Развитие речевых компетенций учащихся начальных классов как педагогическая проблема

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Development of speaking competencies of primary class
students as a pedagogical problem

Zulaykho KHAKIMOVA

1

Tashkent State Pedagogical University named after Nizami

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received November 2023

Received in revised form

15 December 2023
Accepted 25 December 2023

Available online

15 February 2024

This article discusses the problems and solutions of the

development of speech competence of elementary school

students. In addition, the article pays special attention to the

issues of students' speech development and analyzes the books

of local and foreign scientists.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss11/S-pp133-139

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

speech,

competence,

speech development,

oral speech,

written speech,

primary class,

basic competence,
competence related to

science.

Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining nutqiy kompetensiyalarini

rivojlantirish

–

pedagogik muammo sifatida

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

nutq,

kompetensiya,

nutq oʻstirish,

ogʻzaki nutq,

yozma nutq,

boshlangʻich sinf,

tayanch kompetensiya,

fanga oid kompetensiya.

Ushbu maqolada boshlangʻich sinf oʻquvchilarining nutqiy

kompetensiyalarini rivojlantirishning muammo va yechimlari
haqida

fikr

yuritilgan.

Bundan

tashqari

maqolada

oʻquvchilarning nutqini rivojlantirish masalalariga alohida

e’tibor qaratilgan hamda shu boʻyicha mahalliy va xorijiy

olimlarning kitoblari tahlil qilingan.

1

PhD student of Tashkent State Pedagogical University named after Nizami. E-mail: xakimovazulayxo11255@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

134

Развитие речевых компетенций учащихся начальных

классов как педагогическая проблема

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

речь,

компетентность,

речевое развитие,

устная речь,

письменная речь,

начальный класс,

базовая компетентность,

компетентность связанная

с наукой.

В данной статье рассматриваются проблемы и пути

решения развития речевой компетентности учащихся

младших классов. Кроме того, в статье уделяется особое

внимание вопросам развития речи студентов и

анализируются книги отечественных и зарубежных

ученых.

Tezlik bilan rivojlanayotgan zamonda har bir soha uchun koʻplab yangiliklar kirib

kelmoqda va ushbu yangiliklarni oʻrganib amaliyotga tatbiq qilish har bir soha

mutaxassisining asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Shu jumladan, ta

’

lim sohasida ham

bugungi kunda ko

ʻ

plab yangiliklar tajribadan o

ʻ

tkazilib, amaliyotga kirib kelmoqda.

Bu yangilanishlar esa yurtboshimizning tashabbuslari bilan amalga oshirilmoqda.

Buni ularning quyidagi so

ʻ

zlari orqali ham bilib olishimiz mumkin

: “

Maktabda o

‘

qitish

metodikasi o

‘

zgarmasa, ta

’

lim sifati ham, mazmuni ham, muhit ham o

‘

zgarmaydi

” [1].

Bu yangiliklardan biri esa kompetensiya va kompetensiyaviy yondashuvning ta

’

lim

tizimimizga joriy qilinganligidir.

Kompetensiya soʻziga “Oʻzbekiston milliy

ensiklopediyasi”da shunday ta’rif beriladi: “Kompetensiya (lot. Compete –

erishyapman,

munosibman, loyiqman)

–

1) muayyan davlat organi (mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish

organi) yoki mansabdor shaxsning qonun, ustav yoki boshqa hujjat bilan belgilangan

vakolatlari, huquq va burchlari doirasi; 2) u yoki bu sohadagi bilimlar, tajriba” [4, 530]

.

Hozirgi kunda kompetensiya DTSning tarkibiy qismi sifatida kiritiladi. DTS da

kompetensiya tushunchasiga quyidagicha ta’rif beriladi: “Kompetensiya –

mavjud bilim,

ko‘nikma va malakalarni kundalik faoliyatda qo‘llay olish qobiliyatdir”. Kompetensiya

2 turli bo‘lishi DTS da keltirib o‘tilgan:

1)

Tayanch kompetensiya;

2)

Fanga oid kompetensiya.

