Лингвистические основы методики преподавания русского языка студентам технических направлений (фонетические, лексические, грамматические)

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Linguistic fundamentals of methods of teaching russian
language to students of technical directions (phonetical,
lexical, grammarical)

Khabiba JURABEKOVA

1

Andijan Machine Building Institute

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received November 2023

Received in revised form

15 December 2023

Accepted 25 December 2023

Available online

15 February 2024

The process of developing students' communicative

competence is one of the important tasks not only in teaching
their native language, but also in teaching foreign languages.
In the process of studying the Russian language, which is one of

the compulsory subjects in higher educational institutions,
it was determined that the level of Russian language proficiency
of students is assessed on the basis of their phonetic, lexical and

grammatical knowledge. The article discusses that the main
task of teaching students the Russian language is to develop the

ability to work with text, and not just with individual sentences.
The author of the article analyzed the phonetic, lexical and
grammatical foundations, which are important areas for

determining the level of language knowledge of students in the
process of learning the Russian language, and proposed a

number of recommendations for increasing the level of
students' knowledge of the Russian language.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss11/S-pp272-283

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

communicative competence,

speech,

analysis,

stress,

vocabulary,

grammatical category.

Техник йўналишдаги талабаларга рус тилини ўқитиш
методикасининг

лингвистик

асослари(фонетик,

лексик, грамматик)

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

коммуникатив

компетентлик,

нутқ,

Мазкур мақолада талабаларга рус тили ўқитишнинг

асосий вазифаси жумлалар билан эмас, балки матн билан
ишлаш қобилиятини ривожлантириш эканлиги кўриб

1

Doctor of Philosophy in Political Science (PhD), Andijan Machine Building Institute. Andijan, Uzbekistan.

E-mail: tj2211@inbox.ru

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

273

таҳлил,

урғу,

луғат,

грамматик категория.

чиқилган. Муаллиф томонидан рус тилини ўрганиш
жараёнида

талабаларда

тил

билиш

даражасини

аниқлашнинг муҳим йўналишлари бўлган

фонетик, лексик

ва грамматик асослар таҳлил этилган ҳамда талабаларда
рус тилини билиш даражасини такомиллаштириш

борасида бир қатор тавсиялар бериб ўтилган.

Лингвистические основы методики преподавания
русского языка студентам технических направлений
(фонетические, лексические, грамматические)

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

коммуникативная

компетентность,

речь,

анализ,

ударение,

лексика,

грамматическая

категория.

Процесс развития коммуникативной компетентности

студентов является одной из важных задач не только в

обучении родному языку, но и в обучении иностранным
языкам. В процессе изучения русского языка, который

является одним из обязательных предметов в высших
учебных заведениях, было определено, что уровень
владения русским языком студентами оценивается на

основе их фонетических, лексических и грамматических
знаний. В статье рассмотрено, что основной задачей

обучения студентов русскому языку является развитие
умения работать с текстом, а не только с отдельными
предложениями.

Автор

статьи

проанализировал

фонетические, лексические и грамматические основы,
которые

являются

важными

направлениями

для

определения уровня языковых знаний студентов в

процессе изучения русского языка, и предложил ряд
рекомендаций по повышению уровня знаний студентов по

русскому языку.

SUMMARY

As you know, learning any language requires knowledge of the rules of that

language. Today, the method of speech development is rising from a purely practical level
to a scientific level. One of the most important resources for improving speech

development is a good knowledge of linguistics. This article discusses specific aspects of
teaching phonetics, lexicology and grammar as the linguistic foundations of methods of

teaching the Russian language. Phonetics is important when learning Russian according
to Uzbek requirements. This can be distinguished by special circumstances, such as the

presence in the Russian language of sounds that are not characteristic of the Uzbek
language, the meaning of intonation in the Russian language. Another area important in

the study of any language is lexicology, and knowledge of words and their meanings
occupies a special place in literacy in Russian.

Methods of working with a dictionary, methods of teaching spelling, methods of

teaching grammar based on grammatical theories

–

all these methods are important for

teaching students the Russian language, developing their communicative competence
(speech fragments, phrases, sentences and their types) work with text). The method of

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

274

speech development can guarantee the achievement of the set goal only when important

sections of linguistics are enriched with methods of knowledge of phonetics, vocabulary
and grammar.

The methodology of teaching the Russian language is based on the concept of

“developmental education”. In order to strengthen the communicative direction of teaching

the Russian language, the teacher should pay special attention to the following areas of

work: the study of literary norms

–

grammatical correctness of spelling and punctuation,

competent writing, correct pronunciation of spelling, mastery of expressiveness. speech;

studying theoretical material on grammar, phonetics, vocabulary, the formation of a system

of scientific concepts in language; introduce students to examples of fiction, popular science

and other literature through reading and grammar lessons; mastering the ability to perceive

a literary work, mastering reading skills.

It is advisable to periodically review phonetics, vocabulary and grammar, carry out

vocabulary work, develop self-control skills, and take tests for skills such as reading,

speaking, listening comprehension and writing to achieve a good level of language

knowledge and significant results in the formation of communication skills.

