Организационно-правовые формы негосударственных некоммерческих организаций: теоретико-правовой анализ

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Organizational and legal forms of non-state non-profit
organizations: theoretical and legal analysis

Mamlakt KADIROVA

1

Karshi State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received November 2023

Received in revised form

15 December 2023

Accepted 25 December 2023

Available online

15 February 2024

This article presents opinions and discusses issues related to

the formation and development of the organizational and legal

framework of non-profit organizations (NPOs). The author also
identifies various organizational and legal forms of NPOs and

provides information on the experience of their classification,
based mainly on the experience of the CIS countries, and not on
the experience of the United States and European countries.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss11/S-pp216-219

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

citizens,

legal entities,

non-governmental non-

profit organizations,

organizational and legal

form,

public association,

funds,

institutions,

cooperatives.

Nodavlat notijorat tashkilotlarining tashkiliy-huquqiy
shakllari: nazariy-huquqiy tahlil

ANNOTATSIYA

Kalit so‘

zlar:

fuqarolar,

yuridik shaxslar,

nodavlat notijorat

tashkilotlar,

tashkiliy-huquqiy shakl,

jamoat birlashmasi,

fondlar,

muassasalar,

kooperativlar.

Ushbu maqolada NNTlarning tashkiliy-huquqiy asosini

shakllantirish va uni rivojlantirish haqida fikrlar bayon etilgan.

Bundan tashqari, muallif tomonidan NNTlarning tashkiliy-
huquqiy shakllari ajratilib, ularni tasniflash tajribasi, asosan,

MDH davlatlari tajribasida uchrashi, AQSh va Yevropa

davlatlarida bunday tajriba uchramasligi haqida ma’lumotlar

berildi.

1

PhD, Associate Professor, Department of History of Uzbekistan. Karshi State University.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

217

Организационно

-

правовые формы негосударственных

некоммерческих организаций: теоретико

-

правовой

анализ

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

граждане,

юридические лица,

негосударственные

некоммерческие

организации,

организационно

-

правовая

форма,

общественное

объединение,

фонды,

учреждения,

кооперативы.

В данной статье представлены мнения и рассмотрены

вопросы, связанные с формированием и развитием
организационно

-

правовой

базы

некоммерческих

организаций (НКО). Автор также выделяет различные
организационно

-

правовые формы НКО и предоставляет

информацию о опыте их классификации, основываясь

главным образом на опыте стран СНГ, а не на опыте США и
стран Европы.

Bugungi kunda jahon tajribasida “uchinchi sektor”ning tashkiliy

-huquqiy asosini

shakllantirish va uni rivojlantirish koʻp jihatdan siyosiy tomondan emas, balki iqtisodiy

jihatdan asoslanmoqda. Lekin ayrim davlatlar tajribasida kuzatilayotganidek, davlatda

nodavlat notijorat tashkilotlar yagona tashabbuskor yoki asoschi sifatida tashkil

etilganda, bu holat boshqa sub’yektlarning huquqlari cheklanishiga sabab boʻladi. Shu

sababli soʻnggi yillarda nodavlat notijorat tashkilotlarning tashkiliy

-huquqiy asoslarini

liberallashtirishda asosiy e’tibor ularning tashkil etilishi va faoliyatini yuritishda davlat

ta’sirini minimal darajaga tushirish tendensiyasiga qaratilmoqda.

Jahon va milliy tajriba

shuni koʻrsatadiki, notijorat tashkilotlar fuqarolarning sogʻligʻini saqlash, jismoniy

madaniyat va sportni rivojlantirish, fuqarolarning ma’naviy va boshqa nomoddiy

ehtiyojlarini qondirish, fuqarolarning huquqlari, qonuniy manfaatlarini himoya qilish,

nizolarni hal qilish, yuridik yordam koʻrsatish, shuningdek, xayriya yordamlarini
koʻrsatish va boshqa maqsadlarda ijtimoiy, xayriya, madaniy, ma’rifiy, ilmiy va boshqaruv

maqsadlariga erishish uchun tashkil etilishi mumkin.

