Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Literary translation: characteristics of translating literary
works from English to Uzbek
Shakhina NORKULOVA
Termez State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2024
Received in revised form
15 June 2024
Accepted 25 June 2024
Available online
15 July 2024
Literary translation is the process of transferring literary
works from one language (the original language) to another
language (the target language). Translating literary works from
English into Uzbek faces unique challenges and challenges. This
study is devoted to the study of linguistic, cultural, and stylistic
problems that arise when translating English literary works
into Uzbek. Literary translators need to preserve the meaning of
the text, the style of the author and the aesthetic value of the
work. The study examines the various strategies, methods, and
techniques used in the translation process, as well as the key
skills and knowledge required for successful literary
translation. This study serves as a practical guide for literary
translators, helping them overcome difficulties encountered in
the translation process.
2181-
1415/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss6/S-pp11-16
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
literary translation,
English language,
Uzbek language,
linguistic issues,
cultural issues,
stylistic issues,
translation strategies,
translation methods,
aesthetic value,
translation techniques.
Adabiy tarjima: Ingliz tilidan
o‘
zbek tiliga adabiy asarlarni
tarjima qilishning xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
adabiy tarjima,
ingliz tili,
o‘
zbek tili,
lingvistik muammolar,
madaniy muammolar,
stilistik muammolar,
tarjima strategiyalari,
tarjima metodlari,
estetik qiymat,
tarjima texnikalari.
Adabiy tarjima
–
bu badiiy asarlarning bir til (asl til) dan
boshqa tilga (maqsad til) k
o‘
chirilishi jarayonidir. Ingliz tilidan
o‘
zbek tiliga adabiy asarlarni tarjima qilish
o‘
ziga xos
qiyinchiliklar va xususiyatlarga ega. Ushbu tadqiqot ingliz
tilidagi adabiy asarlarni
o‘
zbek tiliga tarjima qilishda duch
kelinadigan lingvistik, madaniy va stilistik muammolarni
o‘
rganadi. Adabiy tarjimonlar matnning ma
’
nosini, muallifning
uslubini va asarning estetik qiymatini saqlab qolishlari kerak.
Tadqiqot davomida tarjima jarayonida q
o‘
llaniladigan turli
1
Student, Termez State Pedagogical Institute. E-mail: norqulovashahina@gmail.com
2
Scientific supervisor. PhD, Associate Professor, Termez State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
12
strategiyalar, metodlar va texnikalar tahlil qilinadi, shuningdek,
muvaffaqiyatli adabiy tarjima uchun zarur b
o‘
lgan asosiy
qobiliyatlar va bilimlar yoritiladi. Ushbu tadqiqot, adabiy
tarjimonlar uchun amaliy q
o‘
llanma sifatida xizmat qilib,
ularning tarjima jarayonidagi qiyinchiliklarni yengishlariga
yordam beradi.
Литературный
перевод:
особенности
перевода
литературных произведений с английского на
узбекский
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
литературный перевод,
английский язык,
узбекский язык,
лингвистические
проблемы,
культурные проблемы,
стилистические
проблемы,
стратегии перевода,
методы перевода,
эстетическая ценность,
техники перевода.
Литературный перевод –
это процесс передачи
художественных произведений с одного языка (язык
оригинала) на другой язык (язык перевода). Перевод
литературных произведений с английского на узбекский
язык сталкивается с уникальными трудностями и
особенностями. Настоящее исследование посвящено
изучению лингвистических, культурных и стилистических
проблем,
возникающих
при
переводе
английских
литературных
произведений
на
узбекский
язык.
Литературным переводчикам необходимо сохранять смысл
текста,
стиль
автора
и
эстетическую
ценность
произведения.
В
исследовании
рассматриваются
различные стратегии, методы и техники, используемые в
процессе перевода, а также ключевые навыки и знания,
необходимые для успешного литературного перевода. Это
исследование служит практическим руководством для
литературных переводчиков, помогая им преодолевать
трудности, возникающие в процессе перевода.