Fanga oid kompetensiya esa har bir fan uchun alohida keltirib o‘tilgan

kompetensiyadir. Masalan, ona tili fani uchun 2 turli fanga oid kompetensiyalar ajratib

ko‘rsatiladi:

a) nutqiy kompetensiya;

b) lingvistik kompetensiya.

Hozirgi kunda amalda boʻlgan DTS da ta’lim muassasalarida ona tili fanining

oʻqitish bosqichlari boʻyicha shakllantirilishi lozim boʻlgan lingvistik kompetensiyalar

keltirib oʻtilgan. Lingvistik

kompetensiya bu ona tilining fonetika, grafika, orfoepiya,

orfografiya, leksika, grammatika va uslubiyat boʻlimlariga tegishli boʻlgan

kompetensiyalardir. 4-

sinfni yakunlagan oʻquvchida quyidagi lingvistik kompetensiyalar

shakllangan boʻlishi lozim:

A1 (Ona tili fanini o‘rganishning boshlang‘ich darajasi)

–

ona tilidagi nutq

tovushlarini farqlay oladi, bo‘g‘in ko‘chirish qoidalariga amal qila oladi;

mavzuga oid yangi so‘zlarni og‘zaki va yozma nutqda qo‘llay oladi;

yozma nutqda tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘llay oladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

135

A1+ (Ona tili fanini o‘rganishning kuchaytirilgan boshlang‘ich darajasi)

–

so‘zlarning tovush tarkibini orfoepik jihatdan to‘g‘ri shakllantira oladi;

gapning ifoda maqsadiga ko‘ra turlarini farqlay oladi va yozma nutqda o‘rinli

qo‘llay oladi. [2, 17]

Milliy oʻquv dasturi tarkibida maktab bitiruvchilarida ona tili va adabiyot fanidan

oʻzlashtirilishi kerak boʻlgan umumiy kompetensiyalar keltirib oʻtilgan. Maktab
bitiruvchilari quyidagi nutqiy kompetensiyalarni egallagan boʻlishlari lozim:

og‘zaki nutq malakasi

1)

oʻzbek adabiy tili me’yorlariga amal qilgan holda turli nutqiy vaziyatlarda ravon

so‘zlay olish;

2) mavzu yuzasidan nutq tayyorlay olish va uni bayon qilish, mavzu

doirasidagi fikr va g‘oyalarini taqdimot ko‘rinishida namoyish

qilish;

3) munozaralarda ishtirok etish, fikrlarni umumlashtirish va munosabat bildira

olish;

4)

badiiy matnni yoddan ifodali aytish, bunda ohang, ovoz tovlanishlari va to‘xtam

(pauza) dan o‘rinli foydalana olish.

Yozma nutq malakasi

1)

o‘z fikr va hissiyotlarini imlo, punktuatsion, uslubiy qoidalarga rioya qilgan

holda to‘g‘ri, izchil, ifodalash, shuningdek, ma’lumotni belgilangan hajm talabiga ko‘ra

yoza olish;

2)

turli maqsad va har xil oʻquvchiga mo‘ljallangan matnlarni yoza olish, xususan,

ma’lum narsa/hodisa haqida yozma ma’lumot yetkaza olish;

3) materiallarni tartiblash va umumlashtirish, fikr va dalillarni tafsilotlar bilan

asoslab yoza olish;

4)

yozma nutqining ta’sirchanligini oshirish maqsadida ifoda vositalarni oʻrinli

qo‘llay olish;

5)

matnning izchilligini ta’minlash va saviyasini oshirish uchun so‘z va grammatik

vositalarni to‘g‘ri qo‘llay olish;

6)

imlo, uslub va punktuatsion me’yorlarga rioya qilish.

