Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The main factors affecting the profession choice of high
school students
Shoira SHOYIMOVA
1
34th secondary school
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2023
Received in revised form
15 June 2023
Accepted 25 June 2023
Available online
15 July 2023
This article talks about the main factors influencing the
choice of profession of secondary school students. A number of
reasons for choosing a certain professional activity are
explained.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss5/S-pp365-373
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
career choice,
career choice factors,
career guidance.
Умумтаълим
мактаблари
ўқувчиларининг
касб
танлашига таъсир этувчи асосий омиллар
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
касб танлаш,
касб танлаш омиллари,
касбга йўналтириш.
Ушбу мақолада умумтаълим мактаблари ўқувчиларининг
касб танлашига таъсир этувчи асосий омиллар ҳақида сўз
боради, шунингдек, муайян касбий фаолият фойдасига
танлов қилишнинг бир қатор сабаблари баён этилади.
Основные факторы, влияющие на выбор профессии
учащимися
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
выбор профессии,
факторы выбора
профессии,
профориентация.
В данной статье рассмотрены основные факторы,
влияющие на выбор профессии учащимися средней школы.
Приведены основные причины выбора той или иной
профессиональной деятельности.
1
Director, 34th secondary school, Yuqori Chirchiq District, Tashkent Region, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
366
КИРИШ
Касб танлаш ўқувчи
-
ёшлар, уларнинг ота
-
оналари, мактаб маъмурияти,
жамият, ҳатто республикамиз учун долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Шу
боис ижтимоий
-
иқтисодий тараққиётнинг жадаллашиши мазкур муаммонинг янгича
тус олишига замин яратмоқда. Жамиятнинг ҳар бир аъзоси бу муаммони беихтиёр
бошдан кечиришга тўғри келади. Инсон ва у танлаган касбининг мослиги узоқ
йиллардан буён психологлар, педагоглар ва профориентаторлар (касбга
йўналтирувчилар) эътиборидаги муаммо саналади. Касбий танлов соҳасида ўз
тақдирини ўзи белгилаш жамият томонидан қўйилган вазифалар таснифи сифатида
қаралади. Бундай муаммоларни босқичма
-
босқич ҳал этиш, бир томондан, шахснинг
хоҳиш
-
истаклари, иккинчи томондан, меҳнат бозоридаги талаблар ўртасида маълум
мувозанатни яратишга имкон беради. Мазкур муаммо юзасидан алоҳида меъёрий
ҳужжатларнинг
қабул қилиниши ҳам бежизга эмас [1, 2]. Инсон тақдири кўп
жиҳатдан касбни тўғри танлашига боғлиқ. Ҳаётнинг ҳолатидан қониқиш ёки
норозилик бевосита ишга жойлашиш ва келажакда ўз карьерасини қуриш билан
боғлиқ. Келажакдаги мутахассисликни танлаш учун шахс қандай мақсадларни амалга
оширишни хоҳлашини, унинг атрофидаги жамият, мутахассисликлар олами ҳақида
қандай билимларга эга бўлишни хоҳлашини тушуниш жуда муҳимдир.
ИШНИНГ МАҚСАДИ
Адабиётлар билан ишлаш, манбаларни ўрганиш ва маълумотлар таҳлили
орқали умумтаълим мактабларида ўқувчи
-
ёшларни касб танлашида таъсир қилувчи
психологик ва ижтимоий омилларни ёритишдан иборат.
ҚЎЛЛАНИЛГАН
УСУЛЛАР
Адабиётлар билан ишлаш ва назарий таҳлил.
ОЛИНГАН НАТИЖАЛАР МУҲОКАМАСИ
Касб танлаш шахсий ривожланишга, мартаба истиқболига ва инсон
капиталининг ривожланишига таъсир қилади. Яна шуни таъкидлаш жоизки, касб
танлаш мураккаб жараён бўлиб, қизиқиш, қобилият ва қадриятлар каби кўплаб
омилларни таҳлил қилишни талаб қилади. Бундан ташқари, замонавий дунё
технологик ривожланишнинг жадал суръатлари ва меҳнат талабларининг ўзгариши
билан тавсифланади. Бу меҳнат бозорининг замонавий талабларини инобатга олган
ҳолда касбни тўғри танлаш зарурлигини таъкидлайди.
