Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Relations of the Republic of Uzbekistan and the Republic
of Korea
Gulbakhor DUSHAYEVA
Adju University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2024
Received in revised form
15 April 2024
Accepted 25 April 2024
Available online
25 May 2024
The article is devoted to the analysis of political, trade,
economic, historical, and cultural aspects of relations between
the Republic of Uzbekistan and the Republic of Korea since
Uzbekistan gained independence. The study examines the period
when Uzbekistan began to actively participate in international
relations and sought to establish diplomatic ties with the
countries of Central Asia and the Republic of Korea. The stages of
developing and deepening the cooperation between two states in
various fields after establishing diplomatic relations are
analyzed. Particular attention is paid to the importance of solving
problems related to transport and logistics routes for the further
development of bilateral relations.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss4/S-pp207-218
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Republic of Uzbekistan,
Republic of Korea,
Central Asia,
bilateral and multilateral
cooperation.
Oʻzbekiston Respublikasi va Koreya Respublikasi
munosabatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Oʻzbekiston Respublikasi,
Koreya Respublikasi,
Markaziy Osiyo,
ikki tomonlama va koʻp
tomonlama hamkorlik.
Ushbu maqolada Oʻzbekiston Respublikasi va Koreya
Respublikasi munosabatlarining siyosiy, savdo-iqtisodiy, tarixiy
va madaniy jihatlari oʻrganib tahlil etilgan. Ikki mamlakat
munosabatlarini tahlil etish jarayonida Oʻzbekiston mustaqil
boʻlgandan keyingi davr olingan boʻlib, bunda Oʻzbekiston
xalqaro munosabatlarning mustaqil ishtirokchisiga aylangan va
Koreya Respublikasining Markaziy Osiyo davlatlari bilan
diplomatik aloqalarni oʻrnatishga intilgan.
1
Scientific secretary, Adju University in Tashkent. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: gulbahordusheva13@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
208
Отношения Республики Узбекистан и Республики
Корея
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Республика Узбекистан,
Республика Корея,
Центральная Азия,
двустороннее и
многостороннее
сотрудничество.
Статья посвящена анализу политических, торгово
-
экономических, исторических и культурных аспектов
отношений между Республикой Узбекистан и Республикой
Корея с момента обретения Узбекистаном независимости.
В исследовании рассмотрен период, когда Узбекистан
начал активно участвовать в международных отношениях
и стремился установить дипломатические связи со
странами Центральной Азии и Республикой Корея.
Анализируются
этапы
развития
и
углубления
сотрудничества между двумя государствами в различных
сферах после установления дипломатических отношений.
Особое внимание уделено важности решения проблем,
связанных с транспортно
-
логистическими маршрутами,
для дальнейшего развития двусторонних отношений.
KIRISH
Oʻzbekiston va Koreya munosabatlari umumiy uzoq yillik tarixga va diplomatik
munosabatlarga ega hisoblanadi. Qadimda ikki mamlakatni “Buyuk Ipak Yoʻli” bogʻlab
turgan boʻlsa, keyinchalik esa Sobiq Ittifoq davrida ham aloqalar uzilmagan. Oʻzbekiston
mustaqillikka erishganidan soʻng Koreya Respublikasi 1991
-yil 30-dekabrda Osiyo-Tinch
okean mintaqasi davlatlari orasida birinchi boʻlib Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligini
tan oldi. 1992-
yil yanvarda Oʻzbekiston bilan Koreya Respublikasi oʻrtasida diplomatik
aloqalar oʻrnatilgandan keyin siyosiy, iqtisodiy va madaniy sohalarda keng hamkorlik
aloqalari yoʻlga qoʻyildi.
Hozirgi kunda esa O‘zbekiston Respublikasi va Koreya Respublikasini xalqaro
huquqning umume’tirof etilgan tamoyillari va normalariga asoslangan an’anaviy do‘stlik
va hamkorlik munosabatlari bog‘lab turadi. Ikki davlat siyosiy, iqtisodiy, madaniy va
boshqa sohalarda ikki tomonlama hamkorlikni chuqurlashtirishga katta e’tibor
qaratmoqda. Ikki tomonlama munosabatlarning barcha sohalarda muvaffaqiyatli
rivojlanishiga mamlakatlar o‘rtasida hech qanday siyosiy muammolarning yo‘qligi,
mustahkam shartnomaviy-huquqiy baza yordam bermoqda.
TADQIQOTNING USULLARI
Oʻzbekiston va Koreya munosabatlarini tadqiq etish jarayonida turli manbalarni
oʻrganib tahlil etgan holda, oʻz xulosalarimizni berib oʻtdik. Tadqiqotni xronologik va turli
yoʻnalishlarga (siyosiy, iqtisodiy, madaniy) boʻlgan holda olib bordik. Chunki ikki
mamlakatning munosabatlari bu koʻp qirrali hisoblanadi. Xronologik jihatdan yondashuv
esa bizga ikki mamlakat munosabatlarining aniq ketma-ketligi va jarayonlarning
uzviyligini koʻrsatishda yordam beradi. Shu bilan birgalikda, qiyosiy, kontent tahlillardan
foydalanildi.
NATIJALAR
Oʻzbekiston va Koreya munosabatlariga doir adabiyotlar tahlili jarayonida turli
mutaxassislarning fikrlariga yuzlandik va koʻpchilik mutaxassislar Koreya Respublikasini
Oʻzbekistonga qiziqishini quyidagi omillar bilan bogʻlab berishgan:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
209
1)
Oʻzbekiston tabiiy resurslarga boy mamlakat boʻlgani uchun;
2)
Iqtisodiy jihatdan Koreya mahsulotlarini sotish uchun yangi bozor hisoblanadi;
3)
Oʻzbekistonda etnik koreyslarning istiqomat qilishi.
