Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Political parties as an important institution of democracy
Ozod NASIMOV
Uzbek State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 August 2024
This scientific article analyzes the essence of political parties
and the multi-party system, their methods of work, and their
role in the development of society. One of the key features of
democratic principles is the responsibility of parties for
studying the problems of the population and solve them at the
state level. The article also presents a comparative study of
foreign experience and domestic practice, revealing the
conceptual aspects of this issue.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss7/S-pp95-101
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
political party,
democracy,
New Uzbekistan,
reforms,
civil society,
scientific theories,
political trends.
Siyosiy partiyalar
–
demokratiyaning muhim instituti
sifatida
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
siyosiy partiya,
demokratiya,
Yangi
О‘zbekiston,
islohotlar,
fuqarolik jamiyati, ilmiy
nazariyalar,
siyosiy tendensiyalar.
Ushbu ilmiy maqolada siyosiy partiyalar va k
о‘ppartiyaviylik
tizimining asosiy mohiyati, faoliyat uslublari hamda jamiyat
taraqqiyotidagi
о‘rni tahlil etilgan. Demokratik tamoyillarning
muhim belgisi sifatida partiyalar aholini qiynayotgan
muammolarni
о‘rganish va ularni davlat darajasida hal etishga
mas’uliyati qayd etilgan. Shuningdek, zamonaviy xorijiy tajriba
va milliy amaliyot qiyosiy tadqiq etilib, masalaning konseptual
jihatlari ochib berilgan.
1
Researcher, Uzbek State World Languages University
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
96
Политические
партии
как
важный
институт
демократии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
политическая партия,
демократия,
Новый Узбекистