Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Role and place of the SCO in multilateral diplomacy of
Uzbekistan
Rakhmatulla NURIMBETOV
Tashkent State University of Oriental Studies
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2024
Received in revised form
15 June 2024
Accepted 25 June 2024
Available online
15 July 2024
This article analyzes the role of the Shanghai Cooperation
Organization (SCO) in the foreign policy of the Republic of
Uzbekistan. The authors of the article systematized the key
principles of Uzbekistan
’
s strategy towards the SCO,
considering historical and modern aspects of cooperation.
Proposals for deepening and expanding interaction with this
multilateral structure in the context of current and potential
regional security and development challenges are also
discussed. This study highlights the importance of the SCO for
strengthening Uzbekistan
’
s international position and further
developing its foreign policy priorities.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss6/S-pp100-106
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
SCO,
multilateral diplomacy,
regional organizations,
foreign policy strategy.
O‘
zbekiston k
o‘
ptomonla diplomatiyasida ShHTning
tutgan
o‘
rni va roli
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
ShHT,
k
o‘
ptomonlama diplomatiya,
mintaqaviy tashkilotlar,
tashqi siyosiy strategiya.
Mazkur maqolada
O‘
zbekiston Respublikasi tashqi siyosatida
Shanxay hamkorlik tashkilotining ahamiyati tahlil qilindi.
Mamlakatimizning
mazkur
tashkilotga
nisbatan
strategiyasining asosiy tamoyillari ochib berilgan va asoslangan.
ShHTning
rivojlanish
istiqbollaridan
kelib
chiqib,
O‘
zbekistonning ushbu tuzilma bilan kelgusidagi hamkorligini
takomillashtirish yuzasidan takliflar keltirilgan.
1
PhD, Independent researcher, Tashkent State University of Oriental Studies. E-mail: n.rakhmatulla1977@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
101
Роль и место ШОС в многосторонней дипломатии
Узбекистана
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
ШОС,
многосторонняя
дипломатия,
региональные
организации,
внешнеполитическая
стратегия.
В данной статье проводится анализ роли Шанхайской
организации сотрудничества (ШОС) во внешней политике
Республики Узбекистан. Авторы статьи систематизировали
ключевые принципы стратегии Узбекистана в отношении
ШОС, рассматривая исторические и современные аспекты
сотрудничества. Также обсуждаются предложения по
углублению и расширению взаимодействия с данной
многосторонней структурой в контексте текущих и
потенциальных вызовов региональной безопасности и
развития. Это исследование подчеркивает важность ШОС для
укрепления международного положения Узбекистана
и
дальнейшего развития его внешнеполитических приоритетов.
KIRISH
Yangi dunyo tartiboti shakllanayotgan hozirgi davrda, ayniqsa katta davlatlar
o‘
rtasida geosiyosiy raqobatning yanada keskinlashayotgani, umumtanolingan xalqaro
huquq tamoyillari va normalarining yemirilishi natijasida global boshqaruv tizimiga
nisbatan jiddiy ishonchsizliklar yuzaga kelmoqda. Bu esa “katta”, “o‘rta” va “kichik”
davlatlar
o‘
rtasida k
o‘
ptomonlama hamkorlikning eng muhim ustuni vazifasini
o‘
tab
kelgan xalqaro tashkilotlar faoliyatiga ham ta
’
sir k
o‘
rsatmoqda. Ayniqsa, Ikkinchi jahon
urushidan keyin tuzilgan va bugungi kunda k
o‘
pchilik olimlar tomonidan avvalgi, ya
’
ni
“ikki qutbli dunyo tartibotining mahsuli”, deb tasniflanayotgan universal xalqaro
tashkilotlarning legitimligi k
o‘
plab mamlakatlar tomonidan shubha ostiga olinmoqda.
