Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Practice of legal examination in foreign countries:
comparative legal analysis
Alisher BEKCHANOV
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2024
Received in revised form
28 February 2024
Accepted 20 March 2024
Available online
15 April 2024
Today, rule-making activity is becoming increasingly
important and plays an important role in the development of
legislation. One of the main stages of rule-making consists of a
comprehensive study of the examination of regulatory legal
documents and a comparative legal analysis of the best
practices of foreign countries. Based on this, this scientific
article provides a comparative legal analysis of the practice of
forensic examination in foreign countries. Also, it formulates the
author’s recommendations for improving the practice of
national legislation and law enforcement.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss3/S-pp165-173
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
examination,
legislation,
state,
rule-making,
analysis,
law,
rule.
Хорижий давлатларда қонунийлик экспертизаси
амалиёти: қиёсий
-
ҳуқуқий таҳлил
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
экспертиза,
қонунчилик
,
давлат,
норма ижодкорлиги,
таҳлил,
ҳуқуқ, қоида.
Бугунги кунда, норма ижодкорлиги фаолияти долзарб
аҳамият касб этувчи фаолият турларидан бири бўлиб,
қонунчиликни ишлаб чиқишда муҳим аҳамиятга эга.
Норма ижодкорлиги фаолиятининг асосий босқичларидан
бири
сифатида
норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатларнинг
экспертизасини ҳар томонлама ўрганиш ва бу борадаги
хорижий давлатларнинг илғор тажрибасини қиёсий
-
ҳуқуқий таҳлил қилиш муҳимдир. Шундан келиб чиқиб,
мазкур илмий мақолада хорижий давлатларда қонунийлик
экспертизаси амалиёти қиёсий
-
ҳуқуқий таҳлил қилинган
бўлиб, таҳлил натижалари юзасидан миллий қонунчилик
ва ҳуқуқни
қўллаш амалиётини такомиллаштириш
юзасидан муаллифлик тавсиялари ишлаб чиқилган.
1
Independent researcher, Tashkent State University of Law. E-mail: a.i.bekchanov@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
166
Практика правовой экспертизы в зарубежных странах:
сравнительно
-
правовой анализ
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
экспертиза,
законодательство,
государство,
нормотворчество,
анализ,
право,
правило.
Сегодня нормотворческая деятельность приобретает
все большее значение и играет важную роль в развитии
законодательства.
Один
из
основных
этапов
нормотворчества состоит в всестороннем изучении
экспертизы нормативных правовых документов и
сравнительно
-
правовом
анализе
передового
опыта
зарубежных стран. На основе этого в настоящей научной
статье проведен сравнительно
-
правовой анализ практики
судебной экспертизы в зарубежных странах, а также
сформулированы
авторские
рекомендации
по
совершенствованию
практики
национального
законодательства и правоприменения.
Бугунги кунда мустаҳкам қонунчилик базасини яратиш, норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатларнинг
қабул қилиш жараёнлари сифатини ошириш ҳар бир мамлакат
ривожланишининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Мазкур йўналишлар
негизида қонунчилик жараёнининг муҳим ва таҳлилий босқичи ҳисобланган
экспертиза соҳасини янада такомиллаштириш долзарб масалалардан бири бўлмоқда.
Норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларининг экспертизаси турларига оид
хорижий давлатлар тажрибаси таҳлилидан олдин қонунчилик ҳужжатларининг
экспертизаси ва ҳуқуқий экспертизаси бўйича умумий тартиб
-
таомилларни,
субъектлар фаолияти ва жараён мазмунини қуйидаги давлатлар мисолида кўриб
чиқиш лозим.
АҚШда
қонун лойиҳаси (қонун лойиҳаси, резолюция) бўйича экспертиза ва
фикрларни эшитиш жараёни тўғридан
-
тўғри тегишли қўмитада (қўмита босқичида)
ва шунга мос равишда қуйи қўмитада эшитиш жараёнида амалга оширилади. Қўмита,
биринчи навбатда, қонун лойиҳасини қабул қилиб олгандан сўнг, қонун лойиҳаси
муҳокамасига унга тегишли барча Ҳукумат ва идораларни, шунингдек, қуйи
қўмиталарни
жалб қилади. Ушбу босқичда ҳуқуқий экспертиза ўтказилади, матн
текширилади, шарҳлар берилади, тузатишлар қабул қилинади ва танланади [1].
Буюк Британияда
қонун лойиҳасини экспертизадан ўтказиш тўғридан
-
тўғри
тегишли қўмита (қўмита босқичи)да кўриб чиқиш босқичида амалга оширилади.
Ушбу босқичда қонун лойиҳаси муҳокама қилинади ва ҳуқуқий экспертиза
ўтказилади. Анъанага кўра, бундай экспертиза қонун лойиҳасини иккинчи ўқишда
бир неча ҳафта ичида ўтказилади. Ҳукумат қонун лойиҳалари иккинчи ўқишдан сўнг
муҳокама қилинади ва кўриб чиқилади. Жамоалар палатасида қонун лойиҳаси
муҳокама қилинаётганда кўпинча мустақил экспертлар ҳам, парламентдан ташқари
давлат органлари вакиллари ҳам қатнашадилар [2].
Япония
қонунчилигига кўра, Вазирлар Маҳкамасига киритиладиган барча
қонун лойиҳалари Вазирлар Маҳкамаси Қонунчилик бўлими томонидан кўриб
чиқилиши керак [3]. Ҳуқуқий экспертиза қонун лойиҳасини Вазирлар Маҳкамаси
муҳокамасига киритиш ташаббуси билан чиққан вазирнинг сўровидан сўнг дарҳол
ўтказилади. Шу билан бирга, “дастлабки экспертиза”га кўра қонун лойиҳаси
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
167
олдиндан юридик экспертизадан ўтказиш учун ишлаб чиқувчининг Қонунчилик
бўлимига юборилади [4].
Шунингдек, қуйидаги хорижий мамлакатларнинг норма ижодкорлиги
борасидаги илғор тажрибасидан келиб чиқиб, норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар
лойиҳаларини экспертизадан ўтказишнинг ўзига хос ҳуқуқий механизмлари ва
ташкилий
-
ҳуқуқий асосларини уларнинг турларидан келиб чиққан ҳолда қиёсий
-
ҳуқуқий
таҳлил қилиш мумкин.
Ҳуқуқий
экспертиза
Германияда
, қонун лойиҳаси федерал ҳукуматга қарор қабул қилиш учун
тақдим этилишидан олдин, у федерал Адлия вазирлигига ҳуқуқий тизим ва ҳуқуқий
шакл (юридик экспертиза) бўйича экспертиза ўтказиш учун юборилиши керак.
Қонунчиликни
экспертизаси давомида лойиҳанинг юқори қонун билан мос келиши,
Европа Иттифоқи қонунчилигига мувофиқлиги ва халқаро ҳуқуқ билан, айниқса БМТ
бош декларацияси билан мувофиқлиги ўрганилади [5].
Эстония
Адлия вазирлиги Республика ҳукуматига киритилаётган қонун
лойиҳаларининг ҳуқуқий экспертизасини ташкил этади. Шу мақсадда у: вазирлик
ҳузурида
ҳуқуқнинг энг муҳим тармоқлари бўйича эксперт гуруҳларини тузади ва
уларнинг ишларини мувофиқлаштиради; эксперт гуруҳларининг ишини улар билан
тузилган шартномалар асосида ташкил этади; эксперт гуруҳларига Республика
ҳукумати
маслаҳатчиси учун белгиланган соатлик ставка асосида иш ҳақи тўлашда;
эксперт гуруҳларига хизмат кўрсатишни таъминлайди [6].
Руминияда
юридик экспертиза ушбу давлатнинг Адлия вазирлиги томонидан
амалга оширилиб, давлат бошқаруви органлари ва автоном давлат ҳокимияти
органлари томонидан ишлаб чиқилган барча норматив ҳужжатлар лойиҳалари
мажбурий ўтказилади. Юридик экспертиза натижаларига кўра юридик экспертиза
далолатномаси тузилади [7].
Коррупцияга қарши экспертиза
Мазкур экспертиза асосан Осиё ва Шарқий Европанинг бир қатор
мамлакатларига хос тушунча бўлиб,
Ғарбий
Европа
давлатлари ёки
АҚШ да
ушбу
процедура норматив ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларини тайёрлаш босқичида уларни
тайёрлаш учун қўлланмалар (guidelines) да акс эттирилган умумий қоидалардан
иборат. Ушбу мамлакатларда норматив ҳуқуқий ҳужжатлар экспертизаси тушунчаси
мавжуд эмас.
Норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларини ишлаб чиқиш тартиб
-
қоидалари
таркибида нормаларнинг аниқлиги ва икки хил маънода фойдаланиш имкони
бўлмаслиги (ambuguity), тушунарсиз бўлмаслиги (complexity) каби қоидалар мавжуд
бўлиб, уларда коррупцияга қарши экспертиза элементларини кўришимиз мумкин.
Хитойнинг
коррупцияга қарши курашишга оид қонунчилигига кўра,
норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатларда коррупциявий ҳолатларини аниқлаш мақсадида,
уларни текшириш ва аниқланган коррупциявий ҳолатларни бартараф этиш бўйича
тавсиялар ҳамда чора
-
тадбирлар ишлаб чиқиш ХХР Коррупцияга қарши курашиш
департаментига юкланган [8].
Жанубий Корея Республикасининг
“Коррупцияни олдини олиш тўғрисида”ги
Қонуни ҳамда “Ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари тўғрисида”ги Президент
Фармонига (30
-
модда) асосан Коррупцияга қарши кураш ва фуқароларнинг
ҳуқуқларини
ҳимоя қилиш комиссияси томонидан қонунлар ва қонун
лойиҳаларидаги коррупцияни келтириб чиқарувчи факторлар ўрганилади. Қонунлар
ва уларнинг лойиҳалари мажбурий коррупцияни келтириб чиқарувчи факторлар
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
168
юзасидан мажбурий ўрганилади. Қонуности ҳужжатлари коррупция хавф
-
хатаридан
келиб чиқиб танлов асосида ҳар 6 ойда ўрганиб чиқилади
[9].
Россия Федерацияси
Федерал Мажлиси Давлат Думаси Коррупцияга қарши
курашиш қўмитаси томонидан барча турдаги норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар ва
уларнинг лойиҳалари коррупцияга қарши экспертизадан ўтказилади. Шунингдек,
ушбу Қонуннинг 2
-
моддасида экспертизага оид тамойиллар белгиланган, яъни
норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар (норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари)нинг
коррупцияга қарши экспертизасини ташкил этишнинг асосий тамойиллари:
1) норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари бўйича коррупцияга қарши экспертиза
ўтказишнинг мажбурийлиги; 2) норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатни (норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжат
лойиҳасини) бошқа норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар билан биргаликда
баҳолаш; 3) коррупцияга қарши экспертизаси натижаларининг ҳақиқийлиги ва
объективлиги текширилиши; 4) коррупцияга қарши экспертизани ўтказувчи
шахсларнинг малакаси; 5) федерал ижро этувчи органларнинг ҳамкорлиги.
Мазкур қонуннинг 3
-
моддасига кўра, коррупцияга қарши экспертиза
Федерация адлия органлари томонидан ўтказилади
[10].
Молдова Республикасининг
“Норматив ҳужжатлар тўғрисида”ги Қонунига
асосан (22
-
модда) барча турдаги норматив ҳуқуқий ҳужжатлар коррупцияга қарши
экспертизадан ўтказилади. Шунингдек, “Коррупцияга қарши курашиш миллий
маркази тўғрисида”ги Қонунга кўра, барча турдаги норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатларнинг
коррупцияга қарши экспертизаси Коррупцияга қарши курашиш
миллий марказига юклатилган. НҲҲларнинг коррупцияга қарши экспертизаси
Молдова Республикасида 2006 йилдан буён амалга оширилиб келинади. Миллий
марказ нодавлат Коррупцияни олдини олиш ва таҳлил қилиш маркази билан
биргаликда “Қонунлар ва бошқа норматив ҳуқуқий ҳужжатларни коррупцияга қарши
экспертизадан ўтказиш бўйича қўлланма” ишлаб чиққан
[11].
Словенияда
“Ҳалоллик ва коррупцияни олдини олиш тўғрисида”ги Қонунга
асосан (12
-
модда) норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари улар Парламент
томонидан кўриб чиқилгунга қадар Коррупцияга қарши курашиш комиссияси
томонидан коррупцияни олдини олиш ва манфаатлар тўқнашувини бартараф этиш
юзасидан ўрганилиб, комиссия хулосасига асосан Парламентга юборилади.
Коррупцияга қарши курашиш комиссиясининг хулосасини олиш барча НҲҲлар
мажбурий характерга эга
[12].
Полшанинг
“Коррупцияга қарши курашиш марказий бюроси тўғрисида”ги
Қонунига кўра, мазкур хизмат жамиятнинг сиёсий ва иқтисодий соҳаларида
коррупцияга қарши курашади. Гарчи ушбу хизматнинг вазифалари амалдаги
қонунлар
ва қонун лойиҳаларининг коррупцияга қарши экспертизасини амалга
оширмаса
-
да, у таҳлилий фаолиятни амалга ошириб, Президент, Вазирлар Кенгаши
Раиси, Сеймга ва Сенатга тегишли маълумотларни тақдим этади. Ушбу
маълумотларга асосланиб, Полшанинг давлат ҳокимияти органлари қонунчиликни
такомиллаштириш ёки тузатишга қаратилган у ёки бу қарорлар қабул қилади
[13].
Латвия Республикасининг
“Коррупцияни олдини олиш ва унга қарши
курашиш бюроси тўғрисида”ги Қонунига асосан, мазкур муассаса (KNAB) норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатлар ва уларнинг лойиҳаларини коррупцияга қарши экспертизадан
ўтказади, уларга ўзгартириш киритишга таклиф беради ҳамда лойиҳаларига
тавсияларини беради
[14].
Литва Республикасининг
“Коррупцияни олдини олиш тўғрисида”ги Қонунига
асосан (8
-
модда) Махсус тергов хизмати томонидан 18 турдаги қонун ҳужжатлари
Президент, Парламент спикери, Бош вазир, Бош вазир ўринбосари, парламент
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
169
қўмиталари
раислари ва фракциялар топшириғига кўра ёки ўз ташаббусига асосан
коррупцияга қарши экспертизадан ўтказилади
[15].
Озарбайжон
Республикасида
норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатларнинг
коррупцияга қарши экспертизаси “Норматив ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида”ги Қонун
(49-
модда) билан тартибга солинган. Унга кўра Норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатларда
коррупцияга шарт
-
шароит яратувчи нормаларни аниқлаш ва бартараф этиш
НҲҲларнинг ҳуқуқий экспертизасининг мажбурий элемент сифатида қайд этилган.
Экспертиза субъектлари: Қонун лойиҳалари –
Миллий Мажлиснинг тегишли
таркибий тармоғи томонидан; Президент томонидан қабул қилинадиган ҳужжатлар
лойиҳалари –
Президент администрацияси томонидан; Вазирлар Маҳкамаси
томонидан қабул қилинадиган ҳужжатлар лойиҳаси –
Вазирлар Маҳкамасининг
тегишли тармоғи томонидан; Марказий давлат идоралари томонидан қабул
қилинадиган
ҳужжатлар –
шу идоранинг юридик хизмати томонидан
[16].
Иқтисодий ва молиявий
экспертиза
Бу борада
Молдова Республикасининг
тажрибаси эътиборга лойиқ, яъни
мазкур давлат қонунчилиги алоҳида равишда иқтисодий ва молиявий
экспертизалардан ўтказилади. Хусусан, Молдова Республикасининг “Норматив
ҳужжатлар
тўғрисида”ги Қонунига асосан (34
-
модда)
иқтисодий экспертиза
Молдова
Иқтисодиёт ва инфратузилма вазирлиги томонидан амалга оширилиб, иқтисодий
характердаги норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари учун мажбурий ҳисобланади
ва қуйидагиларга қаратилган: лойиҳа қоидаларининг бозор иқтисодиёти
тамойилларига мувофиқлигини таъминлаш; лойиҳа қоидаларининг иқтисодиёт
соҳасидаги қонун ҳужжатларига мувофиқлигини таъминлаш; лойиҳанинг кучли ва
заиф томонларини унинг ислоҳотчи таъсири билан боғлиқ ҳолда аниқлаш,
иқтисодий ва бошқа афзалликларини очиб бериш; иқтисодий камчиликлар ҳақида
огоҳлантириш ва салбий иқтисодий оқибатларни башорат қилиш
[17].
Молиявий экспертиза
Молия вазирлиги томонидан амалга оширилади ва
давлат бюджетига таъсир кўрсатадиган норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари
учун мажбурий ҳисобланади ва қуйидагиларга қаратилган: лойиҳа қоидаларининг
молия қонунчилигига мувофиқлигини таъминлаш; янги қоидаларни амалга ошириш
харажатлари сметаси; молиявий камчиликлар тўғрисида ҳисобот бериш ва молиявий
натижаларни башорат қилиш.
Илмий экспертиза
Молдова Республикасининг
қонунчилигига
кўра,
илмий экспертиза
зарур
ҳолларда илмий муассасалар ва ихтисослаштирилган олий ўқув юртлари, шунингдек
мутахассислар томонидан амалга оширилади ҳамда қуйидагиларга кўмаклашишга
қаратилган: лойиҳа қоидаларини ҳар томонлама ўрганиш ва керак бўлганда муқобил
қоидаларни таклиф қилиш; лойиҳа қоидаларида таклиф этилган қарорларни
давлатнинг молиявий
-
иқтисодий имкониятлари, ижтимоий
-
сиёсий вазият ва
жараёнларни тартибга солиш кетма
-
кетлиги билан боғлиқ ҳолда, шунингдек
норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатларнинг мувофиқлигини таъминлаш нуқтаи назаридан
кўриб чиқиш
[18].
Қозоғистон
Республикаси
“Ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида”ги Қонунига кўра,
норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларининг илмий экспертизасига оид қуйидаги
ҳуқуқий
механизм мавжуд. Унга кўра, “илмий экспертиза қуйидагилар учун
ўтказилади, яъни: норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатнинг мумкин бўлган самарадорлигини
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
170
ва салбий оқибатларини аниқлаш; лойиҳанинг сифати, асослилиги, қонунийлигини,
лойиҳада Конституциясида мустаҳкамланган инсон ва фуқаронинг ҳуқуқларига риоя
этилишини баҳолаш” [19].
Қозоғистон
Ҳукуматининг
қонунчилик ташаббуси билан ишлаб чиқилган ва
Парламентга киритилган норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари бўйича илмий
-
ҳуқуқий, илмий лингвистик, илмий иқтисодий экспертизалар ўтказилади.
Қонунлар,
халқаро шартномалар ёки халқаро шартномалар лойиҳаларини илмий
-
ҳуқуқий ва
илмий лингвистик экспертизадан ўтказиш бўйича ‒ Адлия вазирлигига, шунингдек
мазкур лойиҳаларни илмий иқтисодий экспертизадан ўтказиш бўйича ‒ Миллий
иқтисодиёт вазирлигига юклатилган [20].
Криминологик
экспертиза
Беларус Республикаси
қонунчилигига
кўра, криминологик экспертиза
норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатлар
лойиҳалари(норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатлар)да
криминоген рисклар мавжудлиги нуқтаи
-
назаридан ижтимоий муносабатларининг
турли соҳаларида салбий оқибатларга олиб келиши мумкин бўлган нормаларни
аниқлаш мақсадида амалга оширилади. Норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар ва улар
лойиҳаларида мавжуд бўлган, қонунга хилоф хатти
-
ҳаракатлар ёки ҳуқуқни
(ваколатларни, қонун билан қўриқланадиган манфаатларни) суиистеъмол қилиш
учун объектив шартларни (шартларни) яратадиган, бундай хатти
-
ҳаракатлар содир
бўладими
-
йўқлигидан қатъи назар, улар криминоген характердаги хавфлар деб,
тушунилади. Мазкур экспертиза Беларусь Республикаси Бош прокуратурасининг
Ҳуқуқий
тартибот ва қонунийликни мустаҳкамлаш муаммолари илмий
-
амалий
маркази” давлат муассасаси томонидан амалга оширилади. Криминологик
экспертиза ҳуқуқий экспертизадан ўтказилгандан кейин амалга оширилади.
Норматив
-
ҳуқуқий ҳужжат ва лойиҳасида криминоген характердаги хавфларнинг
пайдо бўлишига сабаб бўлувчи нормалар мавжуд бўлса, экспертиза хулосасида
мазкур камчиликларни бартараф этиш бўйича асосли таклифлар кўрсатилади
[21].
Экологик экспертиза
Молдова Республикасининг
қонунчилигига
кўра,
экологик экспертиза
зарур
ҳолларда Қишлоқ хўжалиги, ҳудудий ривожланиш ва атроф
-
муҳитни муҳофаза
қилиш
вазирлиги томонидан амалга оширилади ва қуйидагиларга йўналтирилади:
лойиҳа қоидаларининг атроф
-
муҳитни муҳофаза қилиш соҳасидаги қонун
ҳужжатларига
мувофиқлигини таъминлаш; соғлом атроф
-
муҳит ва атроф
-
муҳитни
муҳофаза қилиш ҳуқуқини таъминлаш; лойиҳа қоидаларининг атроф
-
муҳитга
таъсирини башорат қилиш
[22].
Қозоғистон
Республикаси
“Ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида”ги Қонуни
(
20
1
-
модда
) ва Экология кодексига кўра(
87-
модда
) хўжалик ва бошқа техник тусдаги
ҳужжатлардан ташқари, атроф
-
муҳитга салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган
давлат ҳокимияти органлари томонидан ишлаб чиқилган норматив
-
ҳуқуқий ҳужжат
лойиҳалари ҳам мажбурий давлат экологик экспертизасидан ўтказилади.
Жамоатчилик экспертизаси
МДҲ давлатларининг парламентлараро Ассамблеясининг “Жамоатчилик
экспертизаси ҳақида”ги Намунавий Қонунига [23] кўра,
жамоатчилик экспертизаси
ижтимоий аҳамиятга эга бўлган қарорларни қабул қилиш ва амалга ошириш билан
боғлиқ ҳолда фуқаролик жамиятининг жамоатчилик назорати функцияларини
амалга ошириш шакли бўлиб, ваколатли органлар, ташкилотлар ва фуқаролар
(жамоат экспертлари)нинг давлат ҳокимияти органлари, шаҳар ҳокимияти, жамоат
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
171
ташкилотлари ва бошқа шахсларнинг фуқароларнинг ҳуқуқларини амалга ошириш
ва амалга оширишга таъсир этувчи қарорларини таҳлил қилиш билан боғлиқ
фаолияти ва фуқаролар, жамият ва давлат манфаатларига дахлдор ушбу қарорлар
қабул
қилиниши оқибатларини баҳолаш тушунилади.
Жамоатчилик
экспертизасининг
мақсади
фуқароларнинг
давлат
бошқарувида иштирок этиш бўйича конституциявий ҳуқуқларини амалга ошириш,
қонунчилик
ва норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларини, давлат ҳокимияти ва
бошқаруви органларининг қарорлари, ҳаракат ёки ҳаракатсизликни таҳлил қилиш
билан боғлиқ жамоатчилик назорати функсияларини таъминлашдан иборат.
мансабдор шахсларнинг атроф
-
муҳитни муҳофаза қилиш, жамоат хавфсизлиги ва
ҳуқуқ
-
тартиботини, фуқароларнинг ижтимоий таъминотини, табиий ва маданий
мерос объектларини сақлашни таъминлашга салбий таъсир кўрсатадиган,
шунингдек, жамоатчилик экспертизаси предметига тегишли бошқа масалаларни
ўрганиш.
Жамоатчилик экспертизаси
объектларига
қуйидагилар киради:
а)
тегишли қонунлар ва бошқа норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари
ижтимоий соҳа, шунингдек, фуқаролар хавфсизлигини тартибга солувчи техник
регламентлар;
б)
иқтисодиётни модернизация қилиш соҳасига, техноген ва иқлимий
характердаги таҳдидларга таъсир қилувчи муҳим ижтимоий
-
иқтисодий оқибатларга
олиб келадиган стратегиялар, дастурлар, инновацион ва инвестиция лойиҳалари
лойиҳалари;
в)
давлат ҳокимияти ва бошқаруви органларининг шаҳарсозлик сиёсати,
транспорт коммуникациялари, энергетика, уй
-
жой коммунал хўжалигини
ривожлантириш, соғлиқни сақлаш, таълим, фан ва маданият, оммавий ахборот
воситалари ва коммуникацияларни ривожлантириш, аҳолини ижтимоий ҳимоя
қилиш
соҳасидаги расмий қарорлари [24].