Oʻzbekiston esa ikkinchi tomondan Koreya bilan munosabatlarida quyidagi omillar
ahamiyatga ega ekanligini koʻrishimiz mumkin:
1)
Koreya rivojlangan mamlakat boʻlgani uchun tashqi koʻmak beruvchi
hamkordir;
2)
Koreyada texnologiya rivojlangan va dunyoda yetakchi
oʻrinlarda turadi,
Oʻzbekistonga ham oʻz tajribasini olib kiradi;
3)
Oʻzaro hamkorlikda hech qanday mafkuraviy manfaatlarning mavjud emasligi.
Bundan koʻrinib turibdiki, ikki mamlakat oʻzaro manfaatli hamkorlik qilib
kelmoqda. Yuqoridagi omillardan tashqari ikki mamlakatni oʻzaro bogʻlovchi muammoli
masalalar ham mavjud. Bizning fikrimizcha, bu Oʻzbekiston va Janubiy Koreya uchun
mintaqaviy xavfsizlik muammosidir. Oʻzbekiston Markaziy Osiyodagi va qoʻshni
Afgʻonistondagi xavfsizlik muammolari haqida qaygʻursa, Janubiy Koreya esa Koreya
yarim oroli va Shimoliy Koreyadagi yadroviy qurol haqida qaygʻurib kelmoqda. Bu ham
ikki mamlakatning mintaqaviy xavfsizlik yuzasidan amalga oshirib kelayotgan faoliyati
yuzasidan oʻzaro tajriba almashish va bir
-
biriga bu borada koʻmak berilsa katta
yutuqlarga olib kelishi mumkin. Buni biz quyidagi muhokamalarimiz natijasida batafsil
koʻrib chiqishimiz mumkin.
MUHOKAMA
Avvalambor, ikki mamlakat munosabatlarini mustahkamlashda davlat
rahbarlarining oʻrni kattadir, boshqacha qilib aytganda bu poydevor boʻlib xizmat qiladi.
Diplomatik munosabatlar oʻrnatilgandan soʻng ikki mamlakat oʻrtasida prezidentlarining
tashriflarini koʻrishimiz mumkin. Oʻttiz ikki yillik davr mobaynida Respublika rahbariyati
tomonidan 17 marotaba Koreya Respublikasi rahbarlari bilan uchrashuvlar o‘tkazildi
[1]
hamda 16 marotaba Janubiy Koreya tomonidan Oʻzbekistonga yuqori darajadagi
tashriflar boʻlib oʻtdi
[2].
1-jadval
Oʻzbekiston Respublikasi va Koreya Respublikasi Prezidentlarining tashriflari roʻyxati
Koreya Respublikasiga
tashriflar
–
I. Karimov 8 marta
(1992; 1995; 1999; 2006; 2008; 2010; 20155)
–
Sh. Mirziyoyev 2 marta (2017; 202112)
Oʻzbekiston Respublikasiga
tashriflar
–
1994. Kim Yon Sam
–
2005. No Mu Xyon
–
2009. Li Myon Bak
–
2011. Li Myon Bak
–
2014. Pak Kin Xe
–
2019. Mun Je In
Manba:
Ko Je Namning “Koreya Respublikasi va Markaziy Osiyo oʻrtasida 30 yillik
yuqori darajadagi diplomatik munosabatlar: baholash va muammolar” ma’lumotlari
asosida muallif tomonidan tuzildi.
https://www.kf.or.kr/korcenRus/na/ntt/selectNttInfo.
do?nttSn=112129&bbsId=1336.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
210
Ro Dae Vu hukumati (1988
–
1993) 1991-yil oxirida Sobiq Ittifoq parchalanib
ketganidan so‘ng 1992 yil boshida mustaqillikka erishgan Markaziy Osiyo davlatlari bilan
diplomatik aloqalar o‘rnatgan, biroq o‘z tomonidan Markaziy Osiyoga yuqori darajadagi
tashriflar amalga oshirmagan. Biroq 1992-yil 29-
yanvarda Oʻzbekiston bilan diplomatik
aloqalar oʻrnatdi va sammit oʻtkazdi va oʻsha yilning iyun oyida O‘zbekistonning birinchi
Prezidenti Islom Karimovni Koreyaga taklif qildi, bu esa Koreyaning Daewoo Motors kabi
kompaniyalarining sarmoya kiritishiga hissa qoʻshdi.
Kim Yon Sam hukumati (1993
–
1998) Koreya Respublikasi Prezidentining 1994-yil
iyun oyida O‘zbekistonga tashrifi chog‘ida Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan yuqori
darajadagi
diplomatik aloqalar o‘rnatish tashabbusi bilan chiqqan edi. Shimoliy Koreyada
birinchi yadroviy inqiroz boshlanishi va ichki siyosiy, iqtisodiy islohotlarning ustuvorligi
tamoyilining shakllanishi munosabati bilan Markaziy Osiyo mamlakatlariga diplomatik
qiziqish pasayganiga qaramay, Kim Yon Sam hukumati iqtisodiy hamkorlikka katta
e’tibor qaratdi. Natijada 1995
-
yil fevral oyida O‘zbekistonning birinchi Prezidenti
I. Karimov Janubiy Koreyaga tashrif buyurib, Prezident Kim Yon Sam bilan oliy darajadagi
uchrashuvlar o‘tkazdilar. Prezident Kim turli sohalarda ikki tomonlama hamkorlikni
kengaytirishga intilgan.