Lekin, insoniyat oldida turgan hozirgi zamonning eng dolzarb muammolari
–
turli
xavf-xatarlarga qarshi kurash, xavfsizlik va barqaror taraqqiyotni ta
’
minlash,
davlatlararo majoralarning oldini olish va ularni tinch y
o‘
l bilan hal qilish, iqlim
o‘
zgarishi, xavfli yuqumli kasalliklar tarqalishi, tabiiy ofatlarning oldini olish va ularning
oqibatlarini bartaf qilish kabi chegara bilinmas tahdidlarga qarshi davlatlar
hamjihatlikda, k
o‘
ptomonlama hamkorliksiz muvaffaqiyatli yengga olmaydi. Xususan, bu
haqda
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoev
o‘
zining 2022-yil 12-sentyabr
kuni chop etilgan konseptual maqolasida shunday degan edi: “Barchaning va har bir
tomonning manfaatlariga javob beradigan xalqaro hamkorlikni k
o‘
p tomonlama
institutlarsiz amalga oshirib b
o‘
lmaydi. Ushbu institutlar faoliyatidagi muayyan
kamchiliklarga qaramasdan, ular mintaqaviy va global miqyosda davlatlararo
hamkorlikning eng muhim vositasi b
o‘
lib xizmat qilishda davom etmoqda. Xalqaro va
mintaqaviy tashkilotlar mamlakatlar
o‘
rtasidagi turli kelishmovchiliklarni yengib
o‘
tish,
o‘
zaro anglashuvni mustahkamlash, siyosiy va iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish, savdo-
sotiqni kengaytirish hamda madaniy-gumanitar almashinuvni ra
g‘
batlantirishga yordam
beradi” [1].
Ochiqlik va konstruktivlikka asoslangan pragmatik tashqi siyosat yuritayotgan
O‘
zbekiston Respublikasining k
o‘
ptomonlama diplomatiyasida xalqaro va mintaqaviy
tashkilotlarning
o‘
rni va roli ortib bormoqda. Ular bilan samarali muloqot va hamkorlik
mamlakatimiz oldida turgan muhim tashqi siyosiy vazifalarni hal qilishga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
102
k
o‘
maklashmoqda, mamlakatimiz va mintaqamizning barqaror rivojlanishiga qaratilgan
muhim tashabbuslarni xalqaro k
o‘
lamda ilgari surishga va ularni muvaffaqiyatli amalga
oshirish orqali xalqaro nufuzi va imijini ortishga xizmat qilmoqda.
Shu munosabat bilan, 2022
–
2026-yillarga m
o‘
ljallangan Yangi
O‘
zbekistonning
Taraqqiyot Strategiyasida mamlakatimizning tashqi siyosatidagi ustuvor vazifalari
qatorida “Hamkor mamlakatlar bilan hamda xalqaro tashkilotlar doirasida mintaqaviy va
global masalalar b
o‘
yicha muvozanatli, doimiy muloqot olib borish, ular bilan ikki va k
o‘
p
tomonlama uchrashuvlar
o‘
tkazish, siyosiy, iqtisodiy va madaniy sohalarda hamda turli
darajadagi maslahatlashuvlarni tashkil etish”, shuningdek “Mintaqaviy tashkilotlar
doirasida
O‘zbekistonning milliy manfaatlarini faol ilgari surish” [2] ekanligi ta’
kidlanadi.
Bunday tashkilotlar orasida Shanxay hamkorlik tashkiloti alohida ahamiyat kasb
etadi. Birinchidan, mamlakatimiz ushbu tuzilmaning 6 nafar ta’sischi davlatlaridan biri
bo‘lib, uning institusional rivojlanishiga katta hissa qo‘shib kelmoqda. Ikkinchidan, qariyb
yarim chorak davr ichida ShHT Markaziy Osiyoda “xavfsizlikni mustahkamlash orqali
iqtisodiy rivojlanish” konsepsiyasi asosida mintaqamizda strategik barqarorlikni va
geosiyosiy muvozanatni ta’minlashga ijobiy hissa qo‘shib kelmoqda. Uchinchidan, mazkur
tashkilot O‘zbekistonning Markaziy Osiyodagi eng yaqin qo‘shnilari, an’anaviy sheriklari
Rossiya va Belarus’, shuningdek Xitoy, Hindiston, Eron, Pokiston kabi global va mintaqada
muhim ahamiyat kasb etuvchi mamlakatlarni o‘z ichiga olgan. Qolaversa, tuzilmada
muloqot bo‘yicha sherik maqomida ishtirok etuvchi mamalkatlar soni yanada ortib
bormoqda. Bugungi kunda ShHT Yevroosiyo qit’asining eng katta ko‘ptomonlama
institutiga aylangan. Ushbu kontekstda uning mamlakatimizning ham ko‘ptonlama, ham
ikkitomonlama diplomatiyasi uchun o‘rni va roli o‘sishda davom etmoqda. To‘rtinchidan,
ko‘p qutblilikka asoslangan yangi xalqaro munosabatlar tizimi shakllanayotgan bugungi
kunda siyosiy, iqtisodiy va madaniy-tarixiy jihatdan bir-biridan sezilarli farq qiluvchi
mamlakatlarni muvaffaqiyatli birlashirtirgan Shanxay hamkorlik tashkilotiga bo‘lgan
siyosiy va ilmiy qiziqish tobora ortib bormoqda. Haqiqatan, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh.M.