Anglash malakasi; o‘qish va tushunish.

1)

matnning uslubini farqlagan holda ravon va ifodali o‘qiy olish;

2)

matnda til qanday qo‘llanganini, xususan, har bir so‘z, so‘z birikmasi va gap

shaklining qanday ma’no tashiyotganini, nega aynan shu so‘z, birikma yoki gap
qo‘llanganini, matn tuzilishi va uning tarkibiy qismlarini bog‘lovchi vositalarning

vazifasini tushuna olish;

3) ibora (idioma)lar, maqol va aforizmlarning matnga qo‘shadigan

hissasini aniqlay olish;
4) matn mazmuniga mos sarlavha (lar)ni topa olish;

5) matn ob’yektiga nisbatan muallifning nuqtai nazarini aniqlay olish;

6) xulosa

chiqarish, xulosani matnda berilgan hodisaga bog‘lay olish;

7) matnning yozilishidan qanday maqsad ko‘zlanganini, qaysi toifadagi o‘quvchiga

mo‘ljallanganini, qanday kontekstda yozilganini bilish va bu bilimni matnni yaxshiroq
tushunish uchun qo‘llay olish.

Tinglab tushunish

1) monologik nutq va suhbatni tinglab tushuna olish;
2) jonli nutq va audiomatn mavzusi yuzasidan tilga olingan tafsilotlarni belgilay olish;

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

136

3) berilgan savollarni tushuna olish va javob bera olish;
4)

so‘roq gap, darak gap, undov gaplar va kinoya ohangidagi farqni

tushunish;

5)

audiomatnda berilgan ma’lumotni turli shaklda, xususan, jadval,

chizma, grafik ko‘rinishida ifodalay olish;

6) audiomatnni og‘zaki aytib bera olish va matn ko‘rinishida yozib bera olish;

7) tinglanganlar asosida xulosa qilish va xulosani dalillar bilan asoslay olish;
8) dialogik nutq va suhbatda tomonlarning vazifasi, fikri va qarashlarini farqlay

olish [3, 8].

Insonning eng muhim ehtiyojlaridan biri bu muloqotga, fikr almashishga boʻlgan

ehtiyojidir. Bu ehtiyoj albatta nutq orqali qondiriladi. Nutq insonlar uchun berilgan oliy
mukofotlardan biri deb ikkilanmay aytishimiz mumkin. Chunki biz farzandlarimizga

tarbiyani nafaqat oʻrnak boʻlish, balki oʻz nutqimiz, nutq madaniyatiga qanchalik amal
qilishimiz bilan berishimiz mumkin boʻladi.

Shu vaqtgacha nutq, nutqiy rivojlanish, uning turlari, nutqiy madaniyat haqida

koʻplab ilmiy ishlar olib borilgan, koʻplab kitob va maqolalar chop etilgan. Quyida nutq
haqidagi ayrim mulohazalarni keltirib oʻtamiz. “Oʻzbek tilining izohli lugʻati” da:

–

“nutq –

fikrni soʻz orqali ifodalash qobiliyati, mahorati”,

–

deb ta’rif berilgan. [5,

514]

MDH mamlakatlari olimlari esa nutq tushunshasiga shunday izoh berganlar: “Nutq

–

til orqali odamlarning muloqoti. Nutq muloqoti odamlarning hamkorlikdagi faoliyatini

tashkil etadi”.

Nutq

–

kishi faoliyatining turi, til vositalari (so‘z, so‘z birikmasi, gap) asosida

tafakkurni ishga solishdir.

Nutq o‘stirish nima? Agar o‘quvchi va uning tildan bajargan ishlari ko‘zda tutilsa,

nutq o‘stirish deganda tilni har tomonlama (talaffuzi, lug‘ati, sintaktik qurilishini,
bog‘lanishli nutqni) faol amaliy o‘zlashtirish tushuniladi. Agar o‘qituvchi ko‘zda tutilsa,
nutq o‘stirish deganda, o‘quvchilarning tilning talaffuzi, lug‘ati, sintaktik qurilishi va
bog‘lanishli nutqni faol egallashlariga yordam beradigan metod va usullarni qo‘llash

tushuniladi. [7, 347]

Nutq oʻstirish masalasi haqida fikr yuritganimizda eng birinchi navbatda aynan

nutqning asli nima ekanligi, uning turlari, tuzilishi va eng asosiysi oʻquvchilar nutqini
qanday boyitish va rivojlantirish mumkinligi haqida, bundan tashqari oʻquvchilarning
chiroyli, ravon nutq soʻzlash koʻnikmalarini qanday shakllantirish va rivojlantirish

masalalari ustida ish olib borish lozimligini tushunib yetamiz.

Nutq o‘stirishda uch yo‘nalish aniq ajratiladi:

1) so‘z ustida ishlash;

2)so‘z birikmasi va gap ustida ishlash;

3) bog‘lanishli nutq ustida ishlash.

Bu uch yoʻnalish har doim birgalikda olib borilishi lozim. Masalan, oʻquvchilar

biror bir yangi matn bilan tanishadilar, avval matn ichidagi notanish soʻzlar bilan
tanishadilar, ular ustida ishlab, ma’nosiga tushunib, oʻz nutqlarida qoʻllash darajasiga
yetadilar. Soʻng esa oʻsha matndagi gaplarning tuzilishi bir

-

biriga grammatik va ma’no

jihatdan bogʻlanishi tahlil qilinadi. Undan keyin esa matnning yaxlit ma’nosi va tuzilishi,

undagi fikrlarning ketma-

ketligi va izchilligi oʻrganiladi. Oʻquvchilar shu asosida oʻzlari

oʻrganayotgan har qanday matnlar ustida ishlab, ularni oʻz nutqlarida qayta qoʻllab

nutqlarining rivojlanishiga erishishlari mumkin.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

137

Ona tili ta’limi jarayonida o‘quvchilar nutqini o‘stirish masalasi o‘zbek olimlari

tomonidan ham o‘rganib chiqilgan. Xususan, pedagogika fanlari nomzodi Y.

Abdullayev,

pedagogika fanlari doktori Q. Abdullayeva, professor K. Qosimova, B.Turdiyev,

A.

G‘ulomov, M.

Asqarova, S. Matchonov kabi olimlar tomonidan tadqiq qilingan.

Bundan tashqari bola nutqi asosan maktabgacha bo‘lgan davrda shakllanganligi

sababli maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqini rivojlantirishga bag‘ishlangan ilmiy

ishlarning soni ko‘pchilikni tashkil etadi.

Shular qatorida D.R.

Babayevaning “Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi” nomli

darsligini alohida keltirishimiz mumkin. Bu darslikda asosan maktabgacha yoshdagi

bolalarning nutqini o‘stirish jarayonlari haqida so‘z boradi.

Bu mavzudagi yana bir o‘zbek olima Q.

Qosimova

tomonidan yozilgan “1

-sinfda

nutq o‘stirish” nomli qo‘llanmani keltirishimiz mumkin. Bu qo‘llanmada asosan savod

o‘rgatish davrida o‘quvchilar nutqini oshirish yo‘llari haqida fikr

-mulohazalar keltirib

o‘tilgan.

A.

G‘ulomov, M.

Qodirovning “O‘zbek tilida nutq o‘stirish metodikasi” nomli

kitobida nutq o‘stirishning nazariy va amaliy ahamiyati, nutq o‘stirishga doir mashqlarni

tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar berilgan.

B.

To‘xliyev, M.

Shamsiyeva, T.

Ziyodovalar tomonidan yaratilgan “O‘zbek tili

o‘qitish metodikasi”

qo‘llanmasida o‘quvchilar nutqini o‘stirish, lug‘atini boyitish

metodikasiga alohida e’tibor qaratilgan

Shuni ta’kidlash kerakki, K.Qosimova bosh muallifligida yaratilgan “Ona tili o‘qitish

metodikasi”da boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining bog‘lanishli nutqini o‘stirish metodikasi

alohida bo‘lim sifatida ajratilib, nutq o‘stirishning metodik shartlari, aspektlar,

yo‘nalishlari hamda so‘z, gap va bog‘lanishli nutq ustida ishlash metodikasi keng

yoritilgan [6, 352].

Nutq oʻstirish masalasi nafaqat boshlangʻich ta’limning balki, maktabgacha ta’lim

davrining ham muhim masalalaridan biridir. Chunki bolaning nutqi asosan maktabgacha

yosh davrida shakllanadi va bola hayoti davomida

ishlatadigan juda koʻplab soʻzlarni ayni

shu yosh davrida oʻrganadi. Shu sababli nutq oʻstirish masalasiga oid maktabgacha ta’lim

sohasi vakillarining ilmiy ishlarini koʻrib chiqishimiz mumkin. Jumladan, V.I.

Loginova,

Y.S. Lyaxovskaya, V.V. Gerbova va boshqalarning tadqiqotlarida bolalar ona tili leksikasini

oʻzlashtirib olishlarining oʻziga xos xususiyatlari yoritilgan [8, 12].

Biz hozirda texnika va texnologiyalar kuchli rivojlanayotgan davrda

yashamoqdamiz. Koʻpchilik kishilar mehnatining oʻrnini texnikalar bemalol bajarib

bermoqda. Bundan tashqari esa koʻplab ijtimoiy tarmoqlar, web saytlar va umuman

butun dunyoni internet egallab bormoqda.

Bu barcha holatlar esa albatta insonga ta’sir

oʻtkazadi. Xususan, bolalarga ham. Bugungi kunda avvalgi paytga nisbatan koʻplab ilmiy

-

texnik kashfiyotlar, gadjetlar yaratilmoqda. Bolalar uchun esa har qanday oddiy

mashgʻulotdan koʻra zangori ekran va turli oʻyin va animatsion tasvirlarga toʻla boʻlgan

gadjetlarni afzal koʻrishmoqda. Bu esa ayniqsa kichik yoshdagi bolalarning nutqiy

faoliyatiga albatta salbiy zarar koʻrsatmoqda. Chunki ayni rivojlanadigan, muloqot orqali

butun dunyoni anglaydigan yoshida faqatgina qurilmaga bogʻlanib qolmoqda. Koʻplab

bolalarda kuzatilayotgan nevrologik va logopedik kasalliklarning asosiy omili sifatida

bolaning uzoq vaqt televizor, komputer va telefon qarshisida band boʻlayotganligi

aytilmoqda. Bu holat esa albatta maktabdagi oʻquvchining ta’lim olish jarayoniga ham oʻz

salbiy ta’sirini oʻtkazadi. Chunki diqqati, nutqi talab darajasida, yoshiga mos tarzda

rivojlanmagan oʻquvchilarning ta’lim olish jarayoni ham jadal sur’at bilan kechmaydi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

138

Yuqoridagi muammodan tashqari yana quyidagilarni bolalarning nutqiy

kompetensiyalari rivojlanmasligining sabablari sifatida koʻrsatishimiz mumkin:

1.

Bola nutqi oʻsishiga ota

-onaning befarqligi, u bilan yetarlicha nutqiy faoliyatga

kirishmasliklari;

2.

Atrofida sogʻlom nutqiy muhit shakllantirilmaganligi;

3.

Oʻqituvchilarning bola nutqini rivojlantiruvchi qoʻshimcha mashqlardan

foydalanmasliklari;

4.

Atrofdagilarning bola uchun toʻgʻri namuna boʻla olmasliklari, ya’ni nutq

madaniyatiga amal qilmasliklari;

5.

