Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Organizational and legal bases of activity of the deputy of
the legislative chamber of the Oliy Majlis of the Republic of
Uzbekistan
Mustaf
о
RUZMETOV
Karakalpak State University named after Berdakh
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received November 2023
Received in revised form
15 December 2023
Accepted 25 December 2023
Available online
15 February 2024
The article focuses on analyzing the place and role of
parliament and its members in the context of a modern
democratic state. In particular, the role of deputies of the
legislative chamber of the Oliy Majlis of the Republic of
Uzbekistan in the implementation of democratic reforms is
considered. The author of the article studies in detail the legal
basis of the status of deputies, their participation in the
legislative process, as well as their contribution to resolving the
most important issues affecting the life of the people and the
state. In addition, the article highlights the activities of deputies
of the State Duma of the Russian Federation and presents the
opinions of representatives of the international legal sphere on
the status and functions of deputies in a democratic society.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss11/S-pp259-263
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
parliament,
democracy,
state, deputy,
deputy status,
law.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi
deputati faoliyatining tashkiliy huquqiy asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
parlament,
demokratiya,
davlat,
deputat,
deputatlik maqomi,
qonun.
Ushbu maqola zamonaviy demokratik davlatda parlament
hamda uning a’zolarining o‘rni va roliga bag‘ishlangan.
Demokratik islohotlarni amalga oshirishda O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputati
faoliyatining ahamiyatinitahlil qilish, deputatlarning huquqiy
maqomiga oid huquqiy asoslar, ularning qonunchilik
jarayonidagi, shuningdek, xalq va davlat hayotida mavjud
1
Master degree student, Direction of public management, Karakalpak State University named after Berdakh.
E-mail: mustafo6162@gmail.com
2
Teacher, Legal technical school of Khorezm region. E-mail: adamov@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
260
bo‘lgan muhim masalalardagi ishtiroki baholangan. Shuningdek,
Rossiya federatsiyasi Davlat Dumasi deputati faoliyati, xalqaro
yuridik soha vakillarining deputatlar, ularning maqomi va
faoliyatlariga bag‘ishlangan fikrlari o‘rganilgan.
Организационно
-
правовые
основы
деятельности
депутата Законодательной палаты Олий Мажлиса
Республики Узбекистан
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
парламент,
демократия,
государство,
депутат,
депутатский статус,
закон.
Статья фокусируется на анализе места и роли
парламента и его членов в контексте современного
демократического
государства.
В
частности,
рассматривается роль депутатов законодательной палаты
Олий Мажлиса Республики Узбекистан в реализации
демократических реформ. Автор статьи подробно изучает
правовые основы статуса депутатов, их участие в
законотворческом процессе, а также их вклад в решение
важнейших вопросов, затрагивающих жизнь народа и
государства. Кроме того, в статье освещается деятельность
депутатов Государственной Думы РФ и представлены
мнения
представителей международно
-
правовой сферы о
статусе и функциях депутатов в демократическом
обществе.
Deputatlar avvalo xalqning vakili sifatida, davlat hokimiyati tizimida xalq
manfaatlarini himoya qilishlari, parlamentning rolini oshirish, mamlakat ichki va tashqi
siyosatiga oid muhim vazifalarni hal etish bo‘yicha professional tarzda faoliyat olib
borishlari lozim.
Deputatlarning maqomi, vakolatlari, deputatlik faoliyatining kafolatlari, huquq va
majburiyatlari О‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, О‘zbekiston Respublikasining
“O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi to‘g‘risida”gi
konstitutsiyaviy Qonuni, “О‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi
deputatining va Senati a’zosining maqomi tо‘g‘risida”gi, “O‘zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Reglamenti to‘g‘risida”gi Qonunlari va boshqa
normativ huquqiy hujjatlar orqali huquqiy asoslantirilgan. Ayniqsa “О‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputatining va Senati a’zosining maqomi
tо‘g‘risida”gi Qonun Qonunchilik palatasi deputatlarining faoliyatlari uchun asosiy
tashkiliy hujjat hisoblanadi. Ushbu qonunga muvofiq Qonunchilik palatasi deputatida
deputatning shaxsi va vakolatlarini tasdiqlovchi asosiy hujjat bo‘lgan guvohnoma,
shuningdek ko‘krak nishoni mavjudligi, u ko‘rsatilgan guvohnoma va ko‘krak nishonidan
o‘z vakolatlarining butun muddati davomida foydalana olishi, ushbu guvohnomasi davlat
hokimiyati organlariga, mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlariga erkin tashrif buyurish,
ularning kollegial organlarining majlislarida qatnashish, davlat organlarining, xo‘jalik
boshqaruvi organlarining mansabdor shaxslariga deputatlik so‘rovini yuborishi, deputat
o‘z vakolatlarining butun muddati davomida daxlsizlikka ega bo‘lishi, bu huquq u egallab
turgan turar-joy yoki ofis binolariga, shaxsiy va xizmat vositalariga ham tegishliligi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
261
belgilangan. Qonunchilik palatasi deputati daxzlik huquqidan О‘zbekiston Respublikasi
Bosh prokurorining taqdimnomasiga asosan Qonunchilik palatasi tomonidan ko‘rib
chiqilib mahrum qilinishi mumkinligi belgilangan. Bundan tashqari ushbu qonun
Qonunchilik palatasi deputatlari uchun bir qator cheklovlarni nazarda tutadi. Masalan, u
tadbirkorlik yoki boshqa haq to‘lanadigan faoliyat bilan shug‘ullanishga hokazolarga
haqli emasligi, o‘z maqomidan fuqarolarning, jamiyat va davlatning qonuniy
manfaatlariga ziyon yetkazadigan tarzda foydalanishi mumkin emasligi belgilangan.
