Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Formation and use of assignments similar to the
assignments used in the PISA international assessment
study in the formation of students
’
basic competencies
Umidakhon MIRZAYEVA
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2024
Received in revised form
15 June 2024
Accepted 25 June 2024
Available online
15 July 2024
The main purpose of the tasks used in the educational
process is to consolidate the acquired knowledge, repeat it,
support it in different situations, and evaluate the acquired
knowledge. The analysis shows that most tasks consist of one-
step tasks: explaining one question or term and performing one
action.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss6/S-pp195-204
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
knowledge,
skills,
competence,
scientific and practical
research,
educational standards,
didactic tool.
O‘
quvchilar tayanch kompetensiyalarini shakllantirishda
PISA
xalqaro
baholash
tadqiqotida
q
o‘
llanilgan
topshiriqlarga
o‘
xshash topshiriqlarni shakllantirish va
foydalanish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
bilim,
k
o‘
nikma,
kompetensiya,
ilmiy-amaliy tadqiqot,
ta
’
lim standartlari,
didaktik vosita.
O‘
quv jarayonida q
o‘
llaniladigan topshiriqlarning asosiy
maqsadi olingan bilimlarni mustahkamlash, takrorlash, turli
holatlarda q
o‘
llab k
o‘
rish, egallangan bilimini baholashdan
iborat. Tahlillar shuni k
o‘
rsatadiki, aksariyat topshiriqlar bir
bosqichli topshiriqlardan iborat b
o‘
lib, bir savol yoki atamani
izohlash, bir amalni bajarishdan iborat.
1
Teacher, Department of General Physics, Andijan State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
196
Формирование
и
использование
заданий,
аналогичных тем, что используются в международном
оценочном исследовании PISA, при формировании
базовых компетенций обучающихся
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
знания,
умения,
компетентность,
научно
-
практические
исследования,
образовательные
стандарты,
дидактический
инструмент.
Основная цель заданий, используемых в учебном
процессе, заключается в закреплении полученных знаний,
их повторении, поддержке в различных ситуациях и оценке
усвоенного
материала.
Анализ
показывает,
что
большинство задач составляют одношаговые задания,
которые требуют объяснения одного вопроса или термина
и выполнения одного действия.
PISA baholash tadqiqotida q
o‘
llanilgan topshiriqlar k
o‘
plab ilmiy-amaliy
tadqiqotlarning obyekti b
o‘
lib kelmoqda. PISA xalqaro baholash tadqiqoti topshiriqlarini
ishlash ba
’
zi tadqiqotlarda ta
’
kidlanganidek, ta
’
lim maqsadi sifatida e
’
tirof etildi [1. p. 312.].
Bundan tashqari, ta
’
lim standartlari,
o‘
quv rejasi va tadqiqotlarning mazmuniga bevosita
tadqiqot topshiriqlarining murakkablik darajasidagi topshiriqlarning bajarilishi zaruriy
bilim, k
o‘
nikma, malaka va kompetensiyalar shaklida belgilandi. PISA xalqaro baholash
tadqiqotining asosiy markazida shunday topshiriqlar turadi.
O‘
quv jarayonida mazkur topshiriqlarga
o‘
xshash topshiriqlarni joriy qilish asosiy
tayanch va fanlarga oid kompetensiyalarning shakllanishining zaruriy sharti sifatida
qaraladi. PISA xalqaro baholash tadqiqoti topshiriqlari xalqaro konsorsiumning uchta
xalqaro instituti testologlari tomonidan ishlab chiqiladi. Shundan s
o‘
ng tadqiqotda
ishtirok etuvchi davlatlar milliy ekspertlarining fikrlari
o‘
rganiladi va tegishli
o‘
zgartirishlar kiritiladi. Bundan tashqari, har bir ishtirokchi davlat shu tadqiqot
topshiriqlarini milliy darajada tatbiq etish maqsadida topshiriqlar va s
o‘
rovnomalari
bilan q
o‘
shimcha tarzda t
o‘
ldiradi [2. p. 59-76.].
PISA xalqaro baholash tadqiqotining topshiriqlari quyidagi tayanch va fanga oid
kompetensiyalarni hamda ularning qismlarini talab etadi: ilmiy matnlarni
o‘
qish; grafik,
rasmli, eskizli topshiriqlarni talqin qilish; ma
’
lumotlardan xulosa chiqarish; aqliy
modellarni yaratish; tezislarni asoslash, gipotezalar tuzish va qarama-qarshilikni
taqqoslash; muammolarni maqsadli verbalizatsiya qilish, biror pozitsiyani egallab,
faktlarni baholash.
