Жамият
ва
инновациялар
-
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Legal basis of employment of persons with disabilities
in Uzbekistan
Guzal JANADULLAYEVA
Karakalpak State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2024
Received in revised form
15 April 2024
Accepted 25 April 2023
Available online
25 May 2024
This article provides information on the legal bases
guaranteeing the employment of persons with disabilities and
the conditions created for the effective performance of their
professional duties.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss4/S-pp278-281
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Persons with disabilities,
vocational rehabilitation,
medical - social expert
commission,
safe working conditions,
extanded leave.
O
‘
zbekistonda nogironligi bo
‘
lgan shaxslarning mehnat
faoliyatini amalga oshirishlarining huquqiy asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Nogironligi bo‘lgan shaxslar,
kasbiy reabilitatsiya,
tibbiy-ijtimoiy ekspert
komissiyasi,
xavfsiz mehnat sharoiti,
uzaytirilgan ta’til.
Ushbu maqolada nogironligi bo‘lgan shaxslarning mehnat
faoliyati bilan shug‘ullanishlarini kafolatlovchi huquqiy asoslar
hamda kasbiy faoliyatiga doir vazifalarni samarali amalga
oshirishlari uchun yaratilgan shart-sharoitlar xususida
ma’lumot berilgan.
1
Master
’
s student, Faculty of Law, Karakalpak State University.
Жамият
ва
инновациялар
-
Общество
и
инновации
- Society and innovations
Special Issue - 04 (2024) / ISSN 2181-1415
279
Правовые
основы
трудоустройства
лиц
с
ограниченными возможностями в Узбекистане
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Лицо с инвалидностью,
профессиональная
реабилитация,
медико
-
социальная
экспертная комиссия,
безопасные условия труда,
продленный отпуск.
В данной статье представлена информация о правовых
основах,
гарантирующих
трудоустройство
лиц
с
ограниченными возможностями, и условиях, созданных
для
эффективного
выполнения
ими
своих
профессиональных обязанностей.
Mamlakatimizda nogironligi bo’lgan shaxslarning jamiyat va davlatning barcha
jabhalarida huquqlari kafolatlangan bo’lib, ushbu huquqlarni ta’minlash
davlat
siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Nogironligi bo
’
lgan shaxslarning huquqlarini himoya qilish, xususan ularning ishga
joylashishlarida yuzaga keladigan to
’
siqlarni bartaraf qilish, mehnat faoliyati bilan bog
’
liq
vazifalarni samarali amalga oshirishlari uchun zarur sharoitlarni yaratish muhim
ahamiyat kasb etadi. Bu borada tizimli ishlarni amalga oshirish maqsadida
qonunchiligimizda mustahkam huquqiy asoslar mavjud.
Nogironligi bo
‘
lgan shaxslar odatdagi mehnat sharoitlariga ega tashkilotlarda,
nogironligi bo
‘
lgan shaxslarning mehnatidan foydalanuvchi ixtisoslashtirilgan
korxonalarda, sexlarda va uchastkalarda ishlashga, shuningdek qonunchilikda
taqiqlanmagan yakka tartibdagi mehnat faoliyatini yoki boshqa faoliyatni amalga
oshirishga haqli.