Demokratik davlatning muhim xususiyatlaridan biri, o‘zining hokimiyat
tuzilmalarini bir-
biridan xoli mustaqil bo‘lishidir. O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 11-
moddasida: “O‘zbekiston Respublikasi davlat hokimiyatining
tizimi
–
hokimiyatning qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatiga bo‘linishi
prinsipiga asoslanadi”, deya belgilanganligi davlatimiz boshqaruvi demokratik
prinsiplarga asoslanganligining yaqqol namunasidir.
Darhaqiqat, qonun chiqaruvchi organ davlat mexanizmida asosiy o‘rin tutishi isbot
talab qilmaydigan hol. Buning sababi shundaki, u ijro etuvchi hokimiyat amalga oshirishi
lozim bo‘lgan va sud hokimiyatining faoliyati uchun qonunchilik asosi bo‘lib xizmat
qiladigan umummajburiy talablarni o‘rnatadi.
Demokratik islohotlarni chuqurlashtirish Qonunchilik palatasi ishini to‘g‘ri tashkil
etish masalalari bilan bevosita bog‘liqdir.
Qonunchilik palatasi vakolatlarining samarali
bajarilishi ularning faoliyatini to‘g‘ri tashkil etilishini taqozo etadi. Qonunchilik palatasi
ishini tashkil qilishning muhim jihatlaridan biri
–
bu deputatlar o‘rtasida vazifalarning
to‘g‘ri taqsimlanishidir.
Bunday taqsimotning asosiy maqsadi har bir deputatlarning
vazifalarini aniq-
tiniq bo‘lishiga erishishdir.
O‘zbekistonning konstitutsiyaviy qonunchiligi va boshqa qonun hujjatlari hamda
chet el tajribasi shuni ko‘rsatadiki, deputatlarning aholi oldidagi birinchi darajadagi
vazifalari quyidagilardan iborat:
–
“qonunchilik tashabbuskorligi” huquqidan foydalangan holda qonun ijodkorligi
bo‘yicha faoliyatini kuchaytirish;
–
parlament nazorati talablaridan og‘ishmagan holda ijro hokimiyati faoliyati
ustidan samarali nazoratni amalga oshirish;
–
o‘z saylovchilari bilan tizimli ravishda ishlash, ularning kundalik hayotidagi
muammolarining yechimini topish, ularning oldida hisobot berish;
–
fraksiya va qo‘mita a’zolari sifatida mamlakatning ichki va tashqi siyosatiga oid
bo‘lgan masalalar muhokamasidagi ishtirokini kuchaytirish.
Deputatlar ularni saylagan xalqning qonuniy vakillari hisoblanadi. Shu bois,
deputatlarning kundalik professional faoliyati bevosita ular elektoratining dardi va
muammolarini hal qilish bilan bog‘liq bo‘lishi darkor. Bunda har bir deputat o‘z
saylovchilari bilan tizimli ravishda uchrashuvlar o‘tkazishi, ularning muammolarini
tinglashi va hal qilishi uchun barcha resurslarni safarbar qilishi shart. Modomiki, har bir
saylovchi tomonidan deputatga berilgan baho oliy vakillik organi hisoblangan Oliy
Majlisga berilgan baho deb qaralishi lozim. Lekin parlament va deputatlarimizning
faoliyatlari sust darajada ekanligi oxirgi paytlarda bilinib qolyapti. Chunki zamon
o‘zgarishi, insonlar ongi, jamiyat intellektining o‘sishi deputatlarning ham o‘z
faoliyatlarini yangicha professional darajaga olib chiqishlari lozimligini ko‘rsatib qo‘ydi.