PISA xalqaro baholash tadqiqoti topshiriqlari
o‘
quvchilar egallangan bilimlarining
q
o‘
llashga, fanlararo bilimlarning
o‘
zaro integratsiyasiga, qaror qabul qilish k
o‘
nikmasiga,
o‘
z yechimini baholashga, xatolarni chamalashga qaratiladi. Tadqiqot topshiriqlari aynan
bir
o‘
quv mash
g‘
uloti mavzusi bilan chegaralanmaydi. Mazkur topshiriqlar
o‘
quv
jarayonini emas, balki baholash tadqiqoti
o‘
tkazilgan vaqtdagi
o‘
quvchining
savodxonligini tekshirishni maqsad qiladi. Topshiriqlar jamiyat, atrof-muhit, tabiat
hodisalari, texnika va texnologiya, insoniyat taraqqiyoti, salomatligi, global va kundalik
hayot, zamonaviy fanlarga oid vaziyatlar, holatlar, ma
’
lumotlar va muammolarga
bo
g‘
lagan holda ishlab chiqiladi. Misol tariqasida hozirda dolzarb b
o‘
lgan global iqlim
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
197
o‘
zgarishi, epidemiya, digitalizatsiya (axborotni raqamli shaklga
o‘
tkazish) va shu kabilar
topshiriqlar kontekstida q
o‘
llanilishi mumkin. Tadqiqot
o‘
tkazilgan turli yillarda
q
o‘
shimcha ravishda tayanch kompetensiyalar bilan bir qatorda
o‘
quvchilarning
texnologik kompetensiyalari (2006-yili tekshirildi), moliyaviy savodxonligi (2018),
kreativ fikrlash (2022-
yil), “raqamli dunyoda o‘rganish” (2025
-yil) kompetensiyalari
baholanadi.
Baholash tadqiqoti topshiriqlari bir qancha qism topshiriqlar (Units)lardan iborat
b
o‘
ladi. Har bir qism topshiriqlar
o‘
z navbatida 4 tagacha vazifalarni (Items)
o‘
z ichiga
oladi. Qism topshiriqlar mazmuni va tuzilishi jihatidan bir-biriga bo
g‘
liq va bir-birini
o‘
zaro t
o‘
ldirib boradi. Bir topshiriqdagi rasm, jadval yoki grafik barcha qism topshiriqlar
va vazifalarga tegishli b
o‘
ladi. Topshiriqlarning q
o‘
yilishida kontekst ma
’
lumotlar beriladi
va bu ma
’
lumotlar barcha qism topshiriqlar uchun umumiy hisoblanadi. Qism
topshiriqlarda imkon qadar topshiriqning barcha jihatlari, jumladan taxmin qilish,
ehtimollikka oid, tasavvur qilish,
o‘
z munosabatini bildirish, qaror qabul qilish,
umumlashtirish, tahlil qilish, tavsiyalar ishlab chiqish talab etiladi.
Qism topshiriqlar ichida 5 xil shakldagi quyidagi vazifalar q
o‘
yilgan b
o‘
ladi:
–
bir qancha t
o‘g‘
ri javobli topshiriqlar;
–
bitta t
o‘g‘
ri javobli topshiriqlar;
–
qisqa javob berilishi lozim b
o‘
lgan topshiriqlar;
–
ikkita yopiq shakldagi topshiriqlar;
–
multiple choice topshiriqlar kiradi [3. p. 266.].
O‘
quv mash
g‘
ulotlarining samarali tashkil etilishi topshiriqlarning
o‘
quv
maqsadlariga mos ravishda tanlanishi, didaktik jihatdan asoslanishi va ta
’
lim
maqsadlariga y
o‘
naltiruvchi didaktik vosita sifatida tanlashi
o‘
qituvchining professional
yondashuviga bo
g‘
liq b
o‘
ladi. Topshiriqlar davlat ta
’
lim standartida k
o‘
rsatilgan fanga oid
va tayanch kompetensiyalarning shakllanishi va rivojlanishiga xizmat qiluvchi
didaktik vosita vazifasini bajaradi.
O‘
qituvchi topshiriqlar orqali
o‘
quv jarayonini
moslanuvchanligi va t
o‘
liqligiga erishishi lozim. Ma
’
lumki,
o‘
quv jarayonida
q
o‘
llaniladigan topshiriqlar
o‘
quv va nazorat topshiriqlariga b
o‘
linadi.
O‘
quv topshiriqlari
yangi mavzuni mustaqil yoki sinfda
o‘
rganish maqsadida tuziladi va
o‘
quvchilar
o‘
quv
topshiriqlarini
o‘
zaro almashishlari va taqqoslashlari, topshiriqni yechish usullarini
muhokama qilishlari va yechimlarini taqqoslashlari mumkin b
o‘
ladi.
O‘
quv topshiriqlari
o‘
qituvchi tomonidan k
o‘
rsatilgan usullarni
o‘
quvchining mustaqil q
o‘
llash k
o‘
nikmasini
shakllantirish uchun q
o‘
llaniladi.
O‘
quv darsliklarida
o‘
quv topshiriqlari murakkablik
darajasiga qarab belgilab q
o‘
yilgan. Yuqori murakkablik darajasidagi topshiriqlarning
bajarilishi
o‘
quvchining mazkur mavzu b
o‘
yicha yaxshi
o‘
zlashtirganligini belgilaydi.