РЕФЕРАТ

Как известно, изучение любого языка требует знания его правил. Сегодня

методика развития речи поднимается с чисто практического уровня на научный.

Одним из наиболее важных ресурсов для улучшения речевого развития является

хорошее знание лингвистики. В данной статье рассматриваются конкретные

аспекты

преподавания

фонетики,

лексикологии

и

грамматики

как

лингвистических основ методики преподавания русского языка. Фонетика важна

при изучении русского языка по узбекским требованиям, особенно из

-

за наличия в

русском языке звуков, не характерных для узбекского, и значения интонации в

русском языке. Еще одной важной областью в изучении любого языка является

лексикология, а знание слов и их значений играет особую роль в грамотности на

русском языке.

Методика работы со словарем, методика обучения правописанию, методика

обучения грамматике на основе грамматических теорий

–

все эти методы важны

для обучения студентов русскому языку и развития их коммуникативной

компетенции (речевые фрагменты, словосочетания, предложения и их виды,

работа с текстом). Методика развития речи может гарантировать достижение

поставленной цели, только если важные разделы языкознания обогащаются

методами познания фонетики, лексики и грамматики.

В основе методики преподавания русского языка лежит концепция

«развивающее обучение». В целях усиления коммуникативного направления

обучения русскому языку преподавателю следует уделять особое внимание

следующим

направлениям

работы:

изучение

литературных

норм

–

грамматическая правильность орфографии и пунктуации, грамотное письмо,

правильное произношение орфографии, владение выразительностью речи;

изучение теоретического материала по грамматике, фонетике, лексике,

формированию системы научных понятий в языке; ознакомление учащихся с

образцами художественной, научно

-

популярной и другой литературы посредством

уроков чтения и грамматики; овладение умением воспринимать литературное

произведение, овладение навыками чтения.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

275

Для достижения хорошего уровня знания языка и достижения

значительного результата в формировании коммуникативности

целесообразно

периодически повторять фонетику, лексику и грамматику, проводить словарную

работу, развивать навыки самоконтроля, сдавать тесты на такие навыки, как

чтение, говорение, понимание на слух и письмо.

КИРИШ

Ўз она тилидан

бошқа тилларда ҳам бемалол мулоқот қилиш, белгиланган

тартибда бошқа тилларни ҳам билиш даражаси лингвистик, социолингвистик ва

прагматик компонентларни ўз ичига олади. Тилни билиш даражаси ижтимоий

ўзаро таъсир жараёнида шаклланади ва нутқ фаолиятида амалга оширилади.

Шахснинг турли тилларни билиши ва улар орқали бемалол мулоқотга кириш

тушунчаси нафақат назария, балки алоқа амалиёти учун ҳам муҳимдир. Инсонларни

мулоқотга кириш жараёнида мукаммал шахс ва малакали мутахассис сифатида

такомиллаши муаммолари хорижлик олимлар Д.

Хаймс, М.

Байрам, М.

Флеминг,

М.

Канале, С.

Ли Маккей, Н.Х.

Хорнбергер, Дж.

Ричардс, В.

Реган, М.

Ховард, М.

Сэвиль

-

Тройке, М.

Мейерхофф, Л.

Бахман, А.

Палмер, К.

Крамш, М.

Селче

-

Мурсия, З.

Дорней,

С.

Террелл ва бошқалар томонидан ўрганилган[7;10; 11].

Замонавий мулоқот жараёнида шахснинг жуда кўп тилларни ўргана олиши

ва бу нарса унинг билиш қобилиятини такомиллаштириши муаммоси эътиборсиз

қолдирилган

деб айтиш мумкин эмас. Аксинча, сўнгги ўн йилликларда унга тобора

кўпроқ ишлар бағишланган. Ушбу муаммонинг турли қирраларини ишлаб чиққан

олимлар қаторида биз Р.С.

Немов, Д.И.

Царенков,

Ю.Н.

Eмелянов, А.А.

Бодалев,

Ю.Н.

Жуков, Н.Ю.

Хряшчев, И.И.

Серегин, Ф.И.

Шарков, М.А.

Василик,

А.

В.Хуторской

ва унинг ҳамкасблари ва бошқаларни кўрсатишимиз мумкин[2; 4; 6; 7; 8].

Тил нафақат ахборотни қабул қилиш ва узатиш воситаси, балки

ҳиссиётларга

таъсир қилиш ва уларни ифодалаш воситаси ҳамдир. Қарама

-

қарши

хабар/мулоқот асосида синтактик конструкцияларнинг икки тури ажратилади.

Ўқув жараёни хабар функциясини амалга оширадиган маълумотни етказиш учун

мўлжалланган жумла тузилмаларини тақдим этади. Аммо биз нафақат бирор нарса

ҳақида

хабар бериш ёки билиш учун, балки суҳбатдош билан алоқа ўрнатиш, ҳис

-

туйғуларимизни, муносабатимизни билдириш учун ҳам гаплашамиз.