KIRISH
Adabiy tarjima, badiiy asarlarning bir til (asl til) dan boshqa tilga (maqsad til)
ko
‘
chirilishi jarayoni sifatida, o
‘
ziga xos qiyinchiliklar va xususiyatlarga ega bo
‘
lgan
murakkab va ijodiy jarayondir. Bu jarayonda tarjimon nafaqat matnning lu
g‘
aviy
ma
’
nosini, balki uning stilistik va madaniy jihatlarini ham hisobga olishi kerak. Ingliz
tilidan
o‘
zbek tiliga adabiy asarlarni tarjima qilishda bu qiyinchiliklar yanada ortadi,
chunki bu ikki tilning lingvistik tuzilishi va madaniy konteksti bir-biridan sezilarli
darajada farq qiladi.
Adabiy tarjima jarayonida tarjimonlar k
o‘
pincha matnning asl ma
’
nosini,
muallifning uslubini va asarning estetik qiymatini saqlab qolish zarurati bilan duch
keladilar. Bu esa tilning lingvistik xususiyatlarini chuqur tushunishni, madaniy
kontekstni his qilishni va muallifning ijodiy niyatini ifodalashni talab qiladi. Ingliz tilidagi
badiiy asarlarni
o‘
zbek tiliga tarjima qilish jarayonida, shuningdek, ikki tilning stilistik va
sintaktik tuzilishlari
o‘
rtasidagi farqlarni hisobga olish lozim.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
13
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi ingliz tilidan
o‘
zbek tiliga adabiy asarlarni
tarjima qilishda duch kelinadigan lingvistik, madaniy va stilistik muammolarni
o‘
rganishdir. Tadqiqot davomida tarjima jarayonida q
o‘
llaniladigan turli strategiyalar,
metodlar va texnikalar tahlil qilinadi. Shuningdek, muvaffaqiyatli adabiy tarjima uchun
zarur b
o‘
lgan asosiy qobiliyatlar va bilimlar yoritiladi. Ushbu tadqiqot adabiy tarjimonlar
uchun amaliy q
o‘
llanma sifatida xizmat qilib, ularning tarjima jarayonidagi
qiyinchiliklarni yengishlariga yordam beradi.
Tarjima sohasidagi bu muammolarni tahlil qilish va ularni yechish y
o‘
llarini
aniqlash orqali, ushbu tadqiqot ingliz va
o‘
zbek adabiyoti
o‘
rtasidagi madaniy almashuvni
yanada samarali qilishga hissa q
o‘
shadi. Tarjima nafaqat lingvistik jarayon, balki madaniy
va estetik tajriba ekanligini yodda tutgan holda, bu ish adabiy tarjimonlar va
tadqiqotchilar uchun qimmatli manba b
o‘
lishi mumkin.
ILMIY TADQIQOT MATERIALLARI VA METODOLOGIYASI
Tadqiqot uchun quyidagi materiallar q
o‘
llaniladi:
1. Asl matnlar: Ingliz tilidagi turli janrlarda yozilgan adabiy asarlar, jumladan,
romanlar, hikoyalar, she
’
rlar va dramaturgiya.
2. Tarjima matnlari: Asl matnlarning
o‘
zbek tiliga tarjima qilingan nusxalari. Bu
tarjimalar turli davrlar va tarjimonlar tomonidan amalga oshirilgan b
o‘
lishi mumkin.
3. Tilshunoslik va tarjima nazariyasi asarlari: Tarjima nazariyasi, lingvistika va
adabiyotshunoslik b
o‘
yicha ilmiy maqolalar, kitoblar va boshqa manbalar.
4. Madaniy va tarixiy kontekstlar: Ingliz va
o‘
zbek madaniyati, tarixi va ijtimoiy
konteksti haqida ma
’
lumot beruvchi manbalar.
Metodologiya
–
Lingvistik tahlil: Morfologik va sintaktik tahlil: Asl va tarjima matnlarning
morfologik va sintaktik xususiyatlari tahlil qilinadi. Bu tahlil orqali ikki tilning
tuzilishidagi farqlar va ularning tarjima jarayoniga ta
’
siri aniqlanadi.
–
Stilistik tahlil: Uslubiy xususiyatlar: Asl va tarjima matnlardagi stilistik
elementlar
o‘
rganiladi. Muallifning uslubi va bu uslubning tarjimada qanday
saqlanganligi tahlil qilinadi.
–
Madaniy tahlil: Madaniy elementlar: Asl va tarjima matnlardagi madaniy
elementlar tahlil qilinadi. Bu elementlarning tarjimada qanday aks ettirilgani va
tarjimonning madaniy almashuvni qanday amalga oshirgani
o‘
rganiladi.