Nazorat topshiriqlari
o‘
quvchining individual savodxonligi baholash maqsadida
q
o‘
llaniladi. Nazorat topshiriqlari k
o‘
p hollarda bir qancha
o‘
quv topshiriqlarining
birlashmasidan iborat b
o‘
lib, ma
’
lum vaqtda
o‘
tilgan mavzularga oid bir qancha
topshiriqlarni
o‘
z ichiga oladi. Pedagogik amaliyotda mavzulararo topshiriqlar kamdan-
kam uchraydi va asosan mavzularga oid topshiriqlardan iborat b
o‘
ladi. Nazorat
topshiriqlar asosan chorak yakunlari yoki sinfdan sinfga k
o‘
chish imtihonlarida keng
q
o‘
llaniladi.
O‘
quv jarayonida q
o‘
llaniladigan topshiriqlarning asosiy maqsadi olingan
bilimlarni mustahkamlash, takrorlash, turli holatlarda q
o‘
llab k
o‘
rish, egallangan bilimini
baholashdan iborat. Tahlillar shuni k
o‘
rsatadiki, aksariyat topshiriqlar bir bosqichli
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
198
topshiriqlardan iborat b
o‘
lib, bir savol yoki atamani izohlash, bir amalni bajarishdan
iborat. Tahlillar yana
o‘
quv va nazorat topshiriqlari k
o‘
p topshiriqlar
o‘
quvchining
tayanch va fanlarga kompetensiyalarini shakllanishiga yetarli vosita vazifasini
bajarmaydi. Pedagogik amaliyotda topshiriqlar savol tariqasida shakllanadi va faqat
o‘
zlashtirilgan mavzuga mos ravishda ishlab chiqiladi.
O‘
quv topshiriqlari dars
mash
g‘
ulotining maqsadiga erishishini belgilab beruvchi indikator vazifasini
o‘
taydi.
O‘
quv va nazorat topshiriqlari
o‘
quv natijalariga erishilganlikni tekshirish imkoniyatini
belgilab beradi. Nazorat topshiriqlari
o‘quvchidan topshiriqlarni “o‘
quv jarayonida emas,
sinov jarayonida deb qabul qilish talab etiladi va
o‘
quvchining hozirgi holatdagi bilim
darajasi belgilanadi”
[4. p.12-24].
PISA xalqaro baholash tadqiqoti topshiriqlari nuqtai nazaridan
o‘
quv jarayonida
q
o‘
llaniladigan topshiriqlar tahlili quyidagi xulosalarni shakllantiradi:
1.
O‘
quv jarayonida ma
’
lum fanga oid bilimlar tizimli
o‘
qitiladi, mavzular oddiydan
murakkabga qarab tizimlashtirilgan b
o‘
ladi. Bu ketma-ketlik
o‘
quvchilarning tizimli bilim
olishini ta
’
minlab, birinchi mavzu bilan ikkinchi mavzu uzviy bo
g‘
langanligi
o‘
quvchining
o‘
zlashtirish samaradorligini ta
’
minlaydi. Topshiriqlar ham shu tamoyilga mos ravishda
shakllantiriladi. Bu tizimlilikning kamchiligi esa
o‘
quvchida fan hamda fanning ma
’
lum
b
o‘
limlari b
o‘
yicha umumiy tasavvuri mazkur fan b
o‘
limi yoki bobni yakunlanganida
ifodalanadi.
2.
O‘
quv mash
g‘
ulotida tizimlilikdan tashqari, imtihon va sinovlarga oid bilimlar,
savollar, atamalarga katta e
’
tibor qaratiladi. Bu mavzular, atamalar va imtihon
topshiriqlariga
o‘
xshash topshiriqlar imkon qadar qayta-qayta tekshiriladi.
3. Uy vazifasi sifatida ham mustahkamlash topshiriqlari beriladi.
O‘
quvchi
o‘
qituvchi tomonidan berilgan barcha topshiriqlarni t
o‘
liq va sifatli bajarishi yaxshi baho
uchun shart-sharoit hisoblanadi.
4.
O‘
quvchilarga amaliyotga, kundalik hayotga yoki global hayotga oid mustaqil
izlanish,
o‘
quvchining kreativligini va tadqiqotchilik kompetensiyalarini rivojlantiruvchi
topshiriqlar kamdan-kam holatlarda tavsiya etiladi. Bunday topshiriqlarning berilmasligi
sababi hamma vaqt ham yakuniy yechimga erishmaslik, dars mavzulariga bevosita
aloqadorlikka ega emasligi va
o‘
quv jarayoni qat
ь
iy reja asosida tashkil etilishi bunday
topshiriqlardan foydalanishga imkon bermaydi.