Mirziyoev ta’kidlaganidek, “bu tashkilot madaniy
-sivilizasion qarashlari
turlicha, o‘z tashqi siyosiy yo‘nalishlari va milliy taraqqiyot modellariga ega mamlakatlarni
birlashtira olgan o‘ziga xos davlatlararo tuzilmadir. Tarixan qisqa davrda ShHT katta yo‘lni
bosib o‘tib, global siyosiy va iqtisodiy tizimning ajralmas qismiga aylandi”. Beshinchidan,
zamonaviy xalqaro munosabatlardagi fundamental o‘zgarishlar hamda
Shanxay hamkorlik tashkilotida kuzatilayotgan transformasiya jarayonlari mazkur
tuzilma oldiga
o‘
z faoliyatini takomillashtirish va isloh qilish vazifalarini q
o‘
ymoqda.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Shanxay hamkorlik tashkiloti faoliyatini
o‘
rganishning nazariy va amaliy jihatlari
o‘
zbekistonlik va xorijlik olimlar, tadqiqotchilar va tahlilchilarning e
’
tiborini
o‘
ziga tortib
keladi. Shu
o‘
rinda
o‘
rganilgan adabiyotlarni yettita guruhga ajratish mumkin.
Birinchi guruhga
o‘
zbekistonlik tadqiqotchilarning ishlari kiritlgan. A. Xodjaev [3],
M.A. Raximov, S.E. Sultanova, D.B. Sayfullaev, N. Kasimova, Sh. Shazamanov, S. Raximov,
U.A. Xasanov, O. Sheraliev, M. Sharipov, I. Bekmuratov, A. Muxamedjanov, X. Vaxabov kabi
mutaxassislarning ilmiy ishlarida
O‘
zbekistonning xalqaro tashkilotlar va Shanxay
hamkorligi bilan hamkorligi, tashkilotning Markaziy Osiyoda xavfsizlik va barqarorlikni
ta
’
minlashdagi roli va
o‘
rni,
o‘
zbek-xitoy zamonaviy munosabatlaridagi omili, shuningdek
ShHTning huquqiy-institutlar asoslari hamda iqtisodiy va madaniy-gumanitar
sohalardagi faoliyatining muayyan jihatlari ochib berilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
103
Ikkinchi guruhdan xitoylik olimlarning materiallari
o‘
rin olgan. Chjou Xuashen [4],
Pan Guan
’
[5], Sun
’
Guandji, Van Siaosuan
’
, Pan Dapen
’
[6], Van Chaosin, Din Syaosin, Li
Xaydun tadqiqotlarida Shanxay hamkorlik tashkilotining
g‘
oyaviy asoslari, Xitoyning
Markaziy Osiyoga nisbatan strategiyasidagi va XXRning global ta
’
sirini kuchaytirishga
qaratilgan tashqi siyosiy va geoiqtisodiy konsepsiyalarini amalga oshirishdagi ahamiyati
yoritilgan.
Uchinchi guruhga rossiyalik olimlarning ishlari kiritilgan. S. Luzyanin [6],
A. Lukin [7], Yu. Nikitina [8], D. Borisov, D. Gordienko, Ye. Koldunova, S. Karaganov,
M.A. Konarovskiy, Yu.V. Kulinsev, A.F. Klimenko, L.E.
Vasil’ev, T.V.
Bordachyov, I.E. Denisov,
M.G.Shilina, I.A.Safranchuk, A.Klimenko, A.I. Nikitin, M.L.T itarenko, Ye.P. Bajanov,
V.I. Yakunin, Ye.I. Safronova, A.G. Larin, Yu.M. Galenovich, N.V. Serebryakova S.P. Bazikova
N.M. Mejevichlarning tadqiqotlarida ShXT asosan xavfsizlik tashkiloti, uning Rossiya-Xitoy
munosabatlaridagi tutgan o‘rni va roli hamda “Katta Yevroosiyo” konsepsiyasini hayotga
tadbiq etishdagi ishtiroki nuqtai nazaridan o‘rganilgan va tahlil qilingan.