Deputatlar faoliyati bo‘yicha xalqaro tajribalarni o‘rganib, mamlakatimizdagi deputatlar
faoliyatlarining tashkiliy huquqiy asoslarini qayta ko‘rib chiqilishini lozim deb o‘ylaymiz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
262
Masalan, Rossiya federatsiyasining “Federatsiya Kengashi a’zosi maqomi va Davlat
Dumasi deputatining maqomi to‘g‘risida”gi Federal qonunida belgilangan ba’zi
normalarga to‘xtalib o‘tamiz,
ikkala palata birgalikda so‘rovlar yuborilishi mumkin
bo‘lgan sub’yektlar doirasini belgilangan deputatlarga, ularning oila a’zolariga (turmush
o‘rtog‘i va voyaga yetmagan bolalariga) xorijda hisob raqamlariga ega bo‘lishlari va
xorijiy moliyaviy vositalardan foydalanishlari taqiqlangan, deputatlar o‘zlarining va oila
a’zolarining daromadlari, xarajatlari, mulkiy majburiyatlari to‘g‘risida ishonchli va to‘liq
ma’lumotlarni daromad deklaratsiyasida o‘z vaqtida taqdim etishlari shartligi, hattoki
daromad deklaratsiyasini kechiktirishlari deputatlarning vakolatlari Davlat Dumasi
qarori bilan muddatidan oldin tugatilishiga asos bo‘lishi, yana Davlat Dumasi deputatlar
palatasining a’zolari o‘z vazifalarini 30 yoki undan ortiq kun davomida bajarmasa (yalpi
majlislarda qatnashmaslik, qo‘mitalar ishida qatnashmaslik va h.k. tufayli) deputatlik
mandatlaridan mahrum qilinishi, deputatni shaxsiy tintuv qilish, qamoqqa olish, hibsga
olish va so‘roq qilish, unga nisbatan tintuv o‘tkazishga rozilik berish, shuningdek
ma’muriy yoki jinoiy javobgarlikka tortish to‘g‘risidagi qarorlar byulletenlarni topshirish
yo‘li bilan yashirin ovoz berish yo‘li bilan yoki elektron vositadan foydalangan holda
deputatlari umumiy sonining ko‘pchiligi rozilik berish uchun ovoz berishi orqali qabul
qilinishi, deputatlarga yillik to‘lanadigan 42 kalendar kundan iborat mehnat ta’tilga
chiqish huquqlari va boshqa ko‘plab normalar belgilangan.
Yuqoridagilarni sarhisob qilib, shuni aytishimiz mumkinki, Oliy Majlisning
О‘zbekiston Respublikasi hokimiyatida eng yuqori turuvchi organ sifatidagi roli
deputatlar va senatorlarning faoliyatlari hamda ushbu faoliyatlar qanchalik tashkiliy
huquqiy jihatdan asoslantirilganligi bilan bevosita bog‘liq. Shuning uchun deputatlarning
vakolatlarini amalga oshirish tafsilotlariga, mazmuniga e’tibor berishimiz va bu uchun
xalqaro tajribalarni tahlil qilib, deputatlar faoliyatidagi sustkashliklarni qonunchilikka
o‘zgartirishlar kiritish orqali hal qilish mumkin. Quyidagicha takliflarni bildirib o‘tamiz:
Birinchidan,
deputatlik daxlsizligini cheklash zarur. Masalan deputat daxlsizlik
huquqini o‘z vakolatlarini amalga oshiradigan (yalpi majlislar va eshituvlarda ishtirok
etishi), shuningdek, u uydan ishga kelayotgan va ishdan uyga qaytayotgandagi
muddatlarda qo‘llasin, Qolgan muddatda u jinoyat sodir etgan taqdirda va boshqa
huquqbuzarliklar turlarini sodir etganda, amaldagi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan
umumiy asoslar bo‘yicha yuridik javobgarlikka tortilishi lozim, bu chora ko‘plab
mamlakatlarda (masalan, Buyuk Britaniya, AQSh) qo‘llanila boshlandi.
Ikkinchidan,
mamlakatimizdagi amaldagi deputatlarning majburiyatlariga
o‘zlarining va oila a’zolarining daromadlari, xarajatlari, mulkiy majburiyatlari to‘g‘risida
ishonchli va to‘liq ma’lumotlarni daromad deklaratsiyasida o‘z vaqtida taqdim etishlari
shartligi, hattoki daromad deklaratsiyasini kechiktirishlari deputatlarning vakolatlari
Qonunchilik palatasi qarori bilan muddatidan oldin tugatilishiga asos bo‘lishi haqida
norma kiritilishi.
Uchinchidan,
O‘zbekistonda Oliy Majlis, uning palatalari va Reglamentlari
to‘g‘risidagi qonunlar,
shuningdek senat va deputatlarning maqomi, faoliyatlari haqida
ko‘plab normativ huquqiy hujjatlar mavjud. Ushbu normativ huquqiy hujjatlarni bir yaxlit
tizimga solib “Parlament kodeksi”ni ishlab chiqishni taklif qilamiz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
263
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
2.
Aвакьян
C.A. Депутат статус и деятельность. М. 2004
.
3.
“О‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputatining va
Senati a’zosining maqomi tо‘g‘risida”gi Qonun.
4.
Федерального закона от 08.05.1994 №3
-
ФЗ (ред. от 19.12.2016) «О статусе
члена Совета Федерации и статусе депутата Государственной Думы Федерального
Собрания Российской Федерации» (Собрание законодательства РФ. 12.07.1999.
№ 28. С. 3466)
.
5.
Алексеев Р.А. (г. Москва). Политико
-
правовой статус депутатов
государственной думы и членов совета федерации: гарантии, привилегии и
преференции. // Вестник Московского государственного областного университета
(электронный журнал). 2015. № 3.