Кўпинча касб танлаш сезги даражасида ва ҳатто кайфият, юзаки таассуротлар
таъсирида, ота
-
оналарнинг маслаҳати билан, синов ва хатолик билан содир бўлади.
Таниқли психолог Е.А.
Климов касб танлашда 8 та омилни аниқлайди:
1-
омил.
Касблар ва уларга бўлган талаб ҳақидаги билимлар
Касблар дунёси кенг ва хилма
-
хилдир, лекин одам, қоида тариқасида, унинг фақат
кичик бир қисми ҳақида тасаввурга эга. Улар қанчалик кам маълум бўлса, танлов
майдони шунчалик тораяди. Қолаверса, кўпчиликка маълум бўлиб кўринган тадбирлар
ҳам
ҳар доим ҳам бизнинг ғояларимизга мос келавермайди. Шунинг учун, касбга қарор
қилишдан олдин, уларнинг кўпчилиги билан танишишга ҳаракат қилиш керак.
2-
омил.
Мойилликлар (қизиқишлар, иш мотивлари).
Инсон ўзи ёқтирган фаолиятда муваффақият қозонади. Шу боис, касб танлашда
нима қилиш қизиқ, нима завқ бағишлашига эътибор бериш керак. Масалан, агар
бирор киши бошқа одамларни бошқаришни, етакчи бўлишни яхши кўрса, унга жамоа
билан ишлаш қобилиятини ўз ичига олган касблар (менежер, ўқитувчи, мураббий)
мос келади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
367
3-
омил.
Қобилиятлар, саломатлик (ички имкониятлар ва чекловлар).
Ҳар
қандай бизнесга битта қизиқиш етарли эмас, уни амалга ошириш кўпроқ
керак. Ва бу маълум қобилиятларни талаб қилади. Шундай қилиб, скрипка чалиш
учун мусиқани севишнинг ўзи кифоя эмас, мусиқа учун мутлақ қулоқ ҳам керак.
Инсоннинг имкониятлари унинг соғлиғи билан ҳам чекланган.
4-
омил.
Даъволар ва ўзини ўзи қадрлаш даражаси.
Биз бу ерда инсон ўз келажагини башорат қилиб, ўзи учун белгилаб қўйгани
ҳақида гапирамиз. Шу билан бирга, у ўзини адекват баҳолайди ёки ўз
имкониятларини кам баҳолайди ёки уларни ортиқча баҳолайди. Ўз
-
ўзини ҳурмат
қилиш
ва даъволар ҳар қандай ҳаётий вазиятларда,
жумладан, мартаба
режалаштиришда инсон хатти
-
ҳаракатларининг муҳим ички тартибга солувчисидир.
5-
омил.
Ота
-
она, оила фикри.
Одатда мактаб ўқувчиси касб танлашида яқин одамлар фаол иштирок
этадилар. Масалан, бир неча авлод ўз ҳаётини тиббиётга бағишлаган оилада ота
-
оналар фарзандлари ҳам уларнинг изидан боришини хоҳлайди. Кўпгина ота
-
оналар фарзандининг келажакда нима қилиши кераклигини яхшироқ
билишларига ишонишади. Бундай ҳолда, юклаш эҳтимоли юқори катталарнинг
фикри ёки бевосита босими. Афсуски, бошқа бировнинг танлови кўпинча
муваффақиятсиз бўлади. Келажакдаги касбни танлашда муҳим роль оилага ҳам
тегишли, гарчи ўсмирларнинг ўзлари буни билишмайди. Кўпинча, кимдир “онага
ўхшаб ўқитувчи”, ёки “ота
каби шифокор”
бўлганда, бу касб ўсмирнинг ўз
қизиқишлари ва майлларига қанчалик мос келишини тушунишга ҳаракат
қилмасдан, танлов қилади. Аммо иккинчи томондан, у бу касбнинг мазмун
-
моҳиятини яхши англаган ва бунинг учун қандай хислатлар, маҳорат ва ҳаракат
талаб этилишини билади. Бошқа томондан, сиз қариндошларингиз билан юзага
келадиган муаммоларни муҳокама қилишингиз, маслаҳатлашингиз мумкин бўлган
профессионал йўлларнинг барча ижобий ва салбий томонларини таҳлил
қилишингиз
мумкин.