T
o‘
rtinchi guruhga Markaziy Osiyo olimlarining materiallari kiritilgan.
R. Alimov [9]. M.Laumillin [10]., B. Sultanov, M. Imanaliev, R.K. Alimov, R.T urarbekova,
A. Kaukenova, R. Izimov, M. Ashimbaev, G. Xadjieva, K. Bayzakova, G. Ergeshkizi,
A. Djekshenkulov,
T.G. Tusunbaeva,
Shaymergenov,
J. Saliev,
M. Suyunbaev,
K. Sher
’
yazdanova, X. Xoliqnazarov, B. Rizoev, A. Nazarov, G.K. Iskakova, A. Iskandarov
F. M
o‘
minova, F. Salimov, A. Serikalieva ishlari asosan Markaziy Osiyodagi geosiyosiy va
geiqtisodiy jarayonlarda ShHTning ahamiyati, uning mintaqa mamlakatlarining Xitoy va
Rossiya bilan hamkorlikdagi tutgan roli va
o‘
rni ochib berilgan.
Beshinchi guruhdan
g‘
arblik olimlarning ishlari
o‘
rin olgan. S. Aris [11], A. Beyles,
A. Koen, S. Blenk, P. Dunay, Dj. Alison, S. Loshelder, A. Kuli va S. Grin, M. Fredxol
’
m,
R. Pantuchchi, G. Vaker, M. Telo, T.Ambrioso, A. Obdienko, A. Libman tadqiqotlarida va
tahliliy materiallarida ShHTni Xitoy va Rossiyaning Markaziy Osiyoga nisbatan geosiyosiy
manfaatlarini amalga oshirishga qaratilgan tashkilot sifatida
o‘
rganilgan.
Oltinchi guruhga ShHTning yangi a
’
zolari hisoblangan Hindiston, Pokiston va Eron
olimlarining ishlari kiritilgan. K.Gupta [12], A. Anadi, M.S. Roy, K. Moxapatra, P. Stobdan,
N. Djoshi, S. Amin, R. Zeb, M. Saif, M-Sh. Ketran, Z.A. Xan, X.T. Xan, V. Keleji Shanxay
hamkorlik tashkilotini k
o‘proq “yangi turdagi mintaqaviy tashkilot” sifatida Janubiy Osiyo
va
O‘
rta Sharqdagi geosiyosiy va geoiqtisodiy jarayonlardagi
o‘
rnini tadqiq qilishgan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ilmiy tadqiqotda muammoviy-xronologik, tizimlashtirish, tuzilmaviy-funksional,
kuzatish, qiyosiylik, tahlil va sintez, institusional, fanlararo yondashuv, kontent-tahlil,
SWOT-tahlil, prognozlashtirish va boshqa nazariy maktablarning ilmiy-tadqiqot
usullaridan foydalanilgan.
Shanxay hamkorlik tashkilotining faoliyatini
o‘
rganishda tizimlashtirish, struktur-
funksional, umumlashtirish, SWOT-tahlil,
O‘
zbekiston Respublikasining bilan ShHT
hamkorligining shakllanishi, rivojlanishi va ustuvor y
o‘
nalishlarini
o‘
rganishda tarixiylik
va tahlil uslublari, uning institusional faoliyatini
o‘
rganishda huquqiy va funksional
uslublar, tuzilmani isloh etish va ularga nisbatan mamlakatimiz yondashuvlari b
o‘
yicha
taklif va tavsiyalarni ishlab chiqish prognozlashtirish uslublari q
o‘
llanilgan.
TAHLIL VA NATIJALAR
O‘zbekistonning ShHT bilan munosabatlarining evolyusiyasi ham o‘ziga xos,
tashkilotga a’zo boshqa davlatlar tajribasidan sezilarli farq qiladi. Xitoy bilan chegaradosh
bo‘lmagan O‘zbekiston Respublikasi “Shanxay beshligi”da ishtirok etmagan, lekin uning
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
104
faoliyatini yaqindan kuzatib borgan. Shu bilan birga, mintaqada xavfsizlik masalalarining
keskinlashuvi, xususan, Afg‘onistondagi vaziyatning o‘zgarishi O‘zbekiston raxbariyatining
“Shanxay beshligi” bilan yaqinlashuvi, keyinchalik esa uning negizida tuzilgan ShHTning
ta’sischilaridan biri bo‘lishiga undagan. O‘zbekistonning mazkur tashkilot bilan hamkorlik
bosqichlarini uchta davrga ajratish mumkin, bular “kuzatuv”, “institusional hamkorlik” va
“pragmatik hamkorlik va tashabbuskorlik” bosqichlari.