Ўрганилаётган

тилнинг

грамматик

тузилишнинг

прагматик

имкониятларини ҳам ҳисобга олган ҳолда, фақат грамматик бирликларнинг

меъёрий қўлланилишини (қандай тўғри бўлса) эмас, балки нутқ таъсири

қоидаларини

(қандай қилиб самаралироқ бўлишини) ҳам ўрганиш керак.

Бу коммуникатив уқувсизликнинг олдини олишга ёрдам беради

–

нутқ таъсири

усулини нотўғри танлаш ва алоқа шартларини ҳисобга олмаслик мулоқот

мақсадига эришилмасликка олиб келиши мумкин.

Рус тилини ўқитиш амалиётида иккита йўналиш мавжуд бўлиб, улар:

1. Семантик йўналтирилган.

2.Прагматик йўналтирилган.

Биринчиси ривожланган назарий асосга эга ва аксарият дарсликларда

келтирилган. Иккинчиси ҳозирча фақат режалаштирилган.

Тилдан ташқари воқелик ҳолатларини туркумлаштириш ва таснифлашда

фонетик воситалар муҳим рол ўйнайди, яъни когнитив функцияларни бажаради.

Фонетик бирликларни аниқлаш ва нутқни коммуникатив ниятларга мос равишда

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

276

такрорлаш орқали идрок этилаётган вазиятни тушунишни фақат фонетик

воситалардан фойдаланиш орқали амалга ошириш мумкин. Тўғри талаффуз

қилиш

кўникмаларини эгаллаш нутқ фаолиятининг барча турлари бўйича

кўникма ва малакаларни ривожлантиришнинг зарурий шарти ҳисобланади.

Талаффуз қобилиятларисиз, ҳеч қандай мулоқот қобилиятларини амалга ошириш,

яъни мулоқот қилиш мумкин эмас. Ўқув жараёнида артикуляция, просодик ва

интонация қобилиятлари ривожланиши керак. Филология талабалари (келажак

тил ўқитувчилари ёки таржимонлар) учун бошқа одамларнинг талаффузини

кузатиш ва ўзини ўзи бошқариш кўникмаларини ривожлантириш муҳимдир.

Филолог бўлмаганлар учун мулоқотни бузмасдан, талаффуз қоидаларидан четга

чиқишга йўл қўйилади.

ТАҲЛИЛЛАР ВА НАТИЖАЛАР.

Нутқнинг просодик томони оғзаки нутқнинг асосий таркибий қисмларидан

биридир. Просодиянинг ривожланиши боланинг она тилини ўзлаштиришида

муҳим рол ўйнайди. Бу сўзламайдиган болага ўз фикрларини ифода этиш ва
суҳбатдошига керакли маълумотларни, ҳис

-

туйғуларни ва ҳис

-

туйғуларни тўғри

этказиш имконини берадиган ўз баёнотининг ёки ҳар қандай фонетик ифоданинг
просодик дизайнидир. Просодик таркибий қисмларнинг ривожланмаганлиги

оилада ногирон бола билан мулоқот қилишдаги қийинчиликларнинг оқибати ва
эрта ёшда нутқни ўзлаштиришда оғишларнинг сабабларидан бирига айланади.

Просодия деганда нутқнинг бўлиниши ва ажратилган қисмларнинг

боғланиши, масалан, баландликнинг кўтарилиши ва тушиши, урғунинг

жойлашиши, нутқнинг нисбий тезлашиши ёки секинлашиши ва гапнинг узилиши
тушунилади. Нутқнинг просодик элементларига тембр, товуш баландлиги ва кучи,

оҳанг, темп, пауза, овоз модуляцияси, ритм, мантиқий урғу, дикция киради .

Фонетик нутқ қобилиятлари эшитиш

-

талаффуз қобилиятлари деб аталади

ва талаба товушни автоматик, тез ва барқарор равишда идрок этиши ва
такрорлаши билан ривожланган ҳисобланади. Фонетик материал ҳажмига

қўйиладиган

асосий услубий талаб шундаки, у тилнинг фонетик тизимини тўғри

акс эттириши, мулоқотга таъсир қилувчи тилда мавжуд қарама

-

қаршиликларни

ифодалаши керак: қаттиқ ва юмшоқ товушлар ўртасидаги фарқ (угол –

уголь, брат

–

брать, ест –

есть), жарангсиз –

жарангли(суп –

зуб, дам –

там, день –

тень).

Урғунинг коммуникатив маъносини қуйидаги сўзларни солиштириш орқали

талабаларга яхшироқ

тушунтириш мумкин: стóит –

стоúт, дóма –

домà, рýки –

рукú. Гапда алоҳида сўзларга урғу бериш эса гапнинг маъносини тўла ўзгартириб
юбориш мумкин. Масалан: НАРГИЗА не пришла на лекцию? Наргиза НЕ ПРИШЛА

на лекцию? Наргиза не пришла на ЛЕКЦИЮ?

Хабар мазмунининг барча таркибий қисмлари (семантика, прагматика,

стилистика) интонация воситалари билан янгиланиши мумкин. Интонациянинг
бундай имкониятлари унинг воқеликни ўзлаштиришда иштирок этиши ва

когнитив моделни яратиши талабаларнинг мулоқот ҳолатини таъминлашни
ташкил этишда иштирок этиши ҳақида гапиришга имкон беради.