Davlat nogironligi bo
‘
lgan shaxslarni ishga joylashtirish va ularning bandligini
ta
’
minlash, shuningdek mehnat bozorida ularning raqobatbardoshliligini oshirish
maqsadida:
–
nogironligi bo
‘
lgan shaxslarni kasbiy reabilitatsiya qilishni amalga oshiradi,
ularni mehnatda kuzatib boradi, shuningdek nogironligi bo
‘
lgan shaxslarning mos
keladigan ishga kirishini, saqlab qolinishini va xizmatda (ishda) lavozim bo
‘
yicha
ko
‘
tarilishini ta
’
minlaydi;
–
tashkiliy-huquqiy shaklidan qat
’
i nazar, aholi bandligi to
‘
g
‘
risidagi qonunchilikda
nazarda tutilgan tartibda tashkilotlarda nogironligi bo
‘
lgan shaxslarni ishga qabul qilish
uchun ish o
‘
rinlarining eng kam sonini belgilaydi;
–
nogironligi bo
‘
lgan shaxslarni ishga joylashtirish uchun mos keladigan kasblar
bo
‘
yicha ish o
‘
rinlarini zaxira qilinishini ta
’
minlaydi;
–
tashkiliy-huquqiy shaklidan qat
’
i nazar, tashkilotlarni nogironligi bo
‘
lgan
shaxslarni ishga joylashtirishga rag
‘
batlantiradi, shuningdek ixtisoslashtirilgan ish
o
‘
rinlari tashkil etilishini ta
’
minlaydi;
–
nogironligi bo‘lgan shaxslarning tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanishi uchun
zarur shart-
sharoitlar yaratilishini ta’minlaydi;
–
ixtisoslashtirilgan korxonalarni davlat tomonidan qo‘llab
-quvvatlaydi;
–
nogironligi bo‘lgan shaxslarni yangi kasblarga o‘qitish o‘quv dasturlari tashkil
etilishi va takomillashtirilishini ta’minlaydi;
–
nogironligi bo‘lgan shaxslarning davlat sektoriga ishga joylashtirilishini va
bandligi rag‘batlantirilishi hamda rivojlantirilishini ta’minlaydi;
Жамият
ва
инновациялар
-
Общество
и
инновации
- Society and innovations
Special Issue - 04 (2024) / ISSN 2181-1415
280
–
nogironligi bo‘lgan shaxslarning mehnatidan, shu jumladan ularning
kasanachiligidan foydalanuvchi tashkilotlarni davlat tomonidan qo‘llab
-quvvatlaydi.
Nogironligi bo’lgan
shaxslarning mehnat faoliyatini amalga oshirishlarini
rag’batlantirish maqsadida nogironligi bo‘lgan shaxslarni ishga qabul qilgan ish
beruvchilarga Bandlikka ko‘maklashish davlat jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan har bir
xodim uchun 6 oy mobaynida belgilangan miqdorda subsidiya berilishi, nogironligi
bo‘lgan shaxslar hamda I va II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun daromad solig‘i
bo‘yicha belgilangan imtiyoz miqdorining oshirilganligi, nogironligi bo‘lgan shaxslarni
ishga joylashtirish uchun tuman (shahar) hokimlarining qarori bilan belgilangan ish
o‘rinlarining eng kam soni va ish beruvchilar tomonidan ish o‘rinlari zaxiraga
qo‘yilganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar “Yagona milliy mehnat tizimi” idoralararo dasturiy
-
apparat kompleksiga kiritiladigan bo‘sh ish o‘rinlari milliy bazasida aks etib borilishi, har
bir hududda bittadan davlat xizmatlari markazida nogironligi bo‘lgan shaxslarning ularga
mos keluvchi lavozimlarda ishlashi uchun qulay sharoitlarni yaratgan holda, mehnat
faoliyatini amalga oshirishini ta’minlash belgilanganligini ta’kidlash joiz.
Nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun maxsus tashkil etilgan mehnat sharoitlari
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
–
ish grafigining yakka tartibda o‘zgarishi;
–
ish hajmining kamayishi va/yoki ishlab chiqarish korxonasining yakka tartibda
belgilanishi;
–
aniq bir shaxsga mo‘ljallangan holda mehnat xususiyatining o‘zgarishi (lavozim
yo‘riqnomasining o‘zgarishi);
–
maxsus sanitariya-gigiyena sharoitlarni yaratish;
–
korxonada maxsus ish joyini texnik jihatdan jihozlash;
–
korxonada tibbiy yordam ko‘rsatish imkoniyatining mavjudligi;
–
ishchini ish joyiga yetkazishni tashkil etish;
–
uy sharoitida ish joyini tashkil etish;
–
boshqa shaxslarga doimiy yoki vaqti-
vaqti bilan yordam ko‘rsatish
imkoniyatining mavjudligi;
–
ish joyida asbob-
uskunalarni boshqarish va xizmat ko‘rsatish uchun maxsus
moslamalardan foydalanish;
–
maxsus ishlab chiqilgan qo‘l uskunalarini qo‘llash;
–
boshqaruv organlarining asbob-uskuna, texnologik yoki tashkiliy jihozlarga ega
bo‘lishi;
–
imkoniyat yetarli bo‘lgan masofadagi ish joyida detallarni qayta ishlash;
–
ish joyida (ko‘ruv, eshituv, taktil) kirish va ortga burilish imkonini ta’minlaydigan
qo‘shimcha maydonlar ajratish.