Буюртмачилар (ташаббусчилар), экспертиза ташкилотчилари ва экспертлар
(ижрочилар), шунингдек экспертизанинг бошқа иштирокчилари жамоат
экспертизасининг субъектлари ҳисобланади. Давлат органлари ва маҳаллий давлат
ҳокимияти
органлари, жамоатчилик экспертизасини ўтказишга ваколатли органлар
ва ташкилотлар, жамоат ташкилотлари, оммавий ахборот воситалари, шунингдек
бошқа нотижорат ташкилотлар –
юридик шахслар ва фуқаролар экспертиза ўтказиш
ташаббускори бўлиши мумкин [25].
Гендер
-
ҳуқуқий экспертиза
Канада ҳар беш йилда бир марта Канадада аёллар ва эркакларнинг тўлиқ
тенглигига эришиш йўлида ҳал қилиниши керак бўлган энг муҳим масалаларни
белгилаб берувчи ва ушбу соҳадаги асосий давлат вазифаларини белгилаб берувчи
гендер тенглиги бўйича Федерал режани қабул қилади: федерал ҳукуматнинг барча
вазирликлари ва идораларида гендер таҳлилини амалга ошириш; аёлларнинг
иқтисодий мустақиллиги ва фаровонлиги даражасини ошириш; аёлларнинг
жисмоний ва руҳий ҳолатини яхшилаш; жамиятда зўравонлик, хусусан, аёллар ва
болаларга нисбатан зўравонлик даражасини пасайтириш; маданий ҳаётнинг барча
жабҳаларида гендер тенглигига эришишга кўмаклашиш; хотин
-
қизларнинг давлат
бошқаруви органларига жалб этилиши учун шароит яратади; глобал гендер
тенглигини рағбатлантириш ва қўллаб
-
қувватлаш; федерал вазирликлар ва
идоралар ходимлари ўртасида гендер тенглигига эришиш учун қулай шарт
-
шароитларни яратиш
[26].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
172
Канадада гендер экспертизасини тартибга солиш мансабдор шахсларнинг
мажбурий ҳаракатларининг кетма
-
кетлигидир. У бир неча босқичлардан иборат:
муаммонинг баёни; қабул қилинган норматив (ҳуқуқни қўллаш) актининг мумкин
бўлган натижаларини аниқлаш; тадқиқотнинг бевосита объекти ва ахборот
ресурсларининг таърифи; ҳуқуқий акт нормаларини таҳлил қилиш; кўриб
чиқилаётган актда белгиланган гендер тенглигини таъминлаш механизмларини
институтсионал таҳлил қилиш; кўриб чиқилаётган акт нормаларининг миллий
қонунчилик
ва халқаро
-
ҳуқуқий ҳужжатлар нормалари билан нисбати; актни
тузатиш бўйича таклифлар вариантларини ишлаб чиқиш; якуний хулоса ва
тавсиялар; экспертиза натижаларини ахборот билан таъминлаш
[27].
Хулоса ўрнида, қиёсий
-
ҳуқуқий таҳлил натижаларидан келиб чиқиб, юқорида
таҳлил қилинган хорижий мамлакатларнинг қуйидаги ижобий тажрибаларини
миллий қонунчилик ва ҳуқуқни қўллаш амалиётига жорий этиш мумкин
:
1)
Хитой, Жанубий Корея Республикаси, Словения, Литва каби давлатларнинг
тажрибасидан келиб чиқиб, мамлакатимизда ҳам
норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар ва
уларнинг лойиҳаларини коррупцияга қарши экспертизасини қонун даражасида
тартибга солиш
мақсадга мувофиқ.
2)
Молдова Республикасининг норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларининг
иқтисодий ва молиявий экспертизаси борасидаги тажрибасидан келиб чиқиб,
Ўзбекистон Республикасининг 2021 йил 20 апрелдаги “Норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар
тўғрисида”ги ЎРҚ–
682-
сон Қонунида ҳам
қонунчилик
лойиҳаларининг иқтисодий
ва молиявий экспертизасига оид нормаларнинг
белгиланиши ўринли.