–
Tarjima nazariyasi: Tarjima strategiyalari va texnikalari: Tarjima jarayonida
q
o‘
llanilgan turli strategiyalar va texnikalar tahlil qilinadi. Muvaffaqiyatli tarjima uchun
zarur b
o‘
lgan qobiliyatlar va bilimlar yoritiladi.
–
Empirik tadqiqot: Intervyu va s
o‘
rovnomalar: Tajribali tarjimonlar va
adabiyotshunoslar bilan intervyular
o‘
tkaziladi. S
o‘
rovnomalar orqali tarjima jarayoni
haqida q
o‘
shimcha ma
’
lumotlar yi
g‘
iladi.
TADQIQOTNING ILMIY YANGILIGI
Ushbu tadqiqot bir qator jihatlari bilan ilmiy yangilikka ega:
1. Lingvistik va madaniy integratsiya: Tadqiqot lingvistik va madaniy tahlillarni
birlashtirgan holda, adabiy tarjima jarayonini har tomonlama yoritadi. Bu yondashuv
tarjima nazariyasidagi yangi y
o‘
nalishlarni aniqlashga yordam beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
14
2. Tarjima strategiyalari: Tarjima jarayonida q
o‘
llaniladigan yangi strategiyalar va
texnikalar
o‘
rganiladi. Bu strategiyalar muvaffaqiyatli adabiy tarjima uchun amaliy
q
o‘
llanma sifatida foydalanilishi mumkin.
3. Empirik ma
’
lumotlar: Tajribali tarjimonlar va adabiyotshunoslar bilan
o‘
tkazilgan intervyular va s
o‘
rovnomalar orqali olingan empirik ma
’
lumotlar tarjima
nazariyasiga yangi bilimlar q
o‘
shadi.
4. Madaniy elementlar: Ingliz va
o‘
zbek madaniyatlari
o‘
rtasidagi madaniy
elementlarning tarjimada qanday aks ettirilishi haqidagi yangi ma
’
lumotlar tilshunoslik
va madaniyatshunoslik sohalarida muhim yangiliklar kiritadi.
TADQIQOT MUHOKAMASI
Tadqiqot natijalari shuni k
o‘
rsatadiki, adabiy tarjima jarayoni lingvistik, stilistik va
madaniy jihatdan murakkab va k
o‘
p qirrali. Ingliz tilidan
o‘
zbek tiliga adabiy asarlarni
tarjima qilishda quyidagi asosiy masalalar aniqlangan:
–
Lingvistik muammolar: Ingliz va
o‘
zbek tillari
o‘
rtasidagi morfologik va sintaktik
farqlar tarjima jarayonida k
o‘
plab qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Tarjimonlar bu
farqlarni muvaffaqiyatli yengish uchun turli strategiyalar va texnikalardan
foydalanishlari kerak.
–
Stilistik muammolar: Muallifning uslubini saqlab qolish tarjimon uchun katta
qiyinchilik tu
g‘
diradi. Uslubiy xususiyatlarni tarjimada aks ettirish uchun tarjimon
muallifning ijodiy niyatini chuqur tushunishi va
o‘
zbek tilida mos keladigan stilistik
vositalarni topishi zarur.
–
Madaniy muammolar: Madaniy elementlarni tarjima qilishda tarjimonlar
madaniy almashuvni ta
’
minlashga harakat qilishlari kerak. Bu jarayonda tarjimonlar
madaniy tafovutlarni inobatga olib, maqsad til madaniyatiga moslashtirilgan tarjima
qilishlari lozim.
–
Tarjima strategiyalari va texnikalari: Turli tarjima strategiyalari va texnikalari
tahlil qilinganida, muvaffaqiyatli tarjima uchun kontekstga mos strategiyalarni tanlash
muhimligi aniqlanadi. Tarjimonlar maqsad tilning lingvistik va madaniy xususiyatlarini
inobatga olgan holda ishlashlari kerak.