6-
омил.
Тенгдошларнинг фикри.
Синфдошлар, дўстлар, ўртоқлар фикри, албатта, муҳим. Дарҳақиқат, кўпинча
одам ўзини ташқи томондан кўринадигандек кўрсатмайди. Бу сизнинг ҳақиқий
имкониятларингиз ва шахсий фазилатларингизни таҳлил қилишга ундаши
мумкин бўлган дўстларингиз маслаҳати. Кўпинча тенгдошларнинг қарашлари
замонавий жамиятда маълум касбларнинг машҳурлик даражасини акс эттиради.
Мисол учун, бир йигит тикувчи бўлишга қарор қилди, лекин синфда бу ҳақда
гапиришдан уялди: “модага мос келмайдиган”
ва эркак касби эмас. Эҳтимол,
бошқалар бу касб ҳақида жуда кам маълумотга эгадир. Бундан ташқари, кучли
дўстлик кўпинча ёшни “компания учун”
касб танлашга ундайди. Шунинг учун,
дўстларнинг маслаҳатларини тинглаб, келажакдаги мутахассисликни танлаш
сизники ва фақат сизнинг шахсий танловингиз эканлигини унутмаслик керак.
Ўқувчи
-
ёшлар тоифаси маълум шартлар таъсири остида кўпинча онгсиз равишда
бундай муҳим танловни амалга оширади: ота ва она, мактаб, дўстлар томонидан
ихтисосликни танлаш.
7-
омил.
Ўқитувчилар, мутахассисларнинг позицияси.
Ўрта мактаб ўқувчиси касб танлашда унинг имкониятлари ҳақида мактаб
ўқитувчиларининг фикрини ҳисобга олиши фойдалидир. Албатта, ўқитувчининг
баҳоси бирёқлама ва нохолис бўлиши мумкин. Шундай қилиб, математика
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
368
ўқитувчиси ўқувчининг қобилиятини аниқ фанлар бўйича баҳолашга ҳақли,
лекин адабиёт ёки тарих соҳасида эмас. Бироқ, ўқитувчиларнинг тажрибасини
эътиборсиз қолдирмаслик керак. Ахир, улар бир неча йиллардан бери
ўқувчиларни кузатиб боришади ва уларнинг индивидуал қобилиятларини жуда
яхши билишади.
8-
омил.
Шахсий профессионал режа.
Бу тушунарсиз исм инсоннинг умуман ҳаётда ва хусусан касбда эришмоқчи
бўлган нарсалари ҳақидаги ғояларни яширади. Албатта, бир неча йил олдин ўз
ҳаракатларингизни
аниқ режалаштириш мумкин эмас. Аммо ҳар қандай қарор
қабул қилиш учун ҳамма саволга жавоб беришга тайёр бўлиши керак: бу менга
нима учун керак ва менга умуман керакми? Кўзланган мақсадларга эришишнинг
асосий босқичлари ва ташқи шароитлар ҳақидаги ғоялар муҳимроқдир [4,
5].
Илк ўспиринлик даврида касбий мотивларнинг шаклланиши бир қатор
ташқи ва ички омилларга боғлиқ. Шунингдек, касб танлашга бўлган интилиш
иштиёқлар негизида касбий мотив ва мотивация шаклланади. Айнан хориж
психологлари касбий мотивлар таркибини ишлаб чиқишда касб танлашгача
бўлган ва касб танлаб бўлгандан кейинги жиҳатларини кўрсатиб ўтишган.
В.А.