O‘
zbekistonning ShHT bilan hamkorligi jarayonida, respublikaning mazkur
tashkilotga nisbatan strategiyasining
o‘
ziga xos strategiyasi va unga asos b
o‘
lib xizmat
qilgan tamoyillar shakllandi. Bular
–
milliy va mintaqaviy xavfsizlikni, tshqi siyosatda
mustaqillikni ta
’
minlash, Markaziy Osiyoda yetakchi tashqi kuch markazlarining
raqobatchi manfaatlarini strategik jihatdan mutanosiblashtirib turish, ShHTda yakka
davlatning hukmronligining paydo b
o‘
lishiga y
o‘
l q
o‘
ymaslik. Bu tamoyillar qandaydir
konseputal yoki huquqiy hujjatlar bilan belgilanmagan, balki
O‘
zbekistonning geosiyosiy
mavqei va milliy manfaatlaridan, tashqi yirik kuch markazlarining mintaqadagi ta
’
sirini
mutanosiblashtirib turishga va mustaqil tashqi siyosat yuritishga qaratilgan sa
’
y-
harakatlantirni ra
g‘
batlantiruvchi asoslardir.
O‘
zbekistonning ShHTdagi ichki mutanosiblikni
va “status
-
kvo” holatini
ta
’
minlashga, uning Xartiyasida [4] qat
’
iy belgilangan konsensus, bloklardan xolilik va
tuzilmaning uchinchi mamlakatlar va takshilotlarga qarshi qaratilmaslik kabi
tamoyillarga sodiqligida, shuningdek, pragmatik hamkorliki rivojlantirishga b
o‘
lgan
yondashuvlari, aynan, mana shu tamoyillarga tayanadi.
Bugun tashkilotga a
’
zo davlatlar (10 nafar), kuzatuvchilar (2 nafar) va muloqot
b
o‘
yicha sheriklar (14) sonining k
o‘
payishini inobatga olib, miqdoriy jihatdan qaralsa,
ShHT hozirda eng katta savdo-iqtisodiy hamkorlik makonlardan biri sifatida gavdalanadi.
Uning umumiy hududi Yevroosiyo qit
’
asining 65 foizidan orti
g‘
ini (35 mln km2dan ortiq)
tashkil etib, qariyb 3,5 milliard aholini
o‘
z ichiga oladi. ShHTning yi
g‘
ma Yalpi ichki
mahsuloti (YaIM) hajmi dunyo YaIMning qariyb 1/4 qismiga teng.
ShHT makoni ulkan xomashyo zaxiralari, ishlab chiqariladigan mahsulotlar,
malakali ishchi kuchi va inson kapitali, texnologik salohiyat mavjudligi b
o‘
yicha
o‘
zini
o‘
zi
ta
’
minlaydigan mintaqa hisoblanadi. Tashkilot mamlakatlariga dunyo neft
’
zahiralarining
20% va gaz zahiralarining 44%, k
o‘
mir zahiralarining 2/5 va uran zahiralarining
1/4 t
o‘g‘
ri keladi.