Ta’kidlash joizki, notijorat tashkilotlarning u yoki bu shakllari tarqalishiga oid

statistik ma’lumotlarga koʻra, koʻngilli shaklidagi NNTlar barcha notijorat
tashkilotlarning 53,9 foizini tashkil qiladi. Ikkinchi oʻrinda jamoat va diniy tashkilotlar

(34,2%), uchinchi oʻrinda –

kooperativlar (14,1%) turadi. Keyin jamgʻarmalar,

shuningdek, bogʻdorchilik va polizchilik shirkatlari, soʻng notijorat shirkatlar, uy

-joy

mulkdorlari shirkatlari, avtonom nodavlat notijorat tashkilotlari, uyushmalar va ittifoqlar
boradi [1. B. 18]. Tashkiliy huquqiy shakli bir-

biriga oʻxshash boʻlgan notijorat yuridik

shaxslarning huquqiy holatini aniqlash va bir-

biridan farqlash uchun Oʻzbekiston

Respublikasining Fuqarolik kodeksi va maxsus qonun hujjatlarida [2] notijorat yuridik

shaxslarga xos boʻlgan barcha zarur belgilarga e’tibor qaratish, ularning aniq ta’rifini
tushunib olish zarur. Oʻzbekiston Respublikasi “Nodavlat notijorat tashkilotlari

toʻgʻrisida”gi Qonunning 10

-

moddasida: “Nodavlat notijorat tashkilotlari jamoat

birlashmasi, ijtimoiy fond, muassasa shaklida, shuningdek, qonunlarda nazarda tutilgan

boshqa shaklda tashkil etilishi mumkin”ligi koʻrsatilgan.

Bundan tashqari, Oʻzbekiston

Respublikasi

Fuqarolik

kodeksining

73-78-moddalarida

NNTlarning

jamoat

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

218

birlashmalari, jamoat fondlari, yuridik shaxslarning muassasalari, birlashmalari,

fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, matlubot shirkati kabi oʻziga xos
xususiyatlari belgilab qoʻyilgan [3].

Oʻzbekiston Respublikasida notijorat tashkilotlar toʻgʻrisidagi qonunchilikda

notijorat tashkilotlarning ayrim turlarining maqomlari aniqlashtirilmaganligi ushbu

yoʻnalishdagi yuridik shaxslarning maqomini belgilashda ayrim muammolarni keltirib

chiqarmoqda.

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksiga yozilgan sharhda nodavlat

notijorat tashkilotlarining tashkiliy-huquqiy shakllariga quyidagicha sharh berilgan:

“Fuqarolik kodeksida tijoratchi boʻlmagan yuridik shaxslar tashkiliy

-huquqiy shakllari

yopiq roʻyxat sifatida belgilanadi. Ular Fuqarolik kodeksida bevosita nazarda tutilgan

shakllarda (matlubot kooperativlari, jamoat birlashmalari va jamoat fondlari,

muassasalar, yuridik shaxslarning uyushmalari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish
organlari), shuningdek, maxsus qonunlarda koʻzda tutilgan boshqa tashkiliy

-huquqiy

shakllarda tashkil etilishi mumkin.

Xususan, maxsus qonunlarda tijoratchi boʻlmagan

tashkilotlar qatoriga uy-joy xususiy mulkdorlarining shirkatlari, advokatlik uyushmalari,

diniy tashkilotlar va h.k. kiritilgan. Davlatimiz tomonidan olib borilayotgan ijtimoiy

vazifalar miqyosining naqadar kengligini hisobga olib, tijoratchi boʻlmagan

tashkilotlarning yana yangi-yangi shakllari kelib chiqishi mumkinligini bashorat qilsa

boʻladi” [15]. Mazkur sharhda fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlarini ham

nodavlat notijorat tashkilotlar sifatida keltirilgan. Oʻzbekiston Respublikasining
“Nodavlat notijorat tashkilotlar toʻgʻrisida”gi Qonunining 10

-moddasida nodavlat

notijorat tashkilotlarining tashkiliy-huquqiy shakllari jamoat birlashmasi, ijtimoiy fond,
muassasa shaklida, shuningdek, qonunlarda nazarda tutilgan boshqa shaklda tashkil

etilishi mumkinligi belgilangan[16]. Qonunda oʻzini oʻzi boshqarish organlari nodavlat

notijorat tashkiloti tashkiliy-huquqiy shakli keltirilmaganligi huquqshunos olimlar

oʻrtasida koʻp bahslarga sabab boʻlgan.

NNTni tashkil etishda tashabbuskor guruh

a’zolari quyidagi masalalarga e’tibor

qaratishlari zarur: birinchidan, notijorat tashkilotlarining tashkiliy-huquqiy shakllari

faoliyat maqsadlari, ishtirokchilar tarkibi, har a’zoning shaxsiy hayot daxlsizligi [20],

a’zolik prinsiplari, mol

-mulkni shakllantirish va uni tasarruf etish, boshqaruv va nazorat

tizimi, boshqa holatlar boʻyicha bir

-biridan farq qiladi; ikkinchidan, NNT, tashkiliy-

huquqiy shaklidan qat’i nazar, adliya organlarida hududiy boʻysunishi prinsipi asosida
davlat roʻyxatidan oʻtadi;

uchinchidan, NNT nomidagi “markaz”, “jamiyat”, “qoʻmita” va

shu kabi soʻzlar NNT tashkiliy

-huquqiy shakllari hisoblanmaydi, bu ularning faoliyatiga

taalluqli boʻlgan “ekologik”, “bolalar”, “voyaga etmagan yoshlar uyushmalari[21]” va

hokazo tushunchalarga ham tegishlidir; toʻrtinchidan, NNT nomidagi “homiylik” soʻzi

uning tashkiliy-huquqiy shaklini bildirmaydi, chunki u faqat homiylik tashkilotiga

taalluqli boʻlgan alohida maqomdir. Tashkiliy

-

huquqiy shaklni tanlash NNT ta’sischilari

uchun muhim vazifa hisoblanadi, chunki har bir shakl tashkil etish, tarkib va huquqiy

holat boʻyicha oʻziga xos xususiyatlarga egadir, shuning uchun NNT turli tashkiliy

-

huquqiy shakllarining afzalliklari va kamchiliklarini anglab etish murakkabdir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:

1. B.Narimanov -

Oʻzbekistonda nodavlat notijorat tashkilotlar tarixi va

rivojlanishining asosiy tendensiyalari // Yurist Axborotnomasi.

–

2020.

–

T. 1.

–

№.

3.

–

S.

18

–

29.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

219

2.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1999 y., 5

-son,

115-modda.

3.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996 y., 2

-songa ilova.

4.

Каменева В.М. Правовое регулирование деятельности некоммерческих

организаций в Российской Федерации (административный и финансовй аспект) //

Вестник Московского университета МВД России. –

2007.

–

№. 4. –

S. 82

–

84.

5.

Киздарбекова A.S., Бакенов E.M. Правовое регулирование некоммерческих

организаций. –

2018.; Шебунова E.D. Соотношение финансово

-

правового и

гражданско

-

правового

статуса

некоммерческих

неправительственных

организаций // 25 лет гражданскому Кодексу Российской Федерасии: традиции и
новации частноправового развития. –

2019.

–

С. 302–

307.

6. D.R Xolmanova -Nodavlat notijorat tashkilotlarning huquqiy maqomini

takomillashtirish masalalari Davlat // qurilishi va boshqaruvining dolzarb muammolari

ilmiy: maqolalar toʻplami Mas’ul muharrir prof: H.T. Odilqoriev. –

2015.

–

№1. –

Toshkent

TDYuU: Huquqiy tadqiqotlar markazi, 2015.

–

B. 152

–

165.

7. Kolleck N. The power of third sector organizations in public education //Journal

of Educational Administration.

–

2019.

8. Lyons M. Third sector: The contribution of non-profit and cooperative enterprise

in Australia.

–

Routledge, 2020.