Дастлабки босқичда фонетик материал иккита концентрацияга бўлинади:

кириш фонетика курси ва фонетика курси [3].Кириш фонетик курсининг мақсади

эшитиш ва талаффуз қобилиятларини ривожлантириш ва фонетиканинг асосий
хусусиятлари ҳақида билимларни эгаллашдан иборат. Фонетик эшитиш

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

277

кўникмасининг ривожланиши рус товушларини таниб олишни ва уларни бир

-

биридан ажратиш қобилиятини ўз ичига олади

(з –

с: злой

-

слой, д –

т: дом

-

том, м –

м’: мал

–

мел, л –

л’: лист

–

лес).

Турли урғу ўринларига бўлган сўзларни ва турли интонацияга эга бўлган

гапларни бир

-

биридан фарқлаш зарур. Бу жараённинг бошқа томони товушларни,

сўзларни ва жумлаларни талаффуз қилишни ўрганишдир. Фонетикага кириш
курсининг қамрови асосий фонетика бўлиб, уни ўзлаштириш барча миллат ва

мутахассислик талабалари учун асосий шарт ҳисобланади.

Фонетикага кириш курсининг икки тури мавжуд:

1.

Талабанинг она тилини ҳисобга олиш.

2.

Талабанинг она тилини ҳисобга олмаслик

Биринчи вариант самаралироқ бўлиб, фақат у мономиллий гуруҳларда

қўлланилиши

мумкин холос. Фонетикага кириш курсида луғат ва грамматикани

ўргатиш асосий вазифа

–

талаффуз устида ишлашга бўйсунади. Шунинг учун

сўзлар ва грамматик тузилмалар сони чекланган, ҳар бир сўз, ҳар бир тузилиш

таркибидаги фонетик материалга қараб баҳоланади. Янги сўзлар талабалар унинг
таркибига кирган барча товушларни талаффуз қила олганларида, тегишли ритмик

қолипни

ўзлаштирганларида ва ҳоказолардагина киритилиши мумкин. Янги

грамматик материални киритишда ҳам худди шундай талабга амал қилиниши

мақсадга мувофиқдир.

Методика фанида Фонетикани ўқитишда иккита асосий усул қўлланилади

–

тақлид қилиш ва онгли (ёки онгли

-

имитатив)ёндашув.

Aртикуляция

–

нутқ органлари томонидан бажариладиган ҳаракатлар

мажмуасидир. Инсон бу ҳаракатларнинг бир қисмини онгли равишда амалга
ошириши мумкин, чунки визуал, мушак ва тактил назорат қилиш учун мос бўлган

аниқ артикуляция онлари мавжуд. Сиз, масалан, лаб ёки лаб ва тишлар ёрдамида
пайдо бўладиган товушларни талаффуз қилишда лабларингиз шаклини

бошқаришингиз мумкин [б], [п], [в], [ф], тил учининг ҳолати ([т] –

қаттиқ ва [т’]

-

юмшоқ, нутқ органларининг кучланиши [д] –

[т], ҳаво оқимининг кучи [ш] –

[с],

оғиз очилиши даражаси [а] –

[и] ва бошқалар.

Aртикуляциянинг ҳис қилиб бўлмайдиган жойларини ёрдамчи товушлар

ёрдамида машқ қилиш мумкин, уларнинг талаффузи машқ қилинаётган товушни
талаффуз қилишдаги каби ҳаракатларни ўз ичига олади. Бунда қулай фонетик

позициядан ҳам фойдаланиш мумкин, яъни товушнинг бўғин ёки сўздаги ўрни,
уни талаффуз қилиш энг осон усулини қўллаш ва ҳ.к.

Товушлар қуйидаги кетма

-

кетликда ҳосил бўлади: алоҳида ҳолатда,

бўғинларда, сўзларда, гапларда. Сўз устида ишлаш урғу қўйиш, турли хил бўғинлар

сони ва урғунинг турли бўғинларга тушиши, сўзларнинг ритмик моделларини
машқ қилишни ўз ичига олади. Интонация устида ишлаш русча талаффузни

ривожлантиришда зарурий бўғиндир. Интонация ўргатиш Э.A.

Брызгунова

томонидан ишлаб чиқилган етти турдаги интонация тузилмалари асосида амалга

оширилади [2].

1.

ИТ

-

1 дарак гапларда хабарни ифодалашда кузатилади: Анвар стоит на

улице. Наргиза читает. ИТ

-

1 зарба қисмида оҳангнинг пасайиши билан

тавсифланади.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

278

2.

ИТ

-

2 сўроқ гапда сўроқ сўзлари билан амалга оширилади: Кто отвечает на

вопрос? Что читает Наргиза? ИТ

-

2 билан урғули қисм оҳангнинг бироз ошиши

билан талаффуз қилинади.

3.

ИТ

-

3 сўроқ сўзисиз сўроқ гап: Это Равшан? Её зовут Наргиза? Ушбу

интонация урғу қилинган қисмда оҳангнинг сезиларли даражада ошиши билан

тавсифланади.