Kim De Jung (1998
–
2003) davrida Markaziy Osiyoga yuqori darajadagi tashriflar
amalga oshirilmadi. 1997-yil dekabrida yuz bergan valyuta inqirozi, sababli Markaziy
Osiyoga va boshqa mamlakatlarga boʻlgan tashriflari amalga oshirilmadi. Biroq
O‘zbekistonning birinchi Prezidenti Islom Karimov 1999–
yil oktyabr oyida Janubiy
Koreyaga tashrif buyurib, ikki davlat o‘rtasidagi hamkorlik asoslarini mustahkamlashga
o‘z hissasini qo‘shgan.
No Mu Xyon ma’muriyati davrida (2003–
2008) Markaziy Osiyoga yuqori
darajadagi tashriflar qayta tiklandi, chunki 2003-yilda boshlangan neft narxining keskin
oʻsishi tufayli energiya xavfsizligiga qiziqish kuchaygan davrga toʻgʻri keldi. Prezident
No Mu Xyon 2005-
yil may oyida Oʻzbekistonga tashrif buyurdi va energetika va resurs
diplomatiyasini mustahkamlash siyosatini faol ilgari suruvchi yuqori darajadagi
muzokaralar oʻtkazdi. No Mu Xyon Oʻzbekiston davlat rahbarini
Koreyaga tashrif uchun
taklif etdi va O‘zbekistonning birinchi Prezidenti I. Karimov 2006
-yil mart oyida Janubiy
Koreyaga tashrif buyurdi. Janubiy Koreya-
Oʻzbekiston sammiti tufayli ikki tomonlama
munosabatlar strategik sheriklik darajasiga koʻtarildi.
[3] Xususan, Ro Mu Xyon
maʼmuriyati Markaziy Osiyoning beshta davlati va Janubiy Koreya vakillari ishtirokida
“Markaziy Osiyo –
Koreya Respublikasi hamkorlik forumi”ni oʻtkazishga koʻmaklashdi.
Birinchi forum 2007-yil 15-
noyabrda Seulda boʻlib oʻtdi. Savdo
-iqtisodiy va madaniy-
gumanitar hamkorlikni kengaytirish maqsadida tashkil etilgan. [4] Ayni paytda Forum
tashqi ishlar vazirlari darajasiga ko‘tarilgan va shu kungacha 15 marta o‘tkazilgan.
Hozirgi kunda Forum doirasida koʻplab ishlar amalga oshirilib kelinmoqda. Bu esa
“Markaziy Osiyo –
Koreya Respublikasi” hamkorlik forumini samarali o‘tkazishni qo‘llab
-
quvvatlash; yangi hamkorlik va loyihalarning istiqbolli yoʻnalishlarini izlash; Forum
davomida ochilgan loyihalarni tizimli ravishda amalga oshirish va boshqarishda yordam
berish; Forum ishtirokchi davlatlari o‘rtasidagi o‘zaro manfaatli hamkorlik aloqalarini
mustahkamlash kabi vazifalarni oldiga qoʻygan holda amalga oshirilib kelinmoqda
[5].
Yaqin yillar ichida Markaziy Osiyo-Koreya formatidagi davlat rahbalari darajasidagi
an’anaviy uchrashuvlarning yo‘lga qo‘yilishi mintaqaviy darajadagi muammolarning
yechilishiga va hamkorlikning yanada yuqori darajaga chiqishiga hissa qo‘shgan
bo‘lar edi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
211
Li Myon Bak (2008-2013-
yillar) maʼmuriyatining energiya va resurs diplomatiyasi
va “Yangi Osiyo Tashabbusi”ni
[6]
keng koʻlamli targʻib etishi natijasida Markaziy Osiyoga
yuqori darajadagi tashriflar tez-tez amalga oshirildi. Prezident Li Myon Bak 2009-yilning
may oyida O‘zbekiston va Qozog‘istonga tashrif buyurib, salmoqli natijalarga erishdi.
Xususan, O‘zbekistonning birinchi Prezidenti I.Karimov Janubiy Koreyaga uch marta:
2008-yil avgust, 2010-yil va 2012-yil sentyabr oylarida tashrif buyurib, ikki davlat
oʻrtasidagi iqtisodiy hamkorlikni kengaytirishga harakat qildi.
Pak Kin Xe hukumati (2013
–
2017) Markaziy Osiyo davlatlari bilan hamkorlikni
rivojlantirish maqsadida “Yevrosiyo Tashabbusi” ni ilgari surdi. 2014
-yilning iyun oyida u
Janubiy Koreya tarixida ilk bor Markaziy Osiyoning uchta davlati
–
Qozog‘iston,
O‘zbekiston va Turkmanistonga tashrif buyurdi va ushbu davlatlar rahbarlari bilan
yuqori darajadagi uchrashuvlar o‘tkazdi.
Mun Je In hukumatining “Yangi Shimoliy siyosati” (2017–
2022) Markaziy Osiyoga
nisbatan yuqori darajadagi diplomatiyani rivojlantirish omili bo‘ldi. Darhaqiqat,
Prezident Mun Je In 2019-yil aprel oyida Markaziy Osiyoning uchta davlatiga
(O‘zbekiston, Qozog‘iston va Turkmaniston) tashrif buyurdi
[3].