O‘
qituvchi
o‘
quv darsligiga va berilgan
mavzuga bo
g‘
liq b
o‘
lmagan topshiriqlardan foydalanishi amaliyotda kam kuzatiladi.
O‘
quv jarayonida q
o‘
llaniladigan topshiriqlar b
o‘
yicha jahon tajribasi tadqiq qilinar
ekan, amerikalik olim R. Xavigxurstning
“
development task
” [
5.
–
p. 312] ya
’
ni
rivojlantirish
topshiriqlari
tamoyili
muhim
ahamiyatga
egadir.
Tayanch
kompetensiyalarning nazariy jihatdan R.
Xavigxurstning “rivojlanish topshiriqlari”
nazariyasi bilan k
o‘
p jihatdan uzviyligi yaqqol k
o‘
rinib turadi. Shaxs voyaga etishi orqali
jamiyatda, oilada yangi vazifalarni
o‘
z zimmasiga oladi. Bu vazifalarga R. Xavigxurst
“rivojlanish topshiriqlari” deb tasnif bergan.
R.
Xavigxurst “development task” atamasini quyidagicha ta’riflaydi: “rivojlantirish
topshiriqlari hayotning har bir qismida bajariluvchi topshiriqlar b
o‘
lib, shaxsning
jamiyatdagi muvaffaqiyatiga katta ta
’
sir k
o‘
rsatadi, jamiyatda
o‘
z
o‘
rnini egallashi va
erkin yashashini ta
’minlaydi”. Olim mazkur rivojlantirish topshiriqlarining uchta
komponentini k
o‘
rsatib
o‘
tadi: fiziologik etilganlik, madaniy bosim (jamiyatdagi talablar)
va shaxsiy maqsadlar, qadriyatlarning shakllanishi [5.
–
p. 312] hisoblanadi. Zamonaviy
fanlarda mazkur manbalar shaxsiy k
o‘
nikmalarning rivojlanishi, ijtimoiy-madaniy
rivojlanish me
’
yorlari va shaxsiy maqsadlarning rivojlanishi deb ham tavsiflanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
199
Rivojlanish psixologiyasida mazkur komponentlar shaxsning atrof-muhit, jamiyat
bilan aloqasi va shu orqali shaxsning rivojlanishida faol rolni bajaradi. Olim “rivojlanish”
atamasiga ta
’rif berar ekan, rivojlanish “yashab o‘
tgan hayotining natijasi, shu bilan birga
kelajak vazifalarini qay darajada qabul qila olishi k
o‘nikmasi” deb ta’
riflaydi. U kelgusi
hayotiy, mehnat va shaxsiy faoliyatidagi vazifalarni qabul qilish, shu vazifalarni bajarish
uchun zaruriy bilim va k
o‘
nikmalarni egallash va qabul qilish k
o‘nikmasini «insoniyat
rivojlanishining motori» deb ta’
riflagan. Quyidagi jadvalda rivojlantirish topshiriqlari
berib
o‘
tilgan. Rivojlanish har doim oldingi hayot bosqichidagi vazifalarning mukammal
bajarilishi bilan ta
’
minlanadi [7. p.45-61].
Sh. Sharipovning fikricha,
o‘quvchining “individual rivojlanishning muhim
omillaridan biri uning yoshiga bo
g‘
liq b
o‘lgan xususiyatlari” bo‘lib, “har bir yosh bosqichi
o‘
zining rivojlanish omillariga, qonuniyatlariga va
o‘
zgarishlariga xos tarzda shaxsning
xarakteri, temperamenti, qobiliyati va bilish jarayonlariga bevosita ta
’
sirini
o‘tkazadi”.
O‘quvchilarning ijodkorlik qobiliyatlarini shakllantirishda “barcha sohalardagi faoliyat
k
o‘
rsatkichlarini umumiy majmua sifatida qarab, talab etilayotgan xususiyatlar
salmo
g‘
ini oshirishga asosiy e
’tiborni qaratish lozim”
[8. 6-
11 б].
Rivojlantirish topshiriqlarining muhim jihati ularning mazmunini
o‘
quvchilar
yoshiga nisbatan rivojlanishini hisobga olgan holda belgilashdan iborat. Asosiy tayanch
kompetensiyalarni shakllantirishga y
o‘
naltirilgan topshiriqlar ishlab chiqishda
o‘
quvchining ijtimoiy-psixologik, fiziologik xususiyatlari fanga bo
g‘
liq ravishda berilishini
hisobga olish kerak. Topshiriqlar
o‘
quvchilarga jamiyatda, kundalik hayotda, kasbiy
hayotda turli vazifalar, topshiriqlar, rollarni egallashni va shu orqali mas
’
uliyatni va
javobgarlikni his etish, fanlararo bo
g‘
liqlik va mustaqil
o‘
rganishning ahamiyatini anglash
imkonini beradi va J.Usarov fikricha bu topshiriqlar darajalariga k
o‘
ra quyidagi uch
guruhga b
o‘
linadi: qayta tiklash darajasi (standart vaziyatlarda tayanch bilimlarni
q
o‘
llash); aloqalarni
o‘
rnatish darajasi (turli mavzulardagi materiallarni integratsiya
qilish, grafik va jadvallar orqali berilgan axborotlarni interpretatsiya qilish); muhokama
qilish darajasi (umumlashtirish, nostandart muammolarni yechish, xulosalarni asoslash)
[
9. 67 б.].
