Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Socio-anthropological analysis of transhumanism as
a moral problem
Umida SUVONOVA
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2024
Received in revised form
15 June 2024
Accepted 25 June 2024
Available online
15 July 2024
In this article, we set ourselves the task of considering the
new opportunities provided by science and modern
technologies from a moral and philosophical point of view. In
recent years, humanity has been divided regarding
transhumanism. One of them is transhumanists, supporters of a
happy life for humanity based on modern technologies.
Representatives of the second category are anti-
transhumanists, and they represent a layer of people who are
afraid of the consequences of man-made civilization.
2181-1415/© 2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss6/S-pp261-265
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Transhumanism,
technology,
posthuman,
evolution,
ethics,
progress,
technoculture,
eudomonia.
Transgumanizmning axloqiy muammo sifatida ijtimoiy-
antropologik tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
transgumanizm,
texnologiya,
post-inson,
evolyutsiya,
axloq,
progress,
texnokultura,
evdomoniya.
Mazkur maqolada biz o‘z oldimizga ilm-fan va zamonaviy
texnologiyalar tomonidan taqdim etilgan yangi imkoniyatlarni
axloqiy va falsafiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqish vazifasini
qo‘yamiz.
So‘nggi
yillarda
transgumanizmga
nisbatan
munosabatda insoniyat ikki qismga bo‘linmoqda. Bulardan biri
transgumanistlar bo‘lib, ular zamonaviy texnologiyalar asosida
insoniyatning baxtli hayot kechirishi tarafdorlaridir. Ikkinchi
toifadagilar aksiltransgumanistlar hisoblanib, bular texnogen
sivilizatsiya oqibatlaridan qo‘rqadiganlar qatlamidan iborat.
1
Basic doctoral student, Samarkand State Institute of Foreign Languages.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 06 (2024) / ISSN 2181-1415
262
Социо-антропологический анализ трансгуманизма как
нравственной проблемы
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Трансгуманизм,
технология,
постчеловек,
эволюция,
этика,
прогресс,
технокультура,
эвдомония.
В данной статье мы ставим перед собой задачу
рассмотреть новые возможности, предоставляемые наукой
и современными технологиями, с морально-философской
точки зрения. В последние годы человечество разделилось
в отношении трансгуманизма. Одна из групп –
трансгуманисты,
сторонники
счастливой
жизни
человечества, основанной на современных технологиях.
Представители второй группы – антитрансгуманисты, и
они представляют собой слой людей, боящихся
последствий рукотворной цивилизации.
KIRISH
Transgumanizm haqidagi munozaralarning markazida inson tabiati tushunchasi
mavjud. J. Xakslining fikricha, “odamlar evolyutsiya nazariyasining ahamiyatini to‘liq
anglab yetganlarida, ular dunyo jarayonidagi inson taqdirini tushunishadi. Insoniyat “bu
sayyoraning dominant qismi va uning kelajakda ilm-fan yordamida amalga oshiriladigan
atrof-muhitning tubdan o‘zgarishi ya’ni inqilobi uchun mas’ul shaxs hisoblanadi”. [1]
Xaksli atrofidagilarni insonning davom etayotgan rivojlanishiga rahbarlik qilish va ilhom
berish uchun mavjud bo‘lgan barcha bilimlardan foydalanishga ishontirdi. Ammo bu
zamonaviy insoniyat evolyutsiyaning yakuniy nuqtasi bo‘lmasligi kerak.
Maqolada so‘nggi yillarda zamonaviy elektron qurilmalarning rivojlanishi va
nanotexnologiyalar imkoniyatlarining ortishi “miya va kompyuter interfeysining
tadqiqotlar markaziga aylanib borayotganligi, shu tariqa o‘tmishda qo‘llanilgan usullarni
takomillashtirish bilan bir qatorda yangi usullar ham ishlab chiqilayotganligi hamda
bugungi kunda “miya va kompyuter interfeysining qamrovi kengayib borayotganligi
haqidagi yondashuvlar o‘rganildi.