Nogironligi bo‘lgan shaxslarning samarali mehnat qilishi uchun maxsus sharoitlar
ta’minlanishi ushbu nogironligi bo‘lgan shaxslar mazkur maxsus sharoitlarga muhtoj
bo‘lganda amalga oshiriladi. Nogironligi bo‘lgan shaxslar mehnati maxsus yaratilgan
sharoitlarga muhtoj bo‘lmasa, ish joylaridagi mavjud bo‘lgan mehnat sharoitlari tibbiy
-
ijtimoiy ekspert komissiyasi tavsiyalariga ko‘ra moslashtiriladi.
Nogironligi bo‘lgan shaxslar tomonidan ishlatiladigan jihozlar va mehnat qurollari
sog‘liq xavfsizligi va mehnat faoliyatini ratsional tashkil etish hamda favqulodda
vaziyatlarda evakuatsiya talablariga javob berishi lozim. Ishlatiladigan jihozlar va mehnat
qurollarida davlat sanitariya-
epidemiologiya xizmatining gigiyenik sertifikatlari bo‘lishi
talab etiladi.
Жамият
ва
инновациялар
-
Общество
и
инновации
- Society and innovations
Special Issue - 04 (2024) / ISSN 2181-1415
281
Mehnat munosabatlarining barcha shakllariga nisbatan, shu jumladan ishga qabul
qilish shartlariga, ishga yollashga, mehnat faoliyatini amalga oshirishga, ishni saqlab
qolishga, xizmatda (ishda) lavozim bo‘yicha ko‘tarilishga, shuningdek xavfsiz mehnat
sharoitlari ta’minlanishiga nisbatan nogironlik belgisiga ko‘ra kamsitish taqiqlanadi.
Nogironligi bo‘lgan shaxsning mehnat to‘g‘risidagi qonunchilikda nazarda tutilgan
vaqtincha mehnatga qobiliyatsizligi va ta’tillarda bo‘lishi davrida ish beruvchining
tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilishga yo‘l qo‘yilmaydi, bundan tashkilot
to‘liq tugatilgan hollar mustasno. Nogironligi bo‘lgan shaxslarni tungi vaqtda ishga,
shuningdek ishdan tashqari vaqtdagi ishlarga va dam olish kunlari ishga jalb etishga yo‘l
qo‘yilmaydi. I va II guruh nogironligi bo‘lgan ishlovchi shaxslarga nisbatan esa mehnatga
haq to‘lash miqdori kamaytirilmagan holda qisqartirilgan ish vaqti davomiyligi
belgilanadi va mehnat to‘g‘risidagi qonunchilikka muvofiq har yilgi asosiy uzaytirilgan
ta’til beriladi.
Nogironligi bo’lgan shaxslarning mehnat faoliyatlarini samarali amalga oshirishlari
uchun yaratilayotgan qator imkoniyat va sharoitlar nafaqat ularning huquq va
erkinliklarini to’siqsiz amalga oshirishlariga, adolatli mehnat sharoitlarida faoliyat
yurtishlariga, balki jamiyatda qonun ustuvorligi, tenglik prinsiplarining yanada
mustahkamlanishiga ham xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. “O’zbekiston”. Toshkent
-2023
2.
“Nogironligi bo’lgan shaxslarning huquqlari to’g’risida”gi O’zbekiston
Respublikasi Qonuni.
O’RQ
-641-son. 15.10.2020
3.
“Nogironligi bo‘lgan shaxslarning mehnat faoliyatini amalga oshirishi uchun
qulay shart
–
sharoitlar yaratish chora
–
tadbirlari
to‘g‘risida”gi O’zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining Qarori.
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 31.08.2022
-y.,
09/22/486/0792-son.