Крутецкий ўспиринларда учраш мумкин бўлган мотивлардан қуйидагиларни
алоҳида таъкидлаб ўтади:
✓
бирор ўқув фанига нисбатан ўспириннинг қизиқиши;
✓
Ватанга фойда келтириш истаги;
✓
шахсий қобилиятини рўкач қилиб кўрсатиш;
✓
оилавий анъаналарига риоя қилиши;
✓
дўстлари ва ўртоқларидан ўрнак олганлиги;
✓
иш жойининг ва ўқув юртининг уйга яқинлиги;
✓
моддий таъминланганлик;
✓
ўқув юрти кўринишининг чиройлилиги ёки унга жойлашишининг
осонлиги сингари мотивлардир
[7].
Ўсмирнинг шахсияти ҳали тўлиқ шаклланмаган бўлса, психологик
-
педагогик
ишда шахсни шакллантириш усулларини ижтимоий ва касбий ўзини ўзи
белгилашга ёрдам берадиган усуллар билан уйғунлаштириш ҳамда бу
йўналишдаги фаолият асосий босқич бўлишлигини ҳисобга олиш мақсадга
мувофиқдир.
Психолог М.Г.
Давлетшин эса касб танлашда уч босқичдан келиб чиққан
ҳолда (касб маорифи, касбий маслаҳат, касбга йўналтириш) шахснинг касб
-
ҳунарга
яроқлилиги (лаёқати)нинг ички томонларини очишга ҳаракат қилади:
а) кадр танлаш даврида шахснинг умумий яроқлилиги (лаёқати); б) касб
-
ҳунар
танлашда унинг қайси касб турига лойиқлиги; в) касбга ўргатишда шахс
сифатларини шакллантириш имкониятининг мавжудлиги ҳақидаги саволларга
жавоб олишга интилади. Унинг фикрича, ўспириннинг касбга яроқлилигини
аниқлаганда уч муҳим нарсага эътибор қилиш мақсадга
мувофиқдир: касбга
муносабат, қобилият, кўникма ва малакалар. Одамнинг касбга яроқлилигини
аниқлашда унинг қизиқиши, иродаси, қобилияти, махсус билими, кўникмаларининг
жипс алоқасини ифодалаган ҳолда олиб қараш оқилона йўлдир [11].
Ёшларнинг келажакдаги ҳаёти кўп жиҳатдан уларнинг касбини тўғри
танлашига боғлиқ. Бу ҳар бир инсон ҳаётидаги жиддий ва масъулиятли қадам бўлиб,
тайёргарлик ва маълум билимларни талаб қилади. Ҳар бир инсон муваффақиятли
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
369
мартаба орзу қилади. Ота
-
оналар фарзандларининг муваффақиятини кўришни
хоҳлашади. Катталар ҳаётидаги руҳий мувозанат ва моддий фаровонлик ёшликда
касбни тўғри танлашга боғлиқ. А.П.
Васильев ўсмирларда тиббиёт ходими касбини
танлашнинг қуйидаги асосий мотивларини келтириб ўтади:
•
Инсонларни даволаш истаги.
•
Оғир касалликлар, қария, ёш болаларни оғриқлардан халос этиш истаги.
•
Ўз яқинларининг соғлиғи ҳақида қайғуриш имконияти.
•
Илмий тиббиёт муаммоларини ҳал этиш.
•
Ўз соғлиғи ҳақида қайғуриш.
•
Моддий қизиқишлар.
Мотивларнинг мустаҳкамланиши меҳнат фаолиятида ишловчиларнинг
кўпгина омилларини қондирилишига боғлиқ бўлади [7].