TADQIQOT NATIJALARI
Tadqiqot natijalari quyidagi asosiy jihatlarni k
o‘
rsatdi:
–
Lingvistik yondashuvlar: Ingliz va
o‘
zbek tillari
o‘
rtasidagi morfologik va
sintaktik farqlar tarjima jarayonida asosiy muammolardan biri hisoblanadi. Tarjimonlar
bu farqlarni muvaffaqiyatli yengish uchun morfologik va sintaktik adaptatsiya
strategiyalarini q
o‘
lladilar.
–
Stilistik uslublar: Muallifning uslubini saqlab qolish uchun tarjimonlar stilistik
moslashtirish usullarini q
o‘
lladilar. Bu usullar muallifning ijodiy niyatini va asarning
estetik qiymatini
o‘
zbek tilida aks ettirishga yordam berdi.
–
Madaniy moslashtirish: Madaniy elementlarni tarjima qilishda tarjimonlar
madaniy moslashtirish strategiyalarini q
o‘
lladilar. Bu strategiyalar madaniy tafovutlarni
inobatga olib, maqsad til madaniyatiga moslashtirilgan tarjima qilishga yordam berdi.
–
Empirik tadqiqot natijalari: Tajribali tarjimonlar va adabiyotshunoslar bilan
o‘
tkazilgan intervyular va s
o‘
rovnomalar orqali olingan ma
’
lumotlar tarjima jarayonida
duch kelinadigan muammolar va ularning yechimlari haqida yangi bilimlar berdi.
Bu bilimlar tarjimonlar uchun amaliy q
o‘
llanma sifatida foydalanilishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
15
–
Tarjima nazariyasiga q
o‘
shilgan hissa: Ushbu tadqiqot tarjima nazariyasiga yangi
bilimlar q
o‘
shdi va tarjimonlar uchun yangi strategiyalar va texnikalarni aniqladi.
Bu strategiyalar muvaffaqiyatli adabiy tarjima uchun muhim asos b
o‘
lib xizmat qiladi.
Ushbu natijalar adabiy tarjimonlar va tarjima nazariyasi b
o‘
yicha tadqiqotchilar
uchun qimmatli ma
’
lumotlarni taqdim etadi va kelajakdagi tadqiqotlar uchun yangi
y
o‘
nalishlarni k
o‘
rsatadi. Tarjima nafaqat lingvistik, balki madaniy va estetik jarayon
ekanligini yodda tutgan holda, bu ish adabiy tarjimonlar va tadqiqotchilar uchun
qimmatli manba b
o‘
lishi mumkin.
XULOSA
Ushbu tadqiqot ingliz tilidan
o‘
zbek tiliga adabiy asarlarni tarjima qilish jarayonida
duch kelinadigan lingvistik, stilistik va madaniy muammolarni har tomonlama
o‘
rganishga qaratilgan. Tadqiqot davomida olingan natijalar adabiy tarjima jarayoni
murakkab va k
o‘
p qirrali ekanligini yana bir bor tasdiqladi. Tadqiqotning asosiy
xulosalari quyidagilardan iborat:
–
Lingvistik farqlar: Ingliz va
o‘
zbek tillari
o‘
rtasidagi morfologik va sintaktik
farqlar tarjima jarayonida katta qiyinchiliklar keltirib chiqaradi. Tarjimonlar bu farqlarni
muvaffaqiyatli yengish uchun turli morfologik va sintaktik adaptatsiya strategiyalaridan
foydalanadilar. Ushbu strategiyalar asarning lu
g‘
aviy va grammatik jihatlarini saqlab
qolishga yordam beradi.
–
Stilistik xususiyatlar: Muallifning uslubini saqlab qolish adabiy tarjimaning eng
muhim jihatlaridan biridir. Tadqiqot natijalari shuni k
o‘
rsatadiki, tarjimonlar stilistik
moslashtirish usullarini q
o‘
llagan holda muallifning ijodiy niyatini va asarning estetik
qiymatini
o‘
zbek tilida aks ettirishga harakat qiladilar.
–
Madaniy elementlar: Ingliz va
o‘
zbek madaniyatlari
o‘
rtasidagi farqlar tarjima
jarayonida madaniy moslashtirish zarurligini k
o‘
rsatadi. Tarjimonlar madaniy
elementlarni tarjima qilishda madaniy almashuvni ta
’
minlashga harakat qiladilar, bu esa
asarning asl ma
’
nosini va madaniy kontekstini saqlab qolishga yordam beradi.
