arousal (Effect) As A Criminal
Law Norm. The American Journal of Political Science Law and Criminology (ISSN
–
2693-
0803)
Published:
March
31,
2021
|
Pages:
96-102
Doi:https://doi.org/10.37547/tajpslc/Volume 03 Issue p. 03-15.
16.
S.S.Niyozova. Prevention of Crime in the Family and the Role of Victimology in
the Republic of Uzbekistan. International Journal of Advanced Science and Technology
Vol. 29, No. 3, (2020), p. 3962.
17.
S.S.Niyozova. Reasons for Suicide and the Issue of Responsibility. International
Journal of Pharmaceutical Research | Dec 2020 | Vol 12 | Supplementary Issue 3 p. 528.