Quyida fizika fani misolida PISA xalqaro baholash tadqiqoti topshiriqlariga
o‘
xshash topshiriqlar ishlab chiqishning metodologik jihatlarini tahlil qilindi. Fizika
fanida amaliy va laboratoriya ishlarining qanday bajarilishi, bosqichlari, fanga oid
atamalar va texnik vositalar tushuntiriladi. Afsuski,
o‘
quv mash
g‘
ulotlarida manbalarga
asosan baholash va asoslash, muammolarni maqsadli verbalizatsiya qilish, ilmiy
bilimlarning rivojlanishiga
o‘
zining mustaqil fikrini bildirish,
o‘
rganilgan bilimlarning
hayotiy faoliyatda ahamiyatiga kam e
’
tibor qaratiladi. Agarda tabiiy fanlarning ta
’
lim
standartlari tahlil qilinsa, 4 ta bilim va k
o‘
nikmalar bosqichlari qamrab olinganligini
k
o‘
rish mumkin Tabiiy fanlarga oid topshiriqlar ishlab chiqishda quyidagi
kompetensiyalar matritsasidan foydalaniladi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
200
2.2.1-jadval
Fizika fanidan fanga doir tayanch kompetensiyalarning shakllanish bosqichlari
№
Fanga oid
bilimlar
Metodlar
Kommunikatsiya
Baholash
I
Tushuncha va
oddiy dalillarni
bilishi
Fanga oid metodlarni
tushunish
Tushuncha va oddiy
dalillarni berilgan
shaklda taqdim etish
Fanga oid bilimlarni
muhimligini bilish va
nomlash
II
Bilimlarni
oddiy
kontekstlar-da
q
o‘
llash
Berilgan fanga oid
metodlarni tanlash
va ulardan
foydalanish
Turli vaziyat va ta
’
lim
oluvchilar maqsadli
guruhiga moslab taqdim
qilish
Fanga oid bilimlarni,
nuqtai nazarlarni va
turli yechimlarni
baholash
III
Bilimlarni
qisman
noma
’
lum
kontekstlarda
q
o‘
llash
Fanga oid metodlarni
kombinatsiyalagan
va muammoga
bo
g‘
lagan holda
tanlash va
foydalanish
Kommunikatsiya
vositalarini turli
vaziyatlarga va
tinglovchilar maqsadli
guruhiga moslab tanlash
va q
o‘
llash
Fanga oid bilimlarni,
nuqtai nazarlarni va
turli yechimlarning
barcha jihatlarini
taqqoslash va
baholash
Yuqoridagi jadvalda k
o‘
ra tayanch kompetensiyalar fanga oid bilimlarni yetkazish
bilan emas, turli
o‘
rganish metodlaridan foydalana olishi, egallagan bilim va
k
o‘
nikmalarini turli muammoli vaziyatlarda q
o‘
llay olishi, egallangan bilimlarni baholay
olishi, turli nuqtai nazarlar, fikrlarga
o‘
z munosabatini bildirish va munosabatlarni
baholay olish orqali tayanch kompetensiyalar shakllanadi.
Topshiriqlar ishlab chiqishda yuqoridagi jadvalga asosan k
o‘
p bosqichli turdosh
topshiriqlar shakllantirildi. Quyida mazkur topshiriqdan namuna keltirilgan.