Tashkilot egallab turgan hudud j
o‘g‘
rofiyasining
o‘
zi unda transport
kommunikasiyalarini keng rivojlantirishni taqozo etadi. Agar xaritaga nazar tashlansa,
Sharqda
–
Yevrosoosiyo mamlakatlarining
o‘
zaro savdosida eng katta ahamiyatga ega
b
o‘
lgan Xitoy, Janubda
–
yangi iqtisodiy gigantga aylanib borayotgan Hindiston, Shimolda
esa dunyoning eng boy tabiiy resurslari zahirasiga ega Rossiya va bu katta hududning
qoq
o‘
rtasida Markaziy Osiyo mintaqasi va
O‘
zbekiston joylashgan. Eron va Belarusning
t
o‘
laqonli a
’
zolikka qabul qilinishi va ShHTga qator arab davlatlari (Saudiya Arabistoni,
Qatar, Quvayt, BAA, Misr) muloqot b
o‘
yicha sherik maqomiga ega b
o‘
lganini hisobga
olsak, ShHT hududi “Sharq va G‘arb”, “Shimol va Janub” yo‘
nalishlarida shakllanayotgan
va rejalashtrilayotgan transport koridorlari, eng avvalo, temir va avtomobil
’
va
mul
’
timodal yuk tashish y
o‘
laklarini barpo etishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Shuningdek, kengayish va rivojlanishda davom etayotgan, bugungi kunda turli
sivilizasiyalar, dinlar va madaniyatlarni
o‘
zida mujassam etgan 26 nafar mamlakatni
qamrab olgan ShHT, mohirona madaniy diplomatiyani yuritish uchun juda muhim va
istiqbolli platforma.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
105
Tashkilotning siyosiy muloqot, xavfsizlik, iqtisodiyot, transport va madaniy-
gumanitar sohalardag iulkan salohiyatini
O‘
zbkiston rahbariyati juda yaxshi anglaydi va
o‘
z tashqi siyosatida uni amalga oshirish uchun savdo-iqtisod, transport, tarmoqlararo
hamkorlikni kuchaytirishga qaratilgan k
o‘
plab taklif va tashabbuslarni ilgari surib keladi.
Istiqbolda ham ShHTning mamlakatimiz k
o‘
ptomonlama diplomatiyasidagi roli va
o‘
rni
ortib boradi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda,
O‘
zbekiston Respublikasining 2017-yilda boshlangan tashqi
siyosiy faoliyatidagi jiddiy
o‘
zgarishlar uning ShHT bilan hamkorligida ham ijobiy
ifodasini topdi. Tashkilot doirasida qandaydir cheklovlarsiz k
o‘
ptomonlama hamkorlikni
ra
g‘
batlantirish ustuvor maqsadga aylandi va bu mamlakatimiz tomonidan iqtisodiy
mohiyatdagi tashabbus va takliflarning faol ilgari surilayotganida namoyon b
o‘
lmoqda.
Ochiqlik, konstruktivlik va pragmatik yondashuvlarning
O‘
zbekistonning ShHT
bilan munosabatlarida kuchayishi mamlakatimizning mazkur tuzilmaning kun tartibini
shakllantirishga va undagi jarayonlarga
o‘
tkazayotgan ta
’
sirini kuchaytirdi, tashkilotga
a
’
zo, kuzatuvchi va muloqot b
o‘
yicha sherik maqomidagi davlatlar bilan ikki va
k
o‘
ptomonlama aloqalarining yanada jadallashuviga ijobiy t
’
asir k
o‘
rsatmoqda.
Shu bilan birga, ShHTdagi ishtirokchi mamlakatlar sonining tobora k
o‘
payib
borishi, a
’
zo davlatlar, shu jumladan,
O‘
zbekiston tomonidan ilgari surilayotgan turli
y
o‘
nalishlardagi tashabbuslar va takliflar tashkilot faoliyatining kengayishi va shu sabab
uning amaliy samaradorligining pasayishiga olib kelmoqda. ShHT ishchi organlarining
keng qamrovli hamkorlikni q
o‘
llab-quvvatlashga va rivojlantirishga moslashmagani,
k
o‘
ptomonlama loyihalarni moliyalashtirish manbalarining y
o‘
qligi hamda ijro va nazorat
mexanizmlarining sustligi natijasida
O‘
zbekiston tomonidan taklif etilayotgan ayrim
strategik takliflar amaliyotga samarali tadbiq etilmayapti.
Bu
o‘
z navbatida respublikaning ShHT bilan eng muhim sohalarda hamkorligining
ustuvor y
o‘
nalishlarini yangilash va tizimlashtirish, taklif va tashabbuslarning amaliyligi
va hayotga tadbiq etilish darajasining yuqoriligidan kelib chiqib, ishlab chiqishni va ilgari
surish zaruratini taqoza etadi.
Lekin, ShHTning kelajakda ham
O‘
zbekiston Respublikasi k
o‘
ptomonlama
diplomatiyasidagi ahamiyati pasaymaydi. Aksincha, tashkilot j
o‘g‘
rofiy makonining
kengayishi, ishtirokchi davlatlar sonining ortishi va shu orqali Yevroosiyoda hamkorlikni
ra
g‘
batlantirish uchun ochiladigan imkoniyatlardan
O‘
zbekiston
o‘
zining tashqi siyosiy va
iqtisodiy manfaatlari y
o‘
lida unumli foydalanishi mumkin.