Ўқувчиларнинг касб танлашга бўлган қизиқишига таъсир этувчи омиллардан
яна бири мактабда касбга йўналтириш ишларининг сифатидир. Мактаб
ўқувчиларига касб танлашда ёрдам берадиган касблар ҳақида етарли маълумотга эга
бўлиши керак. Бундан ташқари, мактаб амалий тажриба учун имконият яратиши,
масалан, корхоналарда амалиёт ўташ ёки касбларга бағишланган тадбирлар орқали
муҳим аҳамиятга эга.Ўқувчиларнинг касб танлашга бўлган қизиқишига таъсир
этувчи яна бир муҳим омил –
ибрат намуналарининг мавжудлигидир. Ўқувчилар ўз
қизиқишлари бўйича ишлайдиган муваффақиятли одамлардан илҳом олишлари
мумкин. Мактабда маърузалар ва семинарлар ўтказиш учун турли касб эгаларини
таклиф қилиниши муҳим аҳамиятга эгадир. Бундан
ташқари, ўқувчиларнинг
индивидуал хусусиятларини ҳисобга олиш зарурдир. Ўқувчиларнинг қизиқишлари,
қобилиятлари
ва қадриятлари ҳар хил бўлиб, бу уларнинг касб танлашига таъсир
қилиши мумкин. Мактаб ўқувчиларига ўзларининг индивидуал хусусиятларини
англашга ва уларнинг шахсий фазилатларига мос келадиган касбни танлашига ёрдам
бериш керак.
Касб танлаш жараёни ижтимоий аҳамият касб этади, лекин унинг ортида
жисмоний индивидуал (яккаҳол) шахс туради. Ҳолбуки шундай экан, ҳар бир касб
танловчи шахсиятига индивидуал муносабатни амалга ошириш зарур. Бунинг
учун касб танловчининг ёш ва жинс хусусиятларига биноан
касб маорифини
амалга ошириш мақсадга мувофиқ. Бунда биринчи навбатда шахснинг касбий
эҳтиёжи, мотиви, лаёқати, қизиқиши ва қобилиятини ҳисобга олиш даркор. Акс
ҳолда умумий хусусиятли йўлланма, кўрсатма ижобий натижага олиб келмайди,
чунки индивидуаллик ўзига хос талабларни тақозо этади[10].
Касб моҳиятига киришиш, билимлар, кўникмалар, малакалар билан
танишиш, уларни эгаллаш учун оқилона усуллар танлаш, улардан амалиётда
унумли фойдаланиш, шарт
–
шароитларга одатланиш, маҳорат қирраларини
ўзлаштириш каби муҳим қисмлар мослашиш таркибларини ташкил қилади.
Касб танлашга таъсир этувчи асосий омиллар моҳияти сифатида
қуйидагиларни
эътиборга олиш мақсадга мувофиқ бўлади:
➢
Таълим
–
тарбия тизимида касбга йўллаш фаолиятининг (тадбир ва
чораларнинг) мазмуни ва методикалари мажмуаси мукаммал равишда
мужассамлашганлиги.
Мактаб маъмурияти, синф раҳбарлари, амалий психолог ва касбга йўлловчи
фан ўқитувчиларининг иш режасида мазкур масала жой олганлиги. Шунингдек, бу
муаммога тааллуқли ишлар, тадбирлар изчил амалга оширилиб турилиши,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
370
уларнинг таъсирчанлигига эътиборнинг ортиши туфайли ўқувчи ёшлар орасида
бу соҳада тасаввур кўламининг кенгайиши. Расмиятчиликдан чекиниб, умумий ва
зарурий масала сифатида қабул қилиниши унинг қийматини кўтаради.
➢
Ўқувчиларни
касб
танлашга
ўргатишда
ўқитувчилар
жамоаси
фаолиятининг ҳамкорлиги ва самарадорлиги.
Алоҳида олинган фан ўқитувчилари ва турдош фанларнинг намоёндалари
жамланмаси ҳамкорлик иш режасида касбга йўллаш масаласининг изчил равишда
қўйилиши, ҳар бир мавзу бўйича мулоҳаза алмашишда, қайси фан бўлишидан
қатъи
назар ихтисосга оид билимларга эътибор берилиши касбий тасаввурни
вужудга келтиради. Касб
-
ҳунар моҳияти билан танишиш унга нисбатан
қизиқишни уйғотади, мустақил билим олишга иштиёқ пайдо бўлади ва одатга
айлана бошлайди. Махсус тадбирлар ўтказилиши, касб нуфузи билан
таништирилиши касбий
мотивлар ва мотивацияларни такомиллаштиради,
мойиллик туйғусини уйғотади.