Ozon qatlami
Internet sahifasida ozon qatlami t
o‘g‘risida quyidagi maʼlumotlarni o‘
qish mumkin:
“Atmosfera havodan iborat okean, u shuningdek, yerdagi hayotni
saqlab qolish uchun
qimmatbaho tabiiy resurs hisoblanadi. Afsuski insonning davlat
/
shaxsiy manfaatlari asosidagi
xatti-
harakatlari ushbu resursga ziyon yetkazadi, yaʼni yerdagi hayot uchun himoya qobig‘
i
vazifasini
o‘
taydigan nozik ozon qatlamiga zarar keltiriladi. Ozon molekulalari kislorod
molekulalaridan farqli
o‘
laroq uchta kislorod atomidan iborat. Kislorod molekulasi esa ikkita
kislorod atomidan iborat. Ozon molekulalari juda noyob sanaladi. Havo tarkibidagi millionlab
molekulalar orasida ozon molekulalari soni
o‘
nga ham yetmaydi. Biroq atmosferaning tarkibida
ularning mavjudligi qariyb milliard yillardan buyon yer sayyorasidagi hayotni himoya qilish uchun
hal qiluvchi rol
o‘
ynab kelmoqda. Joylashgan joyiga qarab ozon yo yerdagi hayotni himoya qilishi
yoki unga zarar keltirishi mumkin. Troposfera (Yerning yuzasidan 10 km uzoqlikda joylashgan)
qatlamida joylashgan ozon “zararli” hisoblanib, u o‘
pka t
o‘
qimalari va
o‘
simliklarga zarar keltirishi
mumkin. Ammo ozonning 90 foizi stratosfera qatlamida (Yer yuzasidan 10 km dan 40 km gacha)
joylashgan. Bu yerdagi ozon “foydali ozon” hisoblanadi, chunki quyoshdan kelayotgan xavfli
ultrabinafsha nurlarni yutishda
o‘
ta foydali ahamiyatga ega. Agar mana shu foydali ozon qatlami
b
o‘lmaganida edi, odamlar quyoshning ultrabinafsha nurlarining kuchli taʼsiri natijasida baʼzi bir
kasalliklarga moyil b
o‘
lib qolar edilar. Oxirgi
o‘
n yillikda ozon miqdori kamayib ketdi. 1974-yilda
olimlar bunga xloroflorakarbonatlar sabab b
o‘
lishi mumkin degan farazlarni ayta boshladilar.
1987-yilga qadar buni tasdiqlash uchun ilmiy dalillar yetarlicha deb tan olinmadi. 1987-yilning
sentyabr oyida butun dunyo diplomatlari Montreal (Kanada) shahrida uchrashdilar va
xloroflorakarbonatdan foydalanish b
o‘
yich
a qatʼiy cheklovlar kiritish bo‘yicha kelishib oldilar”.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
201
Boshqa bir Internet sahifasida esa quyidagi maʼlumotlarni o‘
qish mumkin:
Ozon qatlamining atmosferadagi holati
1.1 topshiriq
Yuqoridagi matnda va rasmda atmosferaning tarkibi va u
ning qaysi qismida “foydali”
ozon,
yaʼni yerning himoyalovchi azon qatlami joylashgani haqida maʼlumotlar keltirilgan. Matndagi va
rasmdagi maʼlumotlarni bir
-biri bilan qiyoslang.
O‘
xshash va farqli jihatlarini toping.
(a)
Ozon momaqaldiroq b
o‘
lganda ham paydo b
o‘
ladi. U momaqaldiroq hidini chiqaradi.
Nima deb
o‘
ylaysiz, momaqaldiroq paytida hosil b
o‘ladigan ozon maqoladagi maʼlumot bo‘
yicha
“zararli” ozonmi yoki “foydali” ozonmi? Javobni va matnda
keltirilgan izohni belgilang.
o
Zararli, chunki u havo yomon paytda hosil b
o‘
ladi.
o
Zararli, chunki u troposferada hosil b
o‘
ladi.
o
Foydali, chunki u stratosferada hosil b
o‘
ladi.
o
Foydali, chunki u yaxshi hid taratadi.
(a)
Matnda mana bu fikr keltirilgan: “Agar mana shu foydali ozon qatlami bo‘
lmagani edi,
odamlar quyoshning ultrabinafsha nurlarining kuchli taʼsiri natijasida baʼzi bir kasalliklarga moyil
b
o‘lib qolar edilar.” Bu turdagi kasalliklardan baʼzilarining nomini ayting.
(b)
Havo molekulalari orasida ozon molekulalaring foizini hisoblang.
1.2 topshiriq
Matnda atmosferada ozon qanday paydo b
o‘
lishi haqida hech narsa deyilmagan. Aslida, har
kuni yangi ozon hosil b
o‘
ladi va boshqasi y
o‘
qoladi. Ozonning hosil b
o‘
lish jarayoni quyidagi komik
rasmda tasvirlangan.
Aytaylik, sizning amakingiz ushbu komik rasmlarni maʼnosini tushunishga urinyapti.
Maktabda
o‘
qiganida ularga tabiiy fanlardan mash
g‘
ulot
o‘
tilmagan, shu sababli u rasm muallifi bu
yerda nimani tushuntirmoqchi ekanligini anglay olmayapti. Amakingiz atmosferada kichkina
odamchalar b
o‘
lmasligini yaxshi biladi, ammo nima uchun komiksda bu odamchalar tasvirlangan,
bu
g‘
alati O
2
va O
3
nimani anglatishi va komik rasm qanday jarayonni tasvirlayapti ekan deb bosh
qotirmoqda.
Amakingiz sizni chaqirib, komiks rasmni tushuntirib berishingizni iltimos qildi. Deylik,
ammo amakingiz:
Ekzosfera
Termosfera
Mezosfera
Stratosfera
Troposfera
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
202
o
O
2
belgisi kislorodni anglatishini
o
atom va molekulalar nima ekanligini biladi. Amakingizga komiks rasmni yozma
tushuntirib bering. Bunda atomlar va molekula s
o‘
zlarini matnda qanday b
o‘
lsa shundayligicha
q
o‘
llang.