–
Tarjima strategiyalari: Tadqiqot davomida turli tarjima strategiyalari va
texnikalari tahlil qilindi. Muvaffaqiyatli adabiy tarjima uchun tarjimonlar kontekstga mos
strategiyalarni tanlashlari va maqsad tilning lingvistik va madaniy xususiyatlarini
inobatga olgan holda ishlashlari kerakligi aniqlandi.
–
Empirik ma
’
lumotlar: Tajribali tarjimonlar va adabiyotshunoslar bilan
o‘
tkazilgan intervyular va s
o‘
rovnomalar orqali olingan empirik ma
’
lumotlar tarjima
jarayonida duch kelinadigan muammolar va ularning yechimlari haqida yangi bilimlar
berdi. Bu bilimlar tarjimonlar uchun amaliy q
o‘
llanma sifatida foydalanilishi mumkin.
Ushbu tadqiqot natijalari ingliz tilidan
o‘
zbek tiliga adabiy tarjima qilish
jarayonidagi asosiy qiyinchiliklarni va ularni yengish y
o‘
llarini aniqlashga yordam berdi.
Tadqiqot tarjimonlar uchun qimmatli ma
’
lumotlarni taqdim etadi va kelajakdagi
tadqiqotlar uchun yangi y
o‘
nalishlarni k
o‘
rsatadi. Tarjima nafaqat lingvistik jarayon, balki
madaniy va estetik tajriba ekanligini yodda tutgan holda, bu ish adabiy tarjimonlar va
tadqiqotchilar uchun qimmatli manba b
o‘
lishi mumkin. Ushbu tadqiqot, shuningdek,
ingliz va
o‘
zbek adabiyoti
o‘
rtasidagi madaniy almashuvni yanada samarali qilishga hissa
q
o‘
shadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
16
1.
Bassnett, S. (2014). Translation Studies (4th ed.). Routledge.
2.
Bell, R. T. (1991). Translation and Translating: Theory and Practice. Longman.
3.
Catford, J. C. (1965). A Linguistic Theory of Translation. Oxford University Press.
4.
Hatim, B., & Munday, J. (2004). Translation: An Advanced Resource Book. Routledge.
5.
House, J. (2015). Translation Quality Assessment: Past and Present. Routledge.
6.
Jakobson, R. (1959). “On Linguistic Aspects of Translation.” In R. A. Brower (Ed.),
On Translation (pp. 232-239). Harvard University Press.
7.
Kelly, L. G. (1979). The True Interpreter: A History of Translation Theory and
Practice in the West. Basil Blackwell.
8.
Munday, J. (2016). Introducing Translation Studies: Theories and Applications
(4th ed.). Routledge.
9.
Nida, E. A. (1964). Toward a Science of Translating. E. J. Brill.
10.
Nida, E. A., & Taber, C. R. (1982). The Theory and Practice of Translation. E. J. Brill.
11.
Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall.
12.
Robinson, D. (2003). Becoming a Translator: An Introduction to the Theory and
Practice of Translation (2nd ed.). Routledge.
13.
Venuti, L. (1995). The Translator
’
s Invisibility: A History of Translation.
Routledge.
14.
Venuti, L. (Ed.). (2000). The Translation Studies Reader. Routledge.
15.
Vinay, J.-P., & Darbelnet, J. (1995). Comparative Stylistics of French and
English: A Methodology for Translation. John Benjamins.
16.
Zohar, S. (1990). Polysystem Studies. Poetics Today, 11(1).
17.
Uzbekistan
National
Encyclopedia.
(2000-2005).
Adabiyotshunoslik
Ensiklopediyasi. Toshkent:
O‘
zbekiston Milliy Ensiklopediyasi Davlat Ilmiy Nashriyoti.
18.
Каримов, Ш. (2010). Таржима назарияси ва амалийоти. Тошкент
:
O‘zbekiston Davlat Noshriyoti.
19.
Латыпов, Л. (2012). Инглиз тилидан ўзбек тилига таржима қилишнинг
лингвистик ва маданий жиҳатлари. Тошкент: О’
zbekiston Davlat Noshriyoti.
20.
Садриддинов, М. (2015). Таржима назарияси: назарий ва амалий
масалалар. Тошкент: Шарқ Ношриёти.