MATERIAL VA USULLAR
Transgumanistlar ilm-fan, texnologiya va boshqa oqilona vositalardan mas’uliyatli
foydalanish orqali oxir-oqibat bugungilarga qaraganda ancha ko‘p imkoniyatlarga ega
bo‘lgan post-inson bo‘lishga muvaffaq bo‘lamiz deb umid qilmoqdalar. Stok fikricha
“Biz o‘sib borayotgan imkoniyatlarimizni tan olishimiz va ular uchun javobgarlikni o‘z
zimmamizga olishimiz vaqti keldi. Buning uchun bizda juda kam imkoniyat qoldi. Chunki
biz allaqachon hayotimizning ko‘p sohalarida o‘zimizni xudolarga tenglashtira
boshladik”. [2]
Transgumanistlarning “inson tabiati o‘zgarishi mumkin” degan tushunchasi siyosiy
mutafakkirlar, axloqshunoslar va ilohiyotshunoslar, shu jumladan F.Fukuyama va L. Kass
[3] tomonidan qattiq tanqidlarga sabab bo‘ldi. Transgmanistlar insoniyat kelajagi uchun
mas’uliyatni o‘z zimmalariga olish zarurligini yangi tur rivojlanishining muqarrarligini
tan olish bilan tenglashtirgani, shuningdek, inson tanasini bugungi “qoloq” imkoniyatlar
chegarasidan tashqariga chiqarish maqsadida genetik muhandislikdan foydalanishni
himoya qilgani uchun tanqid qilindi. Transgumanizmning eng muhim xususiyati
shundaki, inson tabiati umuman qayd etilmagan texnologik imkoniyatlar asosida tubdan
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 06 (2024) / ISSN 2181-1415
263
rivojlanishi bilan belgilanadi. Bu texnologiya odamlarga asta-sekin o‘zlarini shunday
o‘zgartirishga imkon beradiki, ularning qobiliyatlari bugungi kunda inson atamasi bilan
tushunganimizdan sezilarli darajada oshadi. Transgumanizm himoyachilari tomonidan
bunday rivojlanish to‘liq mamnuniyat bilan qabul qilinadi.
NATIJALAR
Yuqorida aytib o‘tilgan tanqidchilar inson qadr-qimmatini odamlarni boshqa
barcha hayvonlardan ajratib turadigan narsa deb ta’kidlashsa-da, psixologlar inson
tabiati tushunchasini himoya qilish uchun yanada jiddiy dalillarni keltirdilar. Psixologlar
uchun inson tabiati ijtimoiy qurilish emas, balki uzoq evolyutsion jarayon natijasida
paydo bo‘lgan va shuning uchun texnologik jihatdan qayta ishlanmaydigan haqiqatdir.
Evolyutsionistlar ko‘pincha inson tabiatini tashkil etuvchi va ikkinchisini Homo
sapiencening barcha sog‘lom vakillari uchun universal bo‘lgan kognitiv va hissiy
qobiliyatlar to‘plami sifatida belgilaydigan psixologik universallar haqida gapirishadi.
Shaxslar, irqlar va jinslar o‘rtasidagi farqlarga qaramay, barcha insonlar umumiy tabiatga
ega, chunki bu farqlar bizning tabiatimizga ham tegishli. Shu sababli, ular inson
shaxsiyatini belgilaydigan narsani o‘zgartiradigan genetik muhandislikka e’tiroz
bildiradilar. Ushbu muhandislik tanani boshqarish tizimiga ta’sir qiladi va omon qolish va
ko‘payish muammolarini hal qilish uchun evolyutsion jarayonda ishlab chiqilgan puxta
ishlab chiqilgan aqliy mexanizmlar majmuasini o‘zgartiradi. Insonning evolyutsion
jarayonga aralashuvi aqli yuqori bo‘lgan odamlarni ishlab chiqarishi mumkin, ammo biz
bunday aralashuvning kutilmagan oqibatlari qanday bo‘lishini bilmaymiz. [4]
Transgumanizmni tanqidchilari ushbu oqimni ikki yo‘nalishdan iborat deb
ta’kidlaydilar. Bulardan biri ma’rifatchilar bo‘lsa, ikkinchisi romantizmchilardir. Birinchi
oqim XVIII asr “ma’rifatchilar” loyihasining davomi bo‘lib, u ilm-fan va texnologiyaning
insoniyat sharoitlarini yaxshilashga urinishlarini o‘z ichiga oladi. Shu nuqtai nazardan
qaralganda, transgumanizm postindustrial konsepsiya emas, chunki biz o‘tgan asrlardagi
ko‘plab texnologik yutuqlarni hisobga olsak, biz allaqachon texnogen sivilizatsiyalardan
foydalanmoqdamiz. Masalan, qishloq xo‘jaligi, innovatsion ta’lim, axborotlar almashish,
geologiya, qurilish, tibbiyot, radio, televideniye, fotografiya va kompyuter texnologiyalari
inson aqliy salohiyati progressining mahsulidir. Aynan mazkur yo‘nalishdagi
transgumanizm tarafdorlari taraqqiyotga sodiqlikni va odamlarning azob-uqubatlarini
yengillashtirishni himoya qilar ekan, buning uchun ularni qo‘llab-quvvatlash ma’quldir.