Yun Sok Yol hukumati (2023-hozirgi davr) davriga kelib, Markaziy Osiyoga tashrif
buyurmagan boʻlsa
-da, lekin aloqalar davom etib kelmoqda. Buni yaqqol misoli sifatida
Yun Sok Yol hukumatining Milliy xavfsizlik strategiyasida “Markaziy Osiyo bilan strategik
hamkorlikni yo‘lga qo‘yish” bobi boʻlib, unda Osiyo va Yevropa chorrahasida joylashgan
Markaziy Osiyo muhim rivojlanayotgan bozorni ifodalashi va Koreya uchun energiya va
resurslarga boy sheriklar vatani hisoblanishi qayd etilgan. Shu bilan birgalikda, Markaziy
Osiyo davlatlari rivojlanish modelini yuksak qadrlashi va iqtisodiy taraqqiyot va sanoatni
diversifikatsiya qilish yo‘lida Koreya bilan hamkorlik qilishga faol intilayotganligi ham
ta’kidlangan. Koreya Markaziy Osiyo davlatlari bilan hamkorlikda taʼlim, turizm, sogʻliqni
saqlash, raqamli texnologiyalar va mehnat kabi barcha sohalarda har bir Markaziy Osiyo
davlatining oʻziga xos xususiyatlariga moslashtirilgan hamkorlik tarmogʻini barpo etish
bilan birga energetika va infratuzilma sohasidagi mavjud hamkorligimizni davom
ettirishi belgilab olingan [7]
. Oʻzbekistonda esa “2022 —
2026 yillarga mo‘ljallangan
Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot Strategiyasi”da pragmatik va faol tashqi siyosat olib
borishda Koreya Respublikasi bilan ham an’anaviy strategik sheriklar bilan hamkorlikni
kengaytirish belgilab qoʻyilgan
[8]
. Bundan koʻrinib turibdiki, hozirgi kunga kelib ikki
davlat oliy hujjatlarida Oʻzbekiston bilan ham Koreya Respublikasi bilan ham
hamkorlikka alohida e’tibor berilgan va bu kelgusida hamkorlikning yuqori darajaga
koʻtarilishini anglatadi.
Ikki mamlakat hamkorligining boshqa sohalariga nazar tashlaydigan boʻlsak,
quyidagi holatni kuzatishimiz mumkin. O‘zbekiston va Koreya Respublikasi so‘nggi o‘n
yilliklar davomida o‘zaro iqtisodiy munosabatlarda sezilarli o‘sish va diversifikatsiyalash
bilan ajralib turadigan jadal sur’atlarga guvoh bo‘ldi.
Janubiy Koreya va O‘zbekiston o‘rtasidagi savdo aloqalari yillar davomida sezilarli
o‘sish va rivojlanishni ko‘rsatdi. 2022
-
yilda Janubiy Koreya O‘zbekistonga 2,26 milliard
dollarlik mahsulot eksport qildi, buning asosiy eksporti avtomobillar, ehtiyot qismlar va
aksessuarlar hamda avtomobillardir. Boshqa tomondan, O‘zbekistonning Janubiy
Koreyaga eksporti 31,3 million AQSh dollarini tashkil etib, o‘tga chidamli sementlar,
qayta ishlangan qog‘oz massasi va chakana bo‘lmagan sof paxta iplari eksport qilinadigan
asosiy mahsulotlardir [9].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
212
2-jadval
Manba:
tradingeconomics.com va
wits.worldbank.org veb-
sayti ma’lumotlari
asosida muallif tomonidan tuzildi
https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/
UZB/StartYear/2017/EndYear/2021/TradeFlow/Import/Partner/KOR/Indicator/MPRT-
TRD-VL# , https://tradingeconomics.com/south-korea/exports/uzbekistan.
3-jadval
Manba:
tradingeconomics.com va
wits.worldbank.org veb-
sayti ma’lumotlari
asosida muallif tomonidan tuzildi
https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/
UZB/StartYear/2017/EndYear/2021/TradeFlow/Import/Partner/KOR/Indicator/MPRT-
TRD-VL# , https://tradingeconomics.com/south-korea/exports/uzbekistan.
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Koreya
18116,879
21919,709
19708,402
18161,133
22053,219
20000,32
O'zbekiston
1155100,42
1936176,83
2524586,335
1938067,507
1744954,043
2000000,17
0
500000
1000000
1500000
2000000
2500000
3000000
Koreya Respublikasining O'zbekistondan qilgan import hajmi va
O'zbekistonnning Koreya Respublikasidan qilgan import
ko'rsatkichlari (AQSh dollari)
Koreya
O'zbekiston
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Koreya
1180445,089
2117450,961
2338438,405
1704233,516
1879454,822
2345624,18
O'zbekiston
45857,1637
33619,8897
19288,5729
30507,58094
29205,01057
28000,5259
0
500000
1000000
1500000
2000000
2500000
Koreya Respublikasining O'zbekistonga qilgan eksport va
O'zbekistonning Koreya respublikasiga qilgan eksport
ko'rsatkichlari (AQSh dollari)
Koreya
O'zbekiston
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
213
Ushbu ikki jadvalda Koreya
Respublikasi va Oʻzbekiston Respublikasi oʻrtasidagi
import va eksport koʻrsatkichlari haqidagi ma’lumotga koʻra, 2017
-yildan 2022-yilgacha
bo‘lgan olti yillik davrdagi tovar ayirboshlash dinamikasining to‘liq ko‘rinishimiz
mumkin. Tovar ayirboshlash dinamikasiga koʻra, Janubiy Koreyaning O‘zbekistondan
import hajmi 2017-yilda taxminan 1 155 100 AQSh dollaridan boshlab va 2019-yilda eng
yuqori cho‘qqiga yetgan holda O‘zbekistondan 2019
-yilga qadar Janubiy Koreyaga
importi sezilarli o‘sishni ko‘rsatmoqda. 2019
-yildan keyin 2020-yilda esa
1 938
067 AQSh dollarigacha sezilarli pasayishni koʻrishimiz mumkin. Import hajmining
bunday oʻzgarishi Oʻzbekistondan Janubiy Koreyaga eksport qilinadigan paxta, oltin va
minerallar kabi tovarlariga boʻlgan talabning oʻzgarishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Bunda
asosan, 2020-yilda Covid-
19 pandemiyasini butun dunyo boʻylab tarqalishi ta’sir etgan.
O‘zbekistonning Janubiy Koreyadan import koʻrsatkichlariga nazar tashlaydigan
boʻlsak, O‘zbekistonning Janubiy
Koreyadan importi 2017-yilda 18 116 879 AQSh
dollaridan boshlanib, 2021-
yilda eng yuqori ko‘rsatkich 22
053 219 AQSh dollarini
tashkil etadi, 2022-yilda esa 20 000 320 AQSh dollarigacha tushgan. Importning barqaror
oʻsishi Oʻzbekistonning Janubiy Koreya tovarlariga talab ortib borayotganini aks ettiradi,
Janubiy Koreyadan asosiy eksport qilingan texnologik mahsulotlar, avtomobil qismlari va
maishiy elektronika mahsulotlari hisoblanadi.
Eksport dinamikasini kuzatadigan boʻlsak, Janubiy Koreyaning O‘zbekistonga
eksporti 2017-yilda 1 180
445 AQSh dollarini tashkil etgan boʻlsa,
2019-yilga kelib
bu koʻrsatkich 2
338
438 AQSh dollarigacha koʻtarilgan. 2020
-yilga kelib
1 704
233 dollargacha pasayishni koʻrishimiz mumkin, bu global iqtisodiy sohaga ta’sir
etgan Covid-
19 pandemiyasining tarqalishi bilan bogʻliq. Bu O‘zbekistonda Janubiy
Koreya mahsulotlari uchun mustahkam bozor mavjudligini ko‘rsatib, mustahkam
iqtisodiy aloqalar va O‘zbekiston Janubiy Koreyadan yuqori texnologiyali mahsulotlarni
eksport qilishi bilan izohlanadi. Ikkinchi tomondan nazar tashlaydigan boʻlsak,
O‘zbekistonning Janubiy Koreyaga eksporti nisbatan kam bo‘lib, 2017
-yilda 45 857 AQSh
dollarini tashkil etgan, 2022-yilda esa 28 000 AQSh dollarigacha pasaygan. Bunday
nomutanosib ko‘rsatkichlar orqali Oʻzbekiston mahsulotlariga Janubiy Koreyada ehtiyoj
koʻp emasligini bildirishi mumkin. Lekin bu yerda bir necha muammolar mavjud boʻlib,
ulardan biri bu ikki mamlakat oʻrtasida mahsulotlarning eksport va import qilinishida
qulay toʻgʻridan
-
toʻgʻri yetkazadigan transport koridorlarining mavjud emasligidadir
[10]
. Bu esa oʻz navbatida, tovar ayirboshlashda koʻp vaqt va mablagʻ talab etiladi. Buning
yechimi yangi transport koridorlarining ochilishidir.
Janubiy Koreyaga foyda keltiradigan sezilarli savdo nomutanosibligiga qaramay,
iqtisodiy hamkorlik rivojlanib bormoqda va savdo hajmini diversifikatsiya qilish va
oshirishga harakat qilinib kelinmoqda. Masalan, O‘zbekiston tabiiy resurslarini
Koreyaning ilg‘or qayta ishlash texnologiyalari bilan bog‘lagan holda ilg‘or sanoat
tarmoqlari uchun materiallar ishlab chiqarish texnologiyalarini ishlab chiqish bo‘yicha
hamkorlik yo‘lga qo‘yilgan. Bunday chora
-
tadbirlar ikki davlat o‘rtasidagi savdo
aloqalarini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Janubiy Koreyaning ilgʻor texnologiyalari va tajribalari asosida Oʻzbekistonda
sanoat tarmoqlarida ishlab chiqarishni yaxshilash hamda yoʻlga qoʻyishda Janubiy Koreya
bilan hamkorlikda amalga oshirib kelinayotgan loyihalarning ahamiyati kattadir. Janubiy
Koreya O‘zbekistonda energetika sohasidagi turli loyihalarda faol ishtirok etib, mamlakat
energetika infratuzilmasini yaxshilash va resurslarni rivojlantirishga e’tibor qaratdi.
Bunga quyidagi loyihalarni misol qilib keltirish mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
214
2006-yilda Koreya Milliy neft korporatsiyasi (Korea National Oil Corp.), Koreya gaz
korporatsiyasi (Korea Gas Corp.) va “O‘zbekneftgaz” o‘rtasida Koreya kompaniyalariga
Chust-Pop va Namangan-Terachi neft va gaz konlarida eksklyuziv qidiruv va
ekspluatatsiya huquqini beruvchi o‘zaro anglashuv memorandumi imzolangan. Koreya
Milliy neft korporatsiyasi Lukoyl, Petronas va CNPC bilan bir qatorda Orol dengizi
konlarini qidirish boʻyicha xalqaro konsorsiumning bir qismidir. 2008
-yilda Koreyaning
KOGAS gaz kompaniyasi va “O‘zbekneftgaz” umumiy smeta qiymati 1,84 milliard AQSh
dollariga teng bo‘lgan Ustyurt platosidagi Surg‘il gaz uchastkasini birgalikda qidirish va
foydalanish bo‘yicha kelishuvga erishdi
[11].
2017-
yil holatiga ko‘ra, Janubiy Koreya tomonidan O‘zbekiston iqtisodiyotiga jalb
qilingan sarmoyalarning umumiy hajmi 7 milliard dollardan oshdi. Natijada
O‘zbekistonda Janubiy Koreya kapitalidan foydalanadigan 461 ta korxona, jumladan, 386
ta qo‘shma korxona va 75 tasi 100 foiz Janubiy Koreya kapitali ishtirokidagi korxona
faoliyat ko‘rsatmoqda. 2016
-yilda Ustyurt gaz-kimyo majmuasini qurish uchun Janubiy
Koreyaning 4 milliard AQSh dollari miqdoridagi sarmoyasi yo‘naltirildi
[12].
Bundan tashqari, Koreya Havo yoʻllari (Korean Air) 2008
-yildan buyon Navoiy
aeroporti orqali yuk tashishni amalga oshirib kelmoqda. 2019-
yilda oʻzaro tovar
ayirboshlash 2018-yilga nisbatan 27 foizga, jumladan eksport 30,1 foizga oshgan.
Yaqinda O‘zbekistonda 2019
-yilda 198 ta korxona, jumladan, Koreya kapitali ishtirokida
qo‘shma korxonalar tashkil etildi va ularning umumiy soni 800 dan oshdi. Surg‘il gazni
qayta ishlash majmuasi, Farg‘ona va Buxorodagi to‘qimachilik fabrikalari, Hyundai
avtomobil ishlab chiqarish zavodi kabi yirik loyihalar. Namanganda Janubiy Koreyaning
yetakchi kompaniyalari sarmoyalari evaziga amalga oshirildi [13].
Janubiy Koreya hukumati O‘zbekiston hukumati bilan ikki tomonlama
shartnomalar imzolash orqali O‘zbekistondagi bizneslarini qo‘llab
-quvvatlaydi, buning
natijasida koreys bizneslari o‘zbek xalqi uchun koreys tovarlari va xizmatlarini ishlab
chiqarish orqali o‘z milliy brendini ilgari surishlari mumkin. Masalan, Toshkentda
2019-yilda Savdo-
iqtisodiy hamkorlik bo‘yicha O‘zbekiston va Janubiy Koreya
hukumatlararo komissiyasining yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi
[14]
. Tomonlar O‘zbekistonda
qo‘shma markazlar yaratish, tezyurar temir yo‘llarni qurish, ekologik toza vagonlar
ishlab chiqarish, turizm infratuzilmasini yaratish, aqlli shahar qurish va eksportga
yo‘naltirilgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish loyihalarini ishga tushirish
zarurligini muhokama qildilar.
KOICA texnik ko‘magida 2019
-
yilda sog‘liqni saqlash sohasida 13 million AQSh
dollariga teng ikkita grant loyihasi yakunlandi va Koreya kompaniyalari ishtirokida 29,6
million dollarlik oltita loyiha amalga oshirilmoqda. 2020-2022-yillarda amalga oshirish
uchun qiymati 72,2 million dollarlik yana o‘nta loyiha ishlab chiqilmoqda. Bundan
tashqari, Koreya Eksport-
import banki bilan hamkorlikda O‘zbekistonga 2 milliard
dollarlik resurslar jalb qilingan [15].
Koreya Respublikasining Oʻzbekistonga taqdim etgan rasmiy taraqqiyot yordamini
raqamlarda va aynan qaysi sohalarga yoʻnaltirilganligini koʻrishimiz mumkin. Koreya
rasmiy taraqqiyot yordami ma’lumotlariga koʻra, Taraqqiyotdagi hamkorlik boʻyicha
uchinchi oʻrta muddatli strategiyasida (2021
-2025-yillar)
roʻyxati berilgan boʻlib, Oʻzbekiston ham ushbu roʻyxatdan joy olgan.
*
Korea Official Development Assistance. 3rd Mid-term Strategy for Development Cooperation (2021-2025). Country
Partnership Strategy. https://www.odakorea.go.kr/ODAPage_2022/eng/cate02/L02_S04_01.jsp.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
215
4-jadval
Manba:
Organisation for Economic Co-operation and Development. Development
Cooperation Profiles 2022. https://www1.compareyourcountry.org/dev-coop-profiles-
2022/en/0/4163/default/all/742?embed=noHeaderDAC.
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotining 2020-
yil statistik ma’lumotlariga
koʻra, Janubiy Koreya uchun top 10 talikka kiruvchi retsipiyent hamkor mamlakatlar
toʻgʻrisidagi aniq koʻrsatkichlari berilgan boʻlib, Oʻzbekiston oʻntalikka kiruvchi
retsipiyent hamkor sifatida namoyon boʻladi. Oʻzbekiston Janubiy Koreya bilan
hamkorlikda 2020-yilda 312,8 million AQSh dollari miqdorida yordam olib, sakkizinchi
oʻrinni egallab turibdi.
5-jadval
Manba:
Organisation for Economic Co-operation and Development. Development
Cooperation Profiles 2022 statistik ma’lumotlari asosida muallif tomonidan jadval tuzildi.
https://data.oecd.org/oda/net-oda.htm#indicator-chart.
157,072869
137,246483
112,662744
109,248005
108,618646
101,429837
91,635093
65,439732
58,455539
51,092037
0
20
40
60
80
100
120
140
160
180
Philippines
Viet Nam
Bangladesh
Myanmar
Ethiopia
Cambodia
Tanzania
Paraguay
Uzbekistan
Indonesia
Koreyaning top 10 ta retsipient hamkorlari
(2020-yil)
25,94
22,94
13,64
16,75
18,39
31,17
56,87
35,03
69,42
58,54
0
10
20
30
40
50
60
70
80
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
Koreya Respublikasining O'zbekistonga bergan rasmiy taraqqiyot
yordami miqdori (2011-2020 yillar)
(mln.AQSh dollari)
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
216
Bu yerda Oʻzbekistonga Koreya Respublikasi tomonidan 2011 va 2020
-yillar
oraligʻidagi rasmiy taraqqiyot uchun taqdim etilgan mablagʻlarining qiymatini koʻrish
mumkin. Koreya Respublikasi tomonidan taqdim etilgan mablagʻlar turli yillarda
oʻzgarganligini kuzatish mumkin. Masalan, 2011
- yilda 25.94 mln.AQSh dollarini tashkil
etgan boʻlsa, 2012
-yilga kelib esa bu 22.94 mln.AQSh dollarini tashkil etgan. Keyingi
yillarga nazar tashlaydigan boʻlsak, 2013
-yildan 2019-
yilgacha boʻlgan muddatda
13,64 milliondan 69,42 million AQSh dollari miqdorigacha chiqqan. Ahamiyatli jihati
shundaki, 2020-yilda Covid-19 pandemiyasi natijasida butun jahon mamlakatlarining
rasmiy taraqqiyot yordami miqdori pasaygan boʻlib, bu qatorda Janubiy Koreya ham joy
olgan. Shu sababli ham 2019-yilga nisbatan 2020-
yilga kamroq mablagʻ ajratganligini
koʻrishimiz mumkin. Ushbu mablagʻlar ijtimoiy infratuzilma va xizmatlar sohasi (ta’lim,
sogʻliqni saqlash, suv ta’minoti, hukumat va fuqarolik jamiyati va boshqa sohalarni oʻz
ichiga oladi)ga yoʻnaltiriladi. Keyingi oʻrinda turuvchi sektor iqtisodiy infratuzilma sohasi
hisoblanib, asosan transport, energetika, kommunikatsiya va moliya va biznes sohalariga
koʻproq tashqi yordam mablagʻlari beriladi
[16].
O‘zbekiston va Janubiy Koreya bugungi kunda madaniy
-gumanitar sohalardagi
hamkorlikni rivojlantirish bo‘yicha koʻplab ishlarni amalga oshirib kelmoqda.
1999-
yildan buyon “O‘zbekiston –
Koreya Respublikasi” do‘stlik jamiyati faoliyat
ko‘rsatmoqda. Koreya xalqining ma’naviy
-madaniy merosini asrab-avaylash va
rivojlantirish maqsadida Koreya hukumati tomonidan Toshkent shahrida Koreys
madaniyati va san’ati uyi foydalanishga topshirilgan. Toshkent va Seul, Farg‘ona va
Yongin, Namangan va Songnam, Samarqand va Geongju, Toshkent viloyati va Geongsang-
pukto provinsiyasi o‘rtasida munitsipalitet darajasida yaqin aloqalar o‘rnatilgan.
Hozirgi kunda ta’lim sohasida hamkorlik rivojlanib bormoqda. Ayniqsa, bu
Markaziy Osiyo davlatlari orasida Oʻzbekiston bilan Janubiy Koreya ta’lim sohasi boʻyicha
koʻplab loyihalarni amalga oshirib kelmoqda. Ayni paytda O‘zbekistonda koreys
madaniyatining o‘nlab markazlari faoliyat ko‘rsatmoqda. Koreys tili o‘n ikkita oliy o‘quv
yurtida hamda qirq sakkizta maktab va litseyda o‘qitilmoqda.77 O‘zbekistondan Janubiy
Koreyaga kelgan xalqaro talabalar soni 2013-yildagi 600 nafardan 2019-yilda
7400 nafarga ko‘paydi
[17]
. Janubiy Koreya ta’lim diplomatiyasining eng e’tiborli
tomonlaridan biri O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalari bilan hamkorlik aloqalarini
o‘rnatish va O‘zbekistonda Koreya universitetlarining filiallarini ochishdir. Bunga misol
qilib quyidagilarni keltirib oʻtishimiz mumkin. Oʻzbekistonda Janubiy Koreya
universitetlaridan birining ilk filialiga 2014-yilda asos solingan Toshkentdagi Inha
universiteti (IUT) hisoblanadi [18]. 2019-yil aprel oyida Prezident Mun Chje In
Toshkentdagi kampusga tashrif buyurib, O‘zbekiston va Koreya tibbiyot jamoalari
hamkorlikda teletibbiyot namoyishida ishtirok etdi [19]
. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2018-yil 2-
iyuldagi qarori bilan O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta
maxsus ta’lim vazirligi, Maktabgacha ta’lim vazirliklari tashabbusi bilan yana bir oliy
o‘quv yurti –
Toshkent shahridagi Pyuchon universiteti tashkil etildi. Yana bir misol,
Toshkentdagi Yodju texnika institutidir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyevning 2017-yil 22-24-noyabr kunlari Koreya Respublikasiga davlat tashrifiga
bag‘ishlangan Koreya
-
O‘zbekiston biznes forumi doirasida Toshkent shahrida Yodju
texnika institutini tashkil etish to‘g‘risida Memorandum imzolandi
[20]. Toshkent
shahridagi Adju universiteti O‘zbekistonning ijtimoiy
-iqtisodiy rivojlanishiga
ko‘maklashish maqsadida Adju universiteti akademik o‘quv dasturi rahbariyati,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
217
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rtasidagi kelishuv asosida
Adju universiteti O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018
-yil 30-noyabrdagi
qaroriga asosan tashkil etilgan [21]. Universitetlar xalqarolashtirish faoliyati, chet ellik
talabalarni jalb qilish, talabalar va olimlarning transchegaraviy harakatchanligi orqali
xorijiy jamoatchilikka yetib borishi bilan xalq diplomatiyasining mukammal vositasi
bo‘lishi mumkin.