Siyosiy va moliyaviy resurslarining cheklanganligiga qaramasdan,
O‘
zbekiston
oxirgi yillarda tashkilot ichida shakllangan ijobiy nufuziga, ShHT faoliyatini
jadallashtirish, undagi islohatlarni q
o‘
llab-quvvatlash va ra
g‘
batlantirishga muhim hissa
q
o‘
shishi va shu orqali tuzilmaning
o‘
z milliy manfaatlari uchun samaradorlik darajasini
oshirishi mumkin.
O‘
zbekiston Respublikasining ShHTga nisbatan strategiyasini takomillashtirish
maqsadida “o‘rtamiyona davlat diplomatiyasi”ni (middle power diplomacy) yuritish
taklif etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning “Shanxay hamkorlik
tashkilotining Samarqand sammiti:
o‘
zaro bo
g‘liqlikdagi dunyoda muloqot va hamkorlik”
nomli maqolasi. 12.09.2022 // https://president.uz/uz/lists/view/5495
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
106
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘
zbekiston -
2030” Strategiyasi
t
o‘g‘risida”gi 11 sentyabr’
2023 yildagi PF-158-sonli Farmoni.
3.
Xodjaev A.X. Kitayskiy faktor v Sentral
’
noy Azii (isttoriya i sovremennost
’
). -T.:
Fan, 2020; Alimov R.M. Sentral
’
naya Aziya: obshnost
’
interesov/Central Asia: common
interests.
–
T.:Sharq, 2005
4.
Chjao Xuashen
：
Sovremennie podxodi Kitaya k Shanxayskoy organizasii
sotrudnichestva. 7 maya 2022 // https://rus.sectsco.org/20220507/835611.html
5.
Guang Pan,
‘
A new diplomatic model: a Chinese perspective on the Shanghai
Cooperation Organization
’
, Washington Journal of Modern China 9(1), (2008/2009), pp.
55
–
72; Jing-Dong Yuan,
‘
China
’
s role in establishing and building the Shanghai
Cooperation Organization (SCO)
’
, Journal of Contemporary China 19(67), (2010), pp.
855
–
869.
6.
Luzyanin S.G. Rossiya
–
Kitay: formirovanie obnovlennogo mira: monografiya
/otv. red. akademik B.C. Myasnikov.
–
M.: Izdatel
’stvo «Ves’
Mir», 2018. 328 s.
7.
Lukin A., Mochul
’
skiy A. Shanxayskaya organizasiya sotrudnichestva:
strukturnoe oformlenie i perspektivi razvitiya // Analiticheskie zapiski.
–
M., 2005.
–
№
2(4). Fevral
’
.
8.
Yu.A.Nikitina. Ot integrasii k regionalizmu: evolyusiya teoriy regional
’
nogo
mejgosudarstvennogo sotrudnichestva // Vestnik MGIMO-Universiteta. 2010;
(6(15)):134-140.
9.
R.Alimov. Shanxayskaya organizasiya sotrudnichestva: stanovlenie, razvitie,
perspektivi. 2017 g. M.: Izdatel
’stvo «Ves’
Mir» 336 s.
10.
Laumulin, M. ShOS
–
grandiozniy politicheskiy blef? // Russie.Nei.Visions №12,
IFRI-2006; Shanxayskaya organizasiya sotrudnichestva i problemi bezopasnosti Yevrazii.
/ Avtorskiy kollektiv: M.V. Danilovich, Ye.F. Dovgan
’
, J.M. Kembaev, M.T. Laumulin, A.A.
Rozanov, R.M. Turarbekova, M.V. Shevelyova./ pod red. A.A. Rozanova/ Minsk / Almati /
Jeneva -2012. S-19
11.
Stephen Aris. Shanghai Cooperation Organization. Mapping // Multilateralism
in Transition No. 2. International Peace Institute. https://www.ipinst.org/wp-
content/uploads/publications/ipi_e_pub_shanghai_cooperation.pdf
12.
Kanika Gupta. Globalization and the Theory of New Regionalism: A Post Cold-
War Theoretical Perspective on Regional Organizations. // The International Journal of
Humanities & Social Studies. Vol 2 Issue 7 July, 2014 p.236-242.