➢
Синф раҳбарининг ота
-
оналар билан ҳамкорлиги онгли касб танлаш
негизи эканлиги.
Синф раҳбари ота
-
оналар билан индивидуал ва гуруҳлик ҳамкорликни
амалга оширишда қуйидагиларга эътибор қилса, юқори кўрсаткичга эришиши
мумкин: ўқув фанининг касб танлаш билан
боғлиқлиги, касбнинг нуфузи, касб
танлашнинг психологик асослари, касбга нисбатан қизиқиш, ҳавас, қобилият,
истеъдод касбга йўллашнинг асосий мақсади ва вазифалари, профессиограмма
(профессография) моҳияти, кадрларга ва мутахассисларга нисбатан эҳтиёж
даражалари, касбнинг ижтимоий аҳамияти, лаёқатининг умумий ва хусусий
кўринишлари, ўқувчилар индивидуал хусусиятлари, касб танлашнинг илмий
манбалари, мактаб психологининг бу соҳадаги функцияси ва бошқалардан
иборатлиги.
➢
Касб танлашда ёшлар ташкилотининг иштироки.
Ёшлар ташкилоти фаолиятида касб танлаш масаласининг устуворлиги,
ўқувчиларнинг турли фондларга жалб қилиниши, истеъдодларнинг сараланиши,
мукофотга тортилиши, моддий ва маънавий тақдирланиши кабилар.
➢
Синфдан ва мактабдан ташқари олиб бориладиган ишлар мазмунида касб
танлашнинг алоҳида ажратилиб кўрсатилиши.
➢
Мактабларда ишлаб чиқариш хоналарининг оммавий ва кенг кўламда
йўлга қўйилиши.
➢
Махсус муассасалар фаолияти.
➢
Касбга оид кўргазмалар, саёҳатлар уюштирилиши.
➢
Ижодкор, нуфузли, маҳоратли кишилар билан учрашувлар ўтказилиши.
➢
Касб танлашда маҳаллий матбуот, радио ва телевидениенинг иштироки
[7].
Ўқувчи
-
ёшларда касб танлаш учун зарур бўлган ҳаётий қобилият,
ишонч,
мустақиллик ва ўзини
-
ўзи танқид қилиш кўпинча етишмайди. Бу давр ёш
шахснинг фаол шаклланиши, ўзига хослик ва бирликни излаш орқали ҳаётнинг
барча соҳаларида ўзини
-
ўзи белгилаш, шахсий қадриятлар концепциясини
ривожлантириш, ота
-
оналар билан муносабатларни ўзгартириш даври сифатида
белгиланади. Касбий ўзини
-
ўзи белгилашнинг моддий ва процессуал шакли
сифатида белгиланган боланинг индивидуал касбий нуқтаи назарини яратиш
меҳнат субъектини шакллантиришнинг асосий вазифасидир. Ўқувчи
-
ёшлар учун
ота
-
оналарнинг асосий мақсади
–
қийин
ҳаётий муаммоларни ҳал қилишда ёрдам
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
371
бериш, тушунтириш, маълумот бериш, ҳаётнинг турли томонларини баҳолашда
ёрдам бериш. Бола катталарнинг ижтимоий ролларини фаол ўзлаштириш даврига
киради, унинг ижтимоий доираси кенгаяди ва ўзини
-
ўзи таъминлашга бўлган
барча интилишлар билан болалар ҳаётий тажрибага ва катталарнинг қўллаб
-
қувватлашига жуда муҳтож бўлади.Ўсмирнинг касб танлашда ўз тақдирини ўзи
белгилашининг асосий омилларидан яна бири унинг саломатлигидир.
Бундай
муаммоларни босқичма
-
босқич ҳал этиш, бир томондан, шахснинг
хоҳиш
-
истаклари, иккинчи томондан, меҳнат дунёсидаги талаблар ўртасида маълум
мувозанатни яратишга имкон беради. Касб танлаш орқали турмуш тарзи
шаклланади. Муваффақиятли танлов мақсадни талаб қилади. Айнан,
муваффақиятга эришиш зарурати инсонга кўзланган мақсад сари ҳаракат қилиш
имконини беради [8].