XULOSA
Xulosa qilib aytgan, Oʻzbekiston va Janubiy Koreya oʻrtasidagi munosabatlar oʻzaro
doʻstlik, hurmat prinsiplariga asoslangan. Buni biz siyosiy, iqtisodiy, madaniy sohalardagi
hamkorlik natijalari orqali koʻrib chiqdik. Hozirgi munosabatlari ijobiy koʻrsatkichda
boʻlsa
-da, lekin munosabatlarni yanada yuqori bosqichga olib chiqish uchun bir nechta
muammolar mavjud. Ulardan biri sifatida savdo-sotiq aloqalrini kuchaytirish kiradi.
Buning yechimi transport-
logistika yoʻlaklarining Koreya va Oʻzbekiston bilan
bogʻlanishidir. Oʻz navbatida Janubiy Koreya Shimoliy Koreya bilan hamkorlikda ushbu
transport koridorlarini yoʻlga qoʻysa boʻladi. Lekin Koreya yarim yarim orolida uzoq
yillardan buyon davom etayotgan xavfsizlik bilan bogʻliq muammo mavjuddir. Ikkinchi
tomondan esa Oʻzbekiston dengizga chiqish yoʻlini topishi va shu orqali nafaqat Koreya
bilan balki boshqa mamlakatlar bilan savdo aloqalarini kuchaytirishi mumkin. Lekin bu
yerda ham mintaqa xavfsizligiga oid Afgʻoniston muammosi mavjud hisoblanadi. Koʻrinib
turibdiki, iqtisodiy, savdo munosabatlarini rivojlantirish uchun transport-logistika
koridorlarini ochish talab etiladi va bu oʻz navbatida ikki mamlakat uchun mintaqa
xavfsizligi muammosining hal etilishiga borib taqaladi. Xavfsizlikni ta’minlash yoʻlida
Oʻzbekiston ham Koreya ham oʻzaro hamkorlikni yoʻlga qoʻysa, bu borada tajriba
almashsa va turli loyihalarni yoʻlga qoʻysa maqsadga muvofiq boʻladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
“O'zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi,” [Onlayn].
Available:
https://mfa.uz/uz/pages/with-asia-pacific.
2.
“Ministry of Foreign Affairs Republic of Korea,” [Onlayn].
Available:
https://www.mofa.go.kr/eng/wpge/m_21618/contents.do.
3.
К. Д. Нам, “30 лет дипломатических отношений на высшем уровне между
Республикой Корея и Центральной Азией: оценка и задачи,” 29 07 2022. [Onlayn].
Available:
https://www.kf.or.kr/korcenRus/na/ntt/selectNttInfo.do?nttSn=112129&bbsId=1336.
4.
“O‘zbekiston delegatsiyasi «Markaziy Osiyo –
Koreya
Respublikasi»
15-
hamkorlik forumida ishtirok etdi,” 25 10 2022. [Onlayn].
Available:
https://yuz.uz/uz/news/ozbekiston-delegatsiyasi-markaziy-osiyo--koreya-respublikasi-
15-hamkorlik-forumida-ishtirok-etdi.
5.
“Секретариат Форума сотрудничества «Центральная Азия –
Республика Корея»,”
[Onlayn]. Available: https://www.kf.or.kr/korcenRus/cm/cntnts/cntntsView2.do?mi=1925.
6.
Y. J. Choi, “SOUTH KOREA'S REGIONAL STRATEGY AND MIDDLE POWER
ACTIVISM,” The Journal of East Asian Affairs, %1
-tom23, %1-son1, pp. 47-67,
Spring/Summer 2009.
7.
Y. S. Yeol, The Yoon Suk Yeol Administration’sNational Security Strategy: Global
Pivotal State for Freedom, Peace, and Prosperity, 2023.
8.
SH. Mirziyoyev, 2022
—
2026 YILLARGA MO‘LJALLANGAN YANGI
O‘ZBEKISTONNING TARAQQIYOT STRATEGIYASI, 2022.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
218
9.
Uzbekistan/South Korea.
10.
R. Mirzokhid, “Uzbekistan and South Korea relations in the contests of
transregional and global perspectives,” Journal of Eurasian Studies, %1
-tom13, %1-son2,
pp. 200-211, 2022.
11.
S. Peyrouse, “SOUTH KOREA’S ADVANCES INTO CENTRAL ASIA,” CACI Analyst,
01 09 2010.
12.
NATALYA STEANE, EUNJU HWANG, SALVATORE COLUCCELLO, “South Korea’s
Public Diplomacy Actors in Uzbekistan,” European Journal of Korean Studies, %1
-tom22,
%1-son1, pp. 95-124, 2022.
13.
K.-
s. Lee, “Korea, Uzbekistan Upgrade Bilateral Relations to a Special Strategic
Partnership”, 2019.
14.
“Meeting of Uzbekistan–South Korea Intergov ernmental Commission,”, 2019.
15.
“Prospects for Economic Cooperation with Japan, the Republic of Korea and the
UAE discussed”, 2020.
16.
Xamrakulova.
G.
Z.,
“KOREYA
RESPUBLIKASINING
OʻZBEKISTON
RESPUBLIKASI BILAN XALQARO TARAQQIYOTDAGI HAMKORLIGI,” INTERNATIONAL
SCIENTIFIC FORUM, pp. 865-867, 13 01 2023.
17.
Uzbek, South Korean Presidents open House of Korean Culture and Art in
Tashkent, 2019.
18.
Inha University in Tashkent (IUT).
19.
President Moon lauds e-health cooperation with Uzbekistan, 2019.
20.
Toshkent shahridagi Yеodju texnika instituti.
21.
Toshkent shahridagi Yеodju texnika instituti.