3)
Қозоғистон ва Молдова республикаларининг норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар
лойиҳаларининг илмий экспертизасига оид тажрибасидан келиб чиқиб,
миллий
қонунчиликда илмий экспертизанинг ҳуқуқий механизмларини
белгиланиши
лозим.
4)
Беларус Республикасининг қонунчилигининг криминологик экспертизаси
бўйича тажрибасидан келиб чиқиб, Ўзбекистон Республикасининг “Норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатлар тўғрисида”ги Қонунида ҳам
норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар
лойиҳаларининг криминологик экспертизасига оид нормаларни белгиланиши
мақсадга мувофиқ.
5)
Қозоғистон
ва Молдова республикаларининг норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар
лойиҳаларининг экологик экспертизасига оид тажрибасидан келиб чиқиб, миллий
қонунчиликда
қонунчилик ҳужжатлари лойиҳаларининг экологик экспертизасига
оид ҳуқуқий ва институционал асосларини белгиланиши ўринли.
6)
МДҲ давлатларининг парламентлараро Ассамблеясининг “Жамоатчилик
экспертизаси ҳақида”ги Намунавий Қонунидан келиб чиқиб, мамлакатимизда ҳам
қонунчилик
ҳужжатлари лойиҳаларининг жамоатчилик экспертизасига оид ҳуқуқий
механизмларни ишлаб чиқилиши мақсадга мувофиқ.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
How
a
bill
becomes
a
law
/V.Consideration
by
committee
//http://www.opencongress.org
2.
Тенгиз М.Т. Международный опыт экспертного обеспечения законотворчества
// Вестник Московского университета МВД России. № 1 / 2015. –С.58.
3.
Cabinet
Legislation
Bureau
of
Japan
//
URL:
http://www.clb.go.jp/english/process.html
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
173
4.
Richard J. Samuels. Politics, Security Policy, and
Japan’s Cabinet Legislation
Bureau: Who Elected These Guys, Anyway? // JPRI Working Paper No. 99 (March 2004)
5.
https://www.verwaltungsvorschriften
6.
https://www.riigiteataja.ee/akt/13104325
7.
https://www.legis.md/cautare/getResults?doc_id=105607&lang=ro
8.
Қаранг: Захарова В.И. Правовое регулирование антикоррупционной
экспертизы в зарубежных странах // Пробелы в российском законодательстве. №
3'2012.
–С. 285.
9.
https://www.acrc.go.kr
10.
https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=28529
11.
http://www.legislationline.org/ru/documents/id/15214
12.
https://www.kpk-rs.si/kpk/wp-content/uploads/2018/06/ZintPK-
ENG.pdf.pdf
13.
Захарова В.И. Правовое регулирование антикоррупционной экспертизы в
зарубежных странах // Пробелы в российском законодательстве. № 3'2012. –С. 288.
14.
https://likumi.lv/ta/en/en/id/61679-law-on-corruption-prevention-and-
combating-bureau
15.
https://e-
seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/cf4e54225ce611e7a53b83ca0142260e?jfwid=4q7c
4a4ea
16.
https://www.legislationline.org/download/id/8109/file/Azerbaijan_law_nor
mative_acts_2010_ru.pdf
17.
Мониторул Офичиал № 7
-
17/34 от 12.01.2018.
18.
Мониторул Офичиал № 7
-
17/34 от 12.01.2018.
19.
www.zakon.kz
20.
https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2100000386#z316
21.
Национальный правовой Интернет
-
портал Республики Беларусь,
12.04.2023, 2/2981.
22.
Мониторул Офичиал № 7
-
17/34 от 12.01.2018.
23.
Приложение к постановлению МПА СНГ от 29.11.2013 г. № 39
-8.//
https://iacis.ru/
24.
https://iacis.ru/
25.
https://iacis.ru/
26.
http://www.swc-cfc.gc.ca
27.
Кабышев С.В. Канадский опыт гендерной экспертизы правовых актов //
Вестник Нижегородской академии МВД России, 2014, № 3 (27) . –С.22.