1.3 topshiriq
(а)
Matn s
o‘
nggida Montrealdagi xalqaro uchrashuv haqida aytib
o‘
tiladi. Mazkur
uchrashuvda ozon qatlamining yemirilishiga oid bir qancha savollar muhokama qilindi.
Bu savollardan ikkitasi quyidagi jadvalda k
o‘
rsatilgan. Ushbu savollarga tabiiy fanlar sohasidagi
ilmiy tadqiqotlar orqali javob topish mumkinmi? Ha yoki y
o‘
q javobini belgilang.
Tabiiy fanlar sohasidagi ilmiy
tadqiqotlar orqali o‘rganish mumkinmi?
Xloroflorakarbonatning ozon qatlamiga noj
o‘
ya
taʼsiri bo‘
yicha mavjud ilmiy noaniqliklar
hukumatlarga bunga qarshi chora k
o‘
rmaslikka
sabab b
o‘
la oladimi?
ha / y
o‘
q
Agar xloroflorakarbonatning havoga ajralib
chiqishi hozirgi darajada davom etsa, 2025-yilga
kelib xloroflorakarbonatning havo tarkibidagi
konsentratsiyasi qancha b
o‘
ladi?
ha / y
o‘
q
Yerga yaqin qatlamda ozon hosil b
o‘
lishining asosiy manbai transport va sanoatdagi
chiqindi gazlardan hosil b
o‘
lgan gaz azot dioksidi hisoblanadi. Quyosh nurlari azot dioksidini azot
oksidi va atom kislorodiga ajratadi. Atom kislorodi oddiy kislorod molekulalari bilan aralashganda
ozon molekulalari hosil b
o‘
ladi. Havodagi ozon miqdori kun davomida
o‘
zgarib turadi. Aholi zich
joylashgan hududlardagi transport harakatining k
o‘
pligi tufayli ozon darajasi ertalab k
o‘
tarila
boshlaydi. Ozon darajasi, k
o‘
pincha, tushdan keyin eng yuqori darajaga chiqadi. Agar kechqurun
quyosh nurlanishi va chiqindi gaz ishlab chiqarilishi kamaysa, bu k
o‘
rsatkichlar tushadi.
Ozon barcha tirik mavjudotlarga salbiy ta
’
sir qiladi. Bu odamlarda k
o‘
zning achishishi, bosh
o
g‘
ri
g‘
i va nafas olish y
o‘
llarida muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Ozonga nisbatan
ta
’
sirchanlik hammada har xil kechadi. Ayniqsa, bolalar, qariyalar, homilador ayollar, allergiya va
astma kasalligi b
o‘
lgan odamlarga xavf tu
g‘
dira boshlaydi. Ular ozon darajasi yuqori b
o‘
lgan
holatlarda ochiq havoda jismoniy kam harakatlanishlari lozim. Yerga yaqin havodagi ozonning
tabiiy tarkibi bir kubometr havo uchun 20 mikrogramdan (20 g/m3) t
o‘g‘
ri keladi. Mikrogramm
grammning milliondan bir qismini anglatadi, bir kubometr havo 1300 grammni tashkil qiladi.
120 g/m
3
gacha b
o‘
lgan havo konsentratsiyasi zararsiz hisoblanadi. Ammo s
o‘
nggi yillarda, ayniqsa
katta shaharlarda, bir kubometrda 180 dan 360 mikrogrammgacha b
o‘
lgan qiymatlar
aniqlanmoqda. Quyidagi jadvalda ozonning havodagi konsentratsiyaga qarab
o‘
zgaradigan zararli
ta
’
sirlar k
o‘
rsatilgan.
Ozon miqdori gr/m
3
Ta
’
siri
40
Hid chegarasi
100 dan boshlab
K
o‘
z achishishi va bosh o
g‘
ri
g‘
i paydo b
o‘
ladi
(sezuvchanlik yuqori odamlarda)
160 dan boshlab
Jismoniy k
o‘
p harakatlanganda nafas y
o‘
llarining
yalli
g‘
lanishi kuzatiladi (sezuvchanlik yuqori odamlarda)
200 dan boshlab
Nafas olish y
o‘
llari bilan bo
g‘
liq shikoyatlar paydo
b
o‘
ladi, immun tizimi faollashadi
240 dan boshlab
O‘
pka faoliyati yomonlashadi, astma kasalligi bilan
o
g‘
riydigan odamlarda tez-tez xuruj tutib turadi
400 dan boshlab
Ishlash layoqati pasayadi, tomoqda qichish va y
o‘
tal
paydo b
o‘
ladi, k
o‘
krak qismida o
g‘
riq paydo b
o‘
ladi,
garmon va fermentlarda
o‘
zgarishlar yuz beradi
1000 dan boshlab
Xromosomolarga shikast yetadi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
203
Aholining taxminan 10% i ozonga ta
’
sirchan b
o‘
ladi.