4.

ИТ

-4

–

қиёсий

боғловчи а билан ишлатилган сўроқ интонацияси: А ты?

А это? Урғусиз бўғинларда давом этувчи урғули қисмида оҳангнинг кўтарилиши
кузатилади.

5.

ИТ

-

5 баҳони олмошли сўзлар билан ифодалашда амалга оширилади: Какой

сегодня день! Урғу қисмида оҳангнинг кучайиши кузатилади.

6.

ИТ

-

6, ИТ

-

5 каби, баҳони олмошли сўзлар билан ифодалашда амалга

оширилади: Какой вкусный хлеб! Оҳангнинг кўтарилиши урғудан кейинги қисмда

ҳам

давом этади.

7.

ИТ

-

7 дарак гапларда тўлиқликни ифодалаш учун ишлатилади, лекин урғули

қисм ИТ

-

1 дан фарқли ўлароқ, эмоционал юкланади: И Анвар стоит на улице.

Фонетикани ўргатиш машқлари эшитиш ва артикуляцияга бўлинади.

Бу бироз сунъий бўлиниш, чунки Фонетикани ўқитиш жараёни икки томонлама
бўлиб, юқорида айтиб ўтилганидек, эшитиш

-

талаффуз қобилиятлари деб

аталадиган кўникмаларни шакллантиради.

Ҳар

бир ўқитувчи яхши биладики, лексик материални ўзлаштирмасдан

туриб, талабаларда мустаҳкам тил базасини яратиб бўлмайди. Ижодкорлик билан
ишлайдиган ўқитувчилар лексик материални таништириш, мустаҳкамлаш ва

унинг талабалар томонидан ўзлаштирилишини назорат қилишнинг самарали
усулларини топишга ва амалда қўллашга ҳаракат қилмоқдалар. Луғатни

ўргатишда ўқитувчи учта муаммога дуч келади: биринчидан, ихчам сатрларда
тилни оптимал даражада эгаллаш учун курсга қандай сўзлар ва қандай миқдорда

киритилиши керак; иккинчидан, лексик материал ўқитиш босқичлари ва даврлари
бўйича қандай тақсимланиши кераклиги; учинчидан, чет тили луғатини

ўргатишда қандай воситалар ва усуллардан фойдаланиш керак. Луғатни танлаш
мезони, албатта, алоқа жараёни учун муайян тузилмалар, сўзлар, иборалар ёки

бошқа бирликларнинг амалий заруратидир. Лексик бирликларнинг стилистик
бетарафлиги луғатни танлаш мезони деб ҳам аталади. Иккинчиси, шунингдек,

синонимларга нисбатан тақиқни олиб ташлашни ҳам ўз ичига олади.

Ўқитишда турли хил мулоқот ҳолатларига (расмий

–

норасмий) хос бўлган

сўзлар ва ибораларнинг бутун синонимик қаторлари атайлаб киритилади.
Синонимик қаторлардан фойдаланиш тақдим этилган материалда такрорланишни

олдини олади ва талабаларга объектив ва субъектив эҳтиёжлардан келиб чиққан
ҳолда

турли хил тил воситаларидан фойдаланиш имкониятини беради. Шундай

қилиб, ўқитишда луғат орқали мулоқот жараёнида шахсий ўзини намоён қилиш
зарурати принципи амалга оширилади. Луғатни танлашнинг муҳим мезони лексик

бирликларнинг сўз ясалиш қийматини ҳисобга олишдир. Шуни таъкидлаш
керакки, маҳсулдор моделлар бўйича тузилган ҳосила лексик бирликларни

киритишда уларнинг морфемик даражадаги компонентлари мустақил ўрганиш
бирликлари вазифасини бажаради, чунки нафақат тайёр сўзни ишлата билиш,

балки сўз бирикмасини ҳам шакллантириш муҳимдир.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

279

Биз қуйидаги ҳолатни тез

-

тез кузатишимиз мумкин: талабалар томонидан

рус тилини (РЯ) ўқишнинг биринчи йилида ўзлаштирган ва оғзаки нутқда тез
ишлатадиган 150

-

200 сўз кейинги босқичларда унутилади, яъни

–

талабаларнинг

луғати нафақат унутилади ҳатто камаяди ҳам. Бу ҳолат кўп сабаблар билан
изоҳланиши мумкин. Aсосийси, чет тилининг луғатини ўзлаштиришнинг

қийинлиги, мавжуд бўлган нутқ учун катта амалиётнинг йўқлиги, рус тилида
мулоқот қилишнинг ҳожати йўқлиги ва тил муҳитининг мавжуд эмаслиги.

Талабалар институтга киришларида луғат бойлиги етарли бўлмагани учун улар
фаол сўз бойлигида иложи борича кўпроқ сўз бўлишини таъминлаш зарур. Шунинг

учун биз талабаларнинг сўз бойлигини бойитиш ва яхшилаш йўлларини аниқлаб
олишимиз мақсадга мувофиқ бўлади.