Biroq, transgumanizmning ikkinchi yo‘nalishi ancha muammoli bo‘lib, u haqiqatni
yaratgan rassom haqidagi romantik afsona ruhida texnologik yutuqlar tufayli inson
turlarining keskin o‘zgarishini bashorat qiladi. Aynan shu da’volari uchun ular keskin
tanqidlarga uchramoqdalar. Sababiki, inson miyasi eng zarur va zamonasiga mos
muammolarni hal qilish uchun rivojlangan hamda biz hali ham miyamiz faoliyati
to‘g‘risida deyarli xabardor emasmiz. Agar miya faoliyati hozirgi holatidan keskin oshsa
inson irratsional borlig‘iga ta’sir qilishi mumkin va bu jarayon qanday oqibatlarga olib
kelishini taxmin qilish qiyin bo‘ladi. Ijtimoiy soha vakillari texnogen evolyutsion
progressiyani “taraqqiyot” bilan aralashtirib yubormaslikni taklif qilmoqdalar. Ularning
ta’kidlashicha, evolyutsiya ham injiq, shafqatsiz va tasodifiydir. Biz bunda himoyalanib
yoki moslashib boramiz. Inson aqli to‘satdan takomillashib qolmaydi. Balki uzoq vaqt
moslashish jarayonida tanlangan mexanizmlar bilan to‘ldirilgan murakkab tuzilishga ega.
Shuning uchun ijtimoiy soha vakillarini transgumanizm loyihalarini be’etiborlik bilan
qabul qilishdan oldin moslashtirilgan aql mexanizmlarini xaritalashni davom ettirishga
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 06 (2024) / ISSN 2181-1415
264
chaqiradilar. Hozirgi vaqtda biz bu nima ekanligini hali to‘liq bilmaymiz. Shu sababdan
transgumanizm yutuqlari oqibatlarini tahlil qilgan holda insoniyatni tayyorlab borish
lozim.
Transgumanistik mafkura ilm-fan va texnika orqali insonning yashash sharoitlarini
yaxshilash mumkin degan shiorlari orqali “marifatparvarlar” loyihasining davomini
anglatadi. Inson hayotidagi texnogen yangiliklar - olov, g‘ildirak, kulolchilik, hayvonlarni
xonakilashtirish, metallurgiya, shisha, bosmaxona, bug‘ dvigateli, telegraf, shaxsiy
kompyuterlar asosida bosqichma-bosqich takomillashib kelgan. Shunga qaramay,
“texnika” so‘zining o‘zi 19-asrning oxirigacha kamdan-kam ishlatilgan. Faqat keyinroq
“texnika” so‘zi mashina texnologiyalari bilan sinonimga aylanadi va sanoat inqilobining
natijasi sifatida zamonaviylikning o‘ziga xos belgisi bo‘lib qoldi.
MUHOKAMA
Ilm-fan va texnika ijtimoiy o‘zgarishlarning kuchli omillari degan tushuncha
“ma’rifatparvatlar” g‘oyasining markazida bo‘lib kelgan. Ammo, bugungi postindustrial
jamiyatda, insoniyat ma’rifatning intellektual shartlari endi mos kelmaydigan mutlaqo
yangi vaziyatga tushib qolishmoqda. Bugungi kunda genetika, nanotexnologiya,
robototexnikaning rivojlanishi inson hayotining yangicha jihatlarini ko‘rsatmoqda.