O‘
zbekistonda ushbu xavf ostidagi
guruh vakillari uchun havodagi ozon miqdorining k
o‘
rsatkichi
deb belgilab q
o‘
yilgan.
Ozon miqdori ushbu k
o‘
rsatkichdan oshsa, ta
’
sirchanligi yuqori odamlarga ochiq havoda jismoniy
mehnat bilan shu
g‘
ullanish tavsiya etilmaydi. Havo tarkibida
k
o‘
rsatkich aniqlanganda,
aholi bundan xabardor qilinadi va ochiq havoda b
o‘
lish tavsiya etilmaydi.
1.4 topshiriq
(a) Ozon darajasi yuqori b
o‘
lgan holatlarda, o
g‘
ir jismoniy mash
g‘
ulotlarni, agar juda ham
zarur b
o‘
lsa, ertalab yoki kechki paytlarda bajarish tavsiya etiladi. Buning qanday foydali tomoni
bor?
b) Nima uchun ozon darajasi yuqori b
o‘
lgan kunlarda jismoniy z
o‘
riqtiradigan harakatlarni
bajarish tavsiya etilmaydi? Mulohaza qilib k
o‘
ring,
o‘
tirgan kishi bir daqiqada taxminan 5-7 litr
havo yutadi va chiqaradi, yugurish paytida esa bir daqiqada 50 litr atrofida havodan nafas olib
chiqaradi.
1.5 topshiriq
Quyidagi grafada Germaniyaning Gannover shahrida 1994 yil iyul va avgust oylarida bir
necha hafta davomida havo harorati va ozon miqdori k
o‘
rsatkichlarining
o‘
zgarish jarayoni
k
o‘
rsatilgan. 1994 yil yozi eng issiq davrlardan biri b
o‘
lgan.
(a) Grafikka qarang: Qaysi kuni ozonning kunlik k
o‘
rsatkichi eng yuqori va eng past
b
o‘
lgan?
b) Havo harorati
o‘
zgarish chizi
g‘
ini ozonning
o‘
zgarish chizi
g‘
i bilan solishtiring. Siz
nimani payqadingiz?
Keltirilgan topshiriqdan k
o‘
rish mumkinki,
o‘
quvchilarning topshiriq orqali
nafaqat bilimi, balki
o‘
zlashtirgan bilimlarini ma
’
lum vaziyatlarda q
o‘
llash, bilimlari
orqali
o‘
z fikr-mulohazalarini bildirish, muloqot qilish, boshqalarning bildirgan ilmiy
fikrlarini baholash kabi qobiliyatlari rivojlanishi trener-
o‘
qituvchilar tomonidan ta
’
kidlab
o‘
tildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Kulgemeyer C. PISA tasks in comparison. Structural analysis of the natural science
items from the PISA runs 2000 to 2006 // Books on Demand GmbH, 2009.
–
p. 312.
2.
Leisen J. Competence-oriented teaching. What is that? -How does it work? -what
do I have to change? In: According to plan. School music under the auspices of
educational standards and competence orientation // Innsbruck, Esslingen, Bern:
Helbing, 2017.
–
p. 59-76.
1994 yozda havodagi ozon miqdori
va havo harorati (Gannover)
iyul
gustst
Ozonning
belgilangan
maksimal
darajasi
Ozonning belgilangan
maksimal darajasi
Ozon darajasi
Havo harorati
(kunlik eng baland
harorat)
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
204
3.
R Reiss K., Weis M., Klieme E., Köller O. PISA 2018. Basic education in an
international comparison // 1st edition.
Münster: Waxmann, 2019.
-p.266.
4.
Lethiger H. Learning and performance tasks in a competency-oriented
classroom // https://www.budrich-journals. de/index.php/ HiBiFo/article/ view
File/10123/8722.-p.12-24
5.
Havighurst R. Human Development and Education // David McKay, New York
1953.
–
p. 312.
6.
Stangl W. The structure of development tasks // 2020 https:// arbeits
blaetter.stangl-taller.at/ PSYCHOLOGIEENTWICKLUNG / Entwicklungsauf gaben. html
(Stangl, 2020). -p.45-61
7.
Шарипов
Ш
.
С
.
Ўқитувчилар
касбий
ижодкорлиги
узвийлигини
таъминлаш
технологиялари
//
Замонавий
узлуксиз
таълим
муаммолари
:
инновация
ва
истиқболлар
халқаро
илмий
конференцияси
материаллари
.
–Т
.:
ТДПУ
, 2018.
–
6 11
б
.
8.
Усаров
Ж
.
Э
.
Таянч
ва
фанга
оид
компетенциялар
асосида
таълим
мазмунини
такомиллаштириш
ва
ўқувчилар
компетентлигини
ривожлантириш
(
физика
фанини
ўқитиш
мисолида
):
пед
.
фанл
.
докт
. ...
дис
.
автор
.
–
Т
.: 2019. -67
б
.