Белгиланган мақсадга мувофиқ биз қуйидаги вазифаларни қўйдик:

1.

Фаол ва пассив луғат тушунчасини аниқлаш.

2.

Фаол луғатни шакллантириш бўйича вазифалар кетма

-

кетлигини кўриб

чиқиш.

Ўқитишнинг ўзига хос хусусиятлари фаол ва пассив (рецептив) луғат

ўртасидаги боғлиқлик масаласини кўтаради. Фаол луғат

–

бу одамнинг оғзаки

мулоқотда доимо фойдаланадиган сўз бойлиги, яъни “тилнинг учида” бўлган
сўзлар. Aгар сўз узоқ вақт ишлатилмаса, у пассив луғатга айланади, яъни ўқиш ва

тинглашда тан олиниши мумкин, лекин нутқда ишлатилмайди.

Замонавий тилшунослик ва методология ўқув материалининг вазиятли ва

тематик ташкил этилишини энг мақбул омил деб тан олади ва бу дарсликлар ва
ўқув қўлланмаларида луғат танлашда ўз аксини топади. Семантик майдон

назарияси тил ва воқелик ўртасидаги муносабатни тавсифлайди ва у сўзлар
маълум тушунчалар (“ранг”, “вақт”, “оила”, “уй” ва бошқалар) атрофида гуруҳларга

бирлаштирилади.

Семантизациянинг энг кўп қўлланиладиган усуллари –

бу таржима, талқин,

контекстга асосланган тушунтириш, нарсаларни кўриш асосланган тушунтириш,
талабаларга маълум бўлган, маъноси бўйича янги сўз билан боғланган сўзлар

асосида

тушунтириш

(синонимлар,

антонимлар,

умумий

сўз

орқали

семантизация), санаб ўтиш, имо

-

ишора орқали кўрсатиш (остенсив таъриф),

сўз ясалиши таҳлили кабилардир.

Лексик материални мустаҳкамлаш ва фаоллаштириш босқичида

машқлар

тизими билан ишлаш, лексик бирликлар ҳақидаги билимлар мустаҳкамлаш
асосида гаплар тузиш учун сўз ва иборалардан тез ва тўғри фойдаланиш

қобилияти

шаклланади.

Нутқда лексик бирликларни бирлаштириш ва фаоллаштириш бўйича ўқув

тизими бир неча босқичдан иборат:

1)

сўзнинг контекстдаги кўриниши;

2)

функционал бирлик сифатида маънонинг матн вариантини семантизация

қилиш;

3)

сўзнинг матнга “қайтиши”;

4)

матн асосида нутқ ўргатиш ёрдамида сўзнинг маъносини матн

вариантида фаоллаштириш;

5)

сўз маъносини кенгайтириш, уни бошқа сўзлар билан тизимли боғланиш

чизиғи бўйлаб орттириб бориш;

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

280

6)

тил ва тайёргарлик коммуникатив машқлар мажмуасида сўз маъноларини

бирлаштириш;

7) ўрганилган лексик бирликлар асосида ҳар

хил турдаги нутқни ўргатиш;

8) лексик бирликларни ўзлаштиришни назорат қилишнинг ҳар хил турлари.

Лексикани ўрганишда турли хил ёндашувлар (онгли

-

аналитик

–

аналитик

бўлмаган) дан фойдаланиш самарадорлиги:

ўқувчининг шахсияти ва унинг тил

ўрганишга бўлган муносабати (таҳлил/тақлид), луғат билан ишлаш қобилиятига

боғлиқ. Бундан ташқари, агар институтда таълим олишнинг бошланғич босқичида

ва кейинги йилларида талаба сўзни таржима қилиш учун етарли кўникмага

эга бўлса, яъни икки тилли луғатдан фойдаланиш, кейинчалик бу нарса

коммуникатив маҳоратга айланиши учун етарли эмас.

Бўлажак муҳандиснинг икки тилли луғатдан фойдаланишни билишигина у

учун етарли эмаслиги аниқ. Талаба керакли маълумотларни фақатгина

компьютердан эмас, балки мутахассислигига оид рус тилидаги китоблардан ҳам

топиш қобилиятига эга бўлиши, бу эса ўз олдига касбий ривожланиш ва ўз

фаолият соҳасида рақобатга дош бериш вазифасини қўйган ёш мутахассис учун

долзарбдир.

Талабаларда маълумотни эслаб қолишдан кўра, олиш қобилиятини

шакллантириш муҳим аҳамиятга эга. Луғат билан нафақат маъно даражасида,

балки мувофиқлик, грамматик ва стилистик хусусиятлар даражасида ҳам ишлаш

керак, “ахборот майдони”ни яратиш учун ҳаракатлар алгоритмини амалга

ошириш, яъни лингвистик маълумотни қаердан ва қандай олишингиз

мумкинлигини кўрсатиш механизмини ишлаб чиқиш зарур. Тил тизимининг

жиҳатларини ўзлаштириш нутқ фаолияти турларига ўргатиш билан биргаликда

амалга оширилади.