Агар шахс ўзининг касбий соҳадаги танловидан қониқса, у ҳолда “шахсни
касбийлаштириш муваффақиятининг субъектив кўрсаткичи”
аниқланади. Бу ерда
касбий танлов тушунчаси ва асослилиги, танланган мутахассислик бўйича ўз
қизиқишлари
ва имкониятларига қатъийлик ва мувофиқлигида ифодаланган.
Эътибор берсак, шахснинг ўз имкониятларини тушунишдаги қийинчилик унинг
ноёб орттирилган тажрибасини ўрганиш билан ўзаро боғлиқдир, шу билан бирга,
касб танлаш ўқувчи
-
ёшларни жамиятда ривожланишига ундайди. Агар ўқувчи
-
ёшлар касбий танловга қарор қилган бўлса, бу уларнинг касбий етуклигини
кўрсатадиган меҳнат ҳаракатларини бажаришга психологик тайёрлигини
билдиради.
Одатда мактаб ўқувчилари ўз келажаги ҳақида ўқишни тамомлагандан
кейин ёки олий ўқув юртига киришдан
олдин ўйлай бошлайди. Ўқувчи
-
ёшларнинг
касб танлаш бўйича қарор қабул қилиши керак бўлган ёши мамлакат ва таълим
тизимига қараб фарқ қилиши мумкин. Айрим мамлакатларда, масалан, АҚШда
“карьера ривожланиши” тушунчаси мавжуд бўлиб, у ўқувчиларнинг мактабда
ўқиш жараёнида ўз қизиқишлари ва қобилиятларини ўрганишни, турли касбларни
ўрганишни, сўнгра қарор қабул қилишни назарда тутади. Бошқа мамлакатларда,
масалан, Германияда бошланғич мактабда бошланадиган ва ўқувчиларга касб
танлашда ёрдам беришга қаратилган турли дастурлар ва тадбирларни ўз ичига
олган касбий йўналтириш тизими (Беруфсориентиерунг) мавжуд. Финляндияда
таълим тизими ўқувчиларни келажакдаги карьераларига тайёрлашга қаратилган.
Ўқувчилар касбга йўналтириш жараёнини аллақачон ўрта мактабда бошлайдилар,
бу 7
-
синфдан 9
-
синфгача давом этади. Улар турли касблар, меҳнат бозоридаги
талаб ва имкониятлар ҳақида маълумот олади. Ўрта мактабдан сўнг ўқувчилар
ўзлари танлаган касби бўйича зарур таълим олиш учун касб
-
ҳунар мактаблари ёки
олий ўқув юртларида ўқишни давом эттиришлари мумкин. Японияда эса
ўқувчиларнинг касбий ривожланиш жараёни ўрта мактабда бошланади, яъни
10-
синфда ўқувчилар мажбурий касбий йўналишдан ўтадилар, уларда турли
касблар, таълим олиш имкониятлари ва таълим муассасаларига кириш талаблари
ҳақида маълумотлар берилади.
Мамлакатимизда ҳам касбга йўналтириш борасида бир қанча ишлар ташкил
этилмоқда. Давлатимиз раҳбари жорий йилдаги халқимизга Мурожаатномасида мактаб
ўқувчиларини камида иккита хорижий тил ва битта касб
-
ҳунарга ўргатиш устувор
вазифа этиб белгиланган эди. 2023 йилнинг 20 январь куни мактабларда хорижий
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
372
тиллар ва касб ўргатиш тизимини ривожлантириш масалалари бўйича кенгайтирилган
йиғилишда ҳам соҳадаги муаммолар таҳлил қилинди. Энди туман ва маҳаллаларнинг
хусусиятидан келиб чиқиб, ўқувчилар мактабнинг ўзида 64 хил ишчи касбларга
ўргатилиши кўзда тутилмоқда.Шу боис ҳокимликларга танлаб олинган мактабларда
касб
-
ҳунар устахоналари ташкил этиш, уларни жиҳозлаш ва зарур ашёлар билан
таъминлаш вазифаси қўйилди. Бунга ёшлар етакчилари
ва тадбиркорлар ҳам жалб
этилади, ёшлар жамғармасидан маблағлар йўналтирилади [1, 13].