Endilikda genetika bizga biologik holatimizni yaxshilash; nanotexnologiya atom
darajasidagi materiallarni boshqarish; robototexnika nafaqat inson miyasini
boshqarishni, qolaversa biologik va axborot texnologiyalarining integratsiyasini ham
osonlashtiradi.
Ushbu yangi texnologiyalar madaniyatni rivojlantirish uchun ilgari mavjud
bo‘lmagan shart-sharoitlarni yaratadi, chunki texnologik evolyutsiya mavjud madaniy
shakllarni beqarorlashtirishi hamda yangilarining rivojlanishiga olib keladigan
sharoitlarni yaratishi mumkin. Texnologiya-bu odamlar hokimiyatga bo‘lgan irodasini
ifoda etadigan vositadir. Texnologik taraqqiyotning keskin o‘sishi elita va texnik
yutuqlarga ega bo‘lmaganlar o‘rtasidagi tafovutni oshiradi. Zamonaviy texnologik inqilob
ma’rifat paradigmasiga qarshi chiqadi va o‘zini vaqt, makon hamda madaniyatning
postmodern ko‘rinishlari bilan bog‘laydi. Transgumanizmni insonning aqliy qobiliyatlari,
madaniy tuzilmalari, ijtimoiy institutlari va ularga bo‘lgan munosabatini shubha ostiga
qo‘yadigan keng texnologik to‘lqinning ifodasi sifatida ko‘rish mumkin. Ushbu
muammolarni hal qilish uchun bizga inson mavjudligining zamonaviy sharoitlarining
murakkabligi va noaniqligini tahlil qila oladigan yangi intellektual paradigma kerak.
Transgumanizm yangi texnokulturani qamrab olgan bir qancha intellektual
paradigmalarni ilgari suradi. Texnologiya nafaqat insonning ratsionalligi bilan, balki
butun inson hayoti bilan ham bog‘liq bo‘lishi kerak. Chunki bu biz xohlagan narsani
amalga oshirishga imkon beradi. Shunday qilib, har qanday texnologiya ma’lum bir
irratsionallik va disfunksiyani o‘zida mujassam etgan ma’lum bir murakkab tizimning bir
qismidir va har qanday texnologiya kutilmagan oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ko‘pgina
texnologiyalar odamda ushbu texnologiyasiz amalga oshirilgandan ko‘ra mukammalroq
qobiliyatni yaratishga harakat qilar ekan, transgumanistlarning insonni takomillashtirish
haqidagi mulohazalari shunga yaqin keladi.
XULOSALAR
Odamlar uchun “takomillashtirish”nimani anglatadi? Qaysidir ma’noda, bu bizning
to‘g‘ridan-to‘g‘ri, samarali va demokratik nazoratimiz ostida yaratilgan texnologik
tizimlarning paydo bo‘lishiga tengdir. Aslida, asosiy muammolarni hal qilishning oson
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 06 (2024) / ISSN 2181-1415
265
yo‘li yo‘q va bo‘lishi mumkin emas. Lekin texnologiya ba’zida ushbu muammolarning
ba’zi o‘ziga xos yechimiga qisqa yo‘lni topishga yordam beradi. Shunday qilib,
transgumanistlar noqonuniy ravishda texnologik kelajakning ikki turi – utopiya va
distopiya o‘rtasida masofani uzoqlashtirdilar. Yana bir muhim tomoni, insoniyat
texnologik innovatsiyalarga moslasha boradi. Chunki odamlar doimo qiyinchiliklarga
moslasha oladigan jismoniy artefaktlardan foydalanib kelgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Huxley J. The Humanist Frame. New York : Harper & brothers publishers, 1961.
P. 79.
2. Stock G. Metaman : The Making of Humans and Machines into a Global
Superorganism. New York : Simon and Schuster, 1993. P. 16.
3. Kass Leon R. Life, Liberty, and the Defense of Dignity: The Challenge for
Bioethics. San Francisco: Encounter Books, 2002. P. 35.
4. Buss David M. Evolutionary Psychology : The New Science of the Mind. New York
: Psychology Press, 2014 ; Barkow Jerom H. The Adapted Mind : Evolutionary Psychology
and the Generation of Culture / Jerom H. Barkow, Leda Cosmides, John Tooby. New York :
Oxford University Press, 1992. P. 54.