Ўқитувчи деярли ҳар бир дарсда янги сўзларни киритиши керак. Бу эса, ўз

ўрнида, бир қатор: янги сўзларни қандай тақдим этиш керак, қандай миқдорда,

сўзларнинг маъносини қандай тушунтириш керак? каби саволларни туғдиради ва

ҳоказо. Биз ушбу саволларга фаол ва пассив минимум учун алоҳида жавоб берамиз,

чунки талаб қилинадиган кўникмалар ва уларни шакллантиришдаги

қийинчиликлар

уларнинг ҳар бири учун ҳар хил. Фаол минимумнинг лексик

бирлиги алоҳида гапларда ёки изчил ҳикояда оғзаки киритилиши керак.

Талабаларнинг янги лексик бирликлар билан биринчи танишувининг

максимал ёрқинлигига интилиш ва уларни маълум бир ҳаётий вазият билан

боғлашга ҳаракат қилиш керак, чунки биринчи идрок ёдлаш учун катта аҳамиятга

эга (гарчи бу кейинги иш зарурлигини бартараф этмаса ҳам). Тарелка, нож, вилка,

ложка, чашка каби сўзлари яхши эсда қолиши учун уларни биз овқатланиш

вақтида ишлатишимиз мумкинлигига эътибор қаратилиши лозим.

Рус тилини ўқитиш тизимида грамматика асосий ўринлардан бирини

эгаллайди.

Грамматика (юнонча грамма –

ёзма белги, чизиқ, чизиқ) қуйидагиларни

ўрганади:

1)

тилшунослик

флексия

шакллари,

сўзларнинг

тузилиши,

сўз

бирикмаларининг турлари ҳақида, гапларнинг турлари ва шакллари;

2)

тилнинг тузилиши, объектив ҳаракат тизими сўзларни ўзгартириш, сўз

шаклларини шакллантириш ва сўзларни бирлаштириш қоидалари тилида

иборалар ва жумлалар.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

281

Грамматика морфология, синтаксис ва сўз ясалишидан иборат бўлган тизим

ҳисобланиб, ушбу бўлимларнинг барчаси бир

-

бири билан чамбарчас боғлиқдир:

Морфология сўз туркумлари ва уларнинг грамматик категорияларини, синтаксис

сўз ибораларининг тузилиши қоидалари, содда ва қўшма гапларнинг

тузилишини

ўрганса, сўз ясалиши бўлими сўзнинг тузилиши

(корень, суффикс, префикс,

окончание) ва сўзларнинг ясалишини ўрганади.

Грамматикани билмасдан рус тилини ўзлаштириб бўлмайди. Тренинг

пайтида хорижий тилини мулоқот воситаси сифатида ўрганишда ҳам грамматика

амалий характерга эга. Грамматика талабага қуйидаги ҳолатларда керак бўлади:

а)

нутқингизни рус тилида олиб бориш учун рус тилидаги гапларни тўғри

тузиш ва сўзларни назорат қилиш;

б)

онгли равишда керакли грамматик шакллар ва тузилмаларни танлаш;

в)

рус тилидаги гапларни тўғри тушуниш. Рус тилини хорижий

тил сифатида

ўқитишнинг бошланғич босқичининг асосий вазифаси таълимда мулоқотни

таъминлаш учун зарур бўлган билимларни ўзлаштириш ва реал нутқий

вазиятларда мулоқот қила олишдан иборатдир.

Нутқ фаолиятининг барча турларини ўзлаштириш фақат турли

кўникмаларни ривожлантириш орқали

(улар орасида грамматик кўникмалар

муҳим рол ўйнайди) орқали амалга ошириш мумкин. Грамматик кўникмалар

-

бу

автоматлаштирилган нутқ фаолияти жараёнида тилнинг грамматик материали

билан бажариладиган амаллар ва гап мазмунини онгли йўналтирилганлигидир.

Рус тилини ўрганиш жараёнида қуйидаги терминлар жуда кўп ишлатилиб,

уларнинг ҳар бирини тўлиқ тушунтириш, бу борада қийинчилик туғилса методик

терминлар луғати орқали аниқлаштириш мақсадга мувофиқдир: Грамматика,

грамматические навыки. Грамматические категории, морфология, синтаксис,

форма слова, словообразование, структура слова, корень слова, суффикс слова,

приставка, окончание, части речи, значимые части речи, имя существительное,

имя прилагательное, глагол, местоимение, наречие, числительное, причастие,

деепричастие, служебные части речи, союз, предлог, междометие, структурная

модель предложения.

Рус тили грамматикасининг иккинчи даражали лингвистик шахсни

шакллантиришдаги ролини ғоявий, тизимли деб аташ мумкин. Бунда тилнинг

кўрсатилган жиҳатининг асосий когнитив салоҳиятини кўрсатадиган барча

таърифлар мос келади. Сўзларнинг лексик маъноларидан мавҳумлаштирилган

умумлаштирилган грамматик характеристикалари мулоқот иштирокчисига

вазиятни бошқаришга ёрдам беради.

Хабарни яратиш ва идрок этишда грамматикадан фойдаланиш тил ёрдамида

дунёни моделлаштиришга мисолдир. Грамматикани эгаллаш тилдан ташқари

воқеликни акс эттирувчи ҳар қандай хабарларни яратишга имкон беради.