ХУЛОСА
Касбий танлов соҳасида ўз тақдирини ўзи белгилаш жамият томонидан
қўйилган
вазифалар таснифи сифатида қаралади, уларни амалга ошириш шахс
томонидан бажарилади. Касбга йўллаш умумдавлат аҳамиятига эга муаммо
ҳисобланиб, юқоридаги касб танлашга йўллаш омиллари фаолиятини
ҳамкорликка
айлантириш юксак самаралар сари етаклайди. Шундай қилиб,
келажакдаги касбни танлашда юқорида келтирилган барча омилларни билиш ва
ҳисобга олиш жуда аҳамиятлидир.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 20 январдаги
“Мактабларда хорижий тиллар ва касб ўргатиш тизимини ривожлантириш
масалалари” бўйича йиғилиши.
2.
Ўзбекистон Республикаси
Президентининг 2021 йил 8 июндаги “Ишчи
касблар бўйича кадрларни тайёрлаш тизимини янада такомиллаштириш чора
-
тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ
-5140-
сон Қарори.
–
https://lex.uz/docs/5449377
3.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 5 апрелдаги
“Камбағал
ва
ишсиз
фуқароларни
касб
-
ҳунарга
ўқитиш
тизимини
такомиллаштириш ҳамда меҳнат органлари фаолияти самарадорлигини ошириш
бўйича
қўшимча
чора
-
тадбирлар
тўғрисида”ги
183
-
сон
қарори.
–
https://lex.uz/docs/5354947
4.
Домнина А.И., Мочалова А.С., Торопова А.И., Шамина Е.М. Выбор профессии
и его влияние на дальнейшую жизнь // Современные научные исследования и
инновации. 2019. № 4 –
С.12
-18
5.
Климов Е.А. Психология профессионального самоопределения. –
Ростов
-
на
-
Дону. Финикс. 1996. –
264 с.
6.
Козлова Д., Галанина А. Выбор будущей профессии // БМИК. 2017. №6. –
C.914-915
7.
Б.М.Умаров, Ш.С. Шойимова, “Касбий психология” дарслик. Олий ва ўрта
махсус таълим вазирлиги –
Т.:”ЛЕССОН ПРЕСС” 2018.
8.
Чернышков Д.В., Андриянова Е.А. Специфика профессиональной
социализации в медицине: теоретические обоснования // Журнал научных статей
Здоровье и образование в XXI веке. 2016. Т. 18. № 2. С. 394
-397.
9.
Чурилова А.А., Попова М.Н., Ермолаева Е.В. Клинический этикет //
Бюллетень медицинских интернет
-
конференций. 2016. Т. 6. № 1. С. 242.
10.
Ш.С.Шойимова, Мутахассис шахсининг касбий камолоти масалалари.
Интернаука №19 (195), часть 6, 2021 г. С 19
-21.
11.
Ш.С.Шойимова, С.Х. Усманова, Касб танлашга таъсир этувчи асосий
омиллар. Интернаука №7 (89), часть 2, 2019 г. С 84
-85.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
373
12.
Ш.С.Шойимова, Умумтаълим мактабларида ўқувчи
-
ёшларни
касб
ўргатиш тизимини ривожлантириш масалалари. «Актуальные проблемы обучения
социальногуманитарных наук в медицинском образовании» Международная
научно
-
практическая онлайн конференция. 27 апрель 2023 й, 422
-42
9 б.
13.
Ш.С.Шойимова, Умумтаълим мактаб ўқувчи –
ёшларининг
касб танлашида
мотивация ва қизиқишининг аҳамияти «Актуальные проблемы обучения
социальногуманитарных наук в медицинском образовании» Международная научно
-
практическая онлайн конференция. 27 апрель 2023 й, 415
-
422 б.