Bolaning kam kitob mutolaa qilishi, chunki kitob oʻqish orqali bolaning ogʻzaki

va yozma nutqi, fikrlashi va dunyoqarashi oʻsib boradi.

Oʻquvchilar nutqini shakllantirish jarayonida ularning nutqini ma’lum talablar

asosida rivojlantirishga harakat qilish lozim. Buning uchun esa avvalo oʻqituvchi
nutqining oʻzi ushbu talablarga javob berishi kerak. Nutqqa qoʻyiladigan talablar esa

quyidagilardan iborat:

1.

Oʻquvchilarning nutqi mazmunli boʻlishi;

2.

Nutqda mantiqiylik boʻlishi;

3.

Nutq aniq boʻlishi;

4.

Nutq til vositalariga boy boʻlishi;

5.

Nutq tushunarli boʻlishi;

6.

Nutq ifodali boʻlishi;

7.

Nutq toʻg’ri boʻlishi

kerak. [9, 641]

Albatta, oʻquvchilar nutqini ushbu barcha talablarga javob beradigan tarzda

shakllantirish va rivojlantirish murakkab boʻlib, mehnat talab qiluvchi jarayon hisoblanadi.
Buni amalga oshirish esa oʻqituvchidan yetarlicha bilim va mahorat talab qiladi.

Kichik maktab yoshidagi oʻquvchilarning nutqidagi muammolarni bartaraf etish va

uni rivojlantirish uchun avval oʻquvchilarning nutq holatini tekshirib olish maqsadga
muvofiq hsoblanadi. Chunki har bir bola turli xil oiladan maktabga keladi, ya’ni har bir
bolaning nutqiy jarayonga kirishish holati yoki nutqiy kamchiliklari oʻziga xosdir.

Bolaning og

ʻ

zaki nutq qobiliyatlari ko

ʻplab omillar ta’sirida shakllanadi. Shuning uchun

bolalarning nutq faolligi, muloqot qilish, o

ʻ

z fikrlarini ifodalash uchun sharoit yaratish

juda muhimdir.

Nutqni muvaffaqiyatli rivojlantirish, bolalarda nutq koʻnikmalarini shakllantirish

uchun muayyan shart-sharoitlarni yaratish kerak.

Birinchi shart

–

muloqotga bo

ʻ

lgan ehtiyoj yoki aloqa. Nutqning motivatsiyasini

aniqlaydigan, uning qiziqishi va nimanidir baham koʻrish, biror narsa haqida gapirish
istagini uygʻotadigan vaziyatlarni ta’minlash kerak.

Ikkinchi shart

–

nutq muhitini yaratish. Oʻz nutqining boyligi, rang

-barangligi va

toʻgʻriligi koʻp jihatdan u qanday nutq muhitiga ega ekanligiga bogʻliq.

Shunga asoslanib, biz oʻquvchilar nutqini rivojlantirishda oʻqituvchining umumiy

vazifalarini shakllantirishimiz mumkin:

1.

Oʻz

-

oʻzini rivojlantirishga oid adabiyotlarni oʻrganish, oʻz

-

oʻzini rivojlantirish

mavzusi boʻyicha amaliy material toʻplashni boshlash;

2.

Oʻquvchilar uchun yaxshi nutq muhitini ta’minlash;

3.

Oʻquvchilarning qiziqishlari, ehtiyojlari va mustaqil nutq imkoniyatlarini

rivojlantiradigan nutq vaziyatlarini yaratishni ta’minlash;

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

139

4.

Oʻquvchilarning yetarlicha so‘z boyligi, grammatik shakllar, sintaktik tuzilmalar,

mantiqiy bog‘lanishlarni to‘g‘ri egallashini ta’minlash, so‘zlardan foydalanishni faollashtirish;

5.

Oʻquvchilarning nutqini rivojlantirish uchun maxsus mashqlar

tizimini ishlab

chiqish;

Yuqoridagilardan tashqari, oʻquvchilar nutqi ustida ishlash, uni rivojlantirish

jarayonida oʻqituvchi va ota

-onalar hamkorligi muhim jihat hisoblanadi. Chunki nutq faqat

maktabda emas oila muhitida ham toʻgʻri amalga oshirilishi va rivojlantirilishi lozimdir.

Shu oʻrinda oʻquvchilarning nutqini boshqa fanlar orqali ham rivojlantirish

masalasi haqida toʻxtalib oʻtishni lozim deb topdik. Chunki oʻquvchilar boshqa fanlarda
koʻplab yangi soʻzlarni, fanga oid tushunchalarni oʻzlashtiradilar. Masalan, matematika
darsida oʻquvchilar rasmga qarab masala tuzish yoki masala uchun qisqa shart tuzish
kabi topshiriqlarni bajarish orqali bogʻlanishli nutqini rivojlantiradilar.

Tabiiy fan darsi orqali esa koʻplab tabiat hodisalari, hayvon, oʻsimlik va joy

nomlariga oid soʻzlarni oʻrganadilar. Bundan tashqari esa dars jarayonida tashkil etilgan
ekskursiyalar orqali ham koʻplab yangi soʻzlar bilan tanishib, ularni oʻzlarining soʻz
boyliklari sifatida oʻzlashtiradilar.

Maktablarda musiqa, tarbiya, oʻqish savodxonligi va jismoniy tarbiya kabi fanlarda

ham oʻquvchilar nutqi, tafakkuri va dunyoqarashini rivojlantirish kerakligini alohida
ta’kidlash lozim.

Yuqoridagilardan xulosa shuki, nutq faqatgina ona tili darslarida emas, balki,

deyarli barcha fanlar orqali shakllantirishi va rivojlantirilishi zarurdir. Har bir dars

jarayonlarida oʻquvchilar uchun yangi hisoblangan soʻzlar ustida ishlanib ularning soʻz

boyligi boyitilishiga ahamiyat berish muhim hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Prezident Shavkat Mirziyoyevning mamlakatimizda ta’lim

-tarbiya tizimini

takomillashtirish, ilm-

fan sohasi rivojini jadallashtirish masalalari muhokamasi bo‘yicha

videoselektor yig‘ilishidagi nutqidan.

2.

Umumiy oʻrta ta’limning Davlat ta’lim standarti va Oʻquv dasturi. Boshlangʻich

ta’lim. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi Respublika ta’lim markazi.

Toshkent. 2017.

–

249 b.

3.

Umumiy oʻrta ta’limning Milliy oʻquv dasturi. Ona tili. T –

2020. Oʻzbekiston

Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi, Respublika ta’lim Markazi, 2020. –

163 b. rtm.uz

4.

Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Toshkent Davlat ilmiy nashriyoti 2002. –

900 b.

5.

Oʻzbek tilining izohli lugʻ

ati I tom.

–

M.: “Rus tili” 1981. –

632 b.

6.

K.Qosimova, S.Matchonov, X.Gʻulomova, Sh.Yoʻldosheva, Sh.Sariyev, Ona tili

oʻqitish metodikasi. –

T.: Noshir, 2009, 352 bet.

7.

Рождественский Н. С., Кустарева В. А. Методика начального обучения

русскому языку.

-

М.: «Просвещение», 1965. 289

-

бет

8.

D.R.Babayeva

–

Nutq oʻstirish nazariyasi va metodikasi, darslik –

T.: “Barkamol

fayz media”, 2018, 432 b.

9.

S.Matchonov, H.Bakiyeva, X. G‘ulomova, Sh.Yo‘ldosheva, G.Xolboyeva.

Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi. Toshkent –

“Ishonchli hamkor” –

2020-yil 740 b

10.

www.rtm.uz

11.

www.ziyouz.com