Грамматик жиҳатни яратиш қуйидаги ҳаракатларни ўз ичига олади:

1)

талабаларнинг коммуникатив эҳтиёжларини аниқлаш;

2)

ушбу эҳтиёжларни амалга ошириш учун зарур бўлган грамматик

материални ажратиб кўрсатиш;

3)

махсус грамматик воситалардан фойдаланган ҳолда коммуникатив

эҳтиёжларни амалга ошириш учун зарур бўлган малака ва кўникмаларни аниқлаш;

4)

грамматик материални тақдим этиш усулларини аниқлаш ва

кўникмаларни ривожлантириш;

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

282

5)

ўқитувчи раҳбарлигида бажариладиган ҳаракатларни назорат қилиш

аппаратини шакллантириш;

6)

маълум бир мавзуларни мустақил ўзлаштириш учун материал ажратиш

(бирлаштириш, такрорлаш);

7)

ўз

-

ўзини назорат қилиш ва ўз

-

ўзини тузатиш аппаратини шакллантириш .

Грамматик материални танлаш ва тузиш ўқув профилига қараб амалга

оширилади. Шу муносабат билан материални тақдим этиш усули муҳим роль

ўйнаб, улар тематик

-

вазиятли ёки лингвистик усулларни ўз ичига олади. Тематик

-

вазиятли усул билан дарс муайян мавзуга оид мулоқот вазиятлари асосида ташкил

этилади. Материални тақдим этишнинг лингвистик усули билан ўқитиш (ва
дарслик) муайян тил материалига мувофиқ тузилиши кўзда тутилади.

Биринчи усул филолог бўлмаган талабаларни ўқитишда кўпроқ қўлланилиб,

у маънодан ифодалашнинг грамматик шаклига ўтишни билдиради. Иккинчи усул

тил тизими ҳақида тасаввурга муҳтож бўлган филологларни тайёрлашда
қўлланилади. Ушбу усулларни ўқитишда қўллаш тажрибаси бу жараён улардан

“соф шаклда” фойдаланиш самарасизлигини исботлади.

Тематик

-

вазиятли усул лингвистик ўрганилаётган тил ҳодисаларини

нутқда фаоллаштиришда лингвистик тизимлаштиришни талаб қилади.

Ўрганилаётган материални ташкил қилиш бирликлари сифатида жумлаларнинг

тизимли схемалари, уларнинг мунтазам бажарилиши билан фойдаланилади.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Бочарникова, М. А. Понятие «коммуникативная компетенция» и его

становление в научной среде / М. А. Бочарникова. —

Текст: непосредственный //

Молодой ученый. —

2009.

—

№ 8 (8). —

С. 130

-132.

—

URL:

https://moluch.ru/archive/8/566/ (дата обращения: 25.12.2023.

2.

БРЫЗГУНОВА, Е.А. Звуки и интонация русской речи. 3

-

е изд., перераб. М.:

Издательство «Русский язык», 1977. 280 с.

3.

КАСАТКИН, Л. Л. Современный русский язык: Фонетика: учеб. пособие для

студ. учреждений высш. проф. образования. 3

-

е изд., испр. М.: Издательский центр

«Академия», 2014. 272 с. ISBN 978

-5-4468-0221-0.]:

4.

Немов Р.С. Практическая психология: Учеб. пособие. –

М.: Гуманит. изд.

Центр ВЛАДОС, 1997.

-

320 с.

5.

Общеевропейские компетенции владения иностранным языком: Изучение,

обучение, оценка. Департамент по языковой политике, Страсбург, Совет Европы. –

М.:

МГЛУ. –

2003.

–

256 с.

6.

Основы теории коммуникаций. Под ред. Проф. М.А. Василика. М.:

Гардарики, 2006. С. 9

-56.

7.

Хомский Н. Язык и мышление. Москва: Изд

-

во Моск. ун

-

та, 1972.

8.

Хуторской А.В. Ключевые компетенции и образовательные стандарты //

Интернет

-

журнал "Эйдос". –

2002.

–

23 апреля. http://www.eidos.ru/journal/2002/0423.htm.

9.

Царенков Д.И. Базисные составляющие коммуникативной компетенции и

их формирование на продвинутом этапе обучения студентов

-

нефилологов//

Русский язык за рубежом. –

1990.

–

М.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

283

10.

Шарков Ф. И.

Коммуникология: основы теории коммуникации: Учебник /

Ф. И. Шарков. —

М.: Издательско

-

торговая корпорация «Дашков и К°», 2010. —

592

с.)

Седов К.Ф. Дискурс и личность. –

М. Лабиринт, 2004. –

320 с.

11. Hymes D. On Communicative Competence. In J.B. Pride and J. Holmes (eds.),

Sociolinguistics. Harmondsworth: Penguin, 1972: 269

–

293.

12. White R.W. Motivation Reconsidered: The Concept of Competence // Psychol.

Rev.

–

1959.

–

Vol. 66, N 5.

–

P. 297

–

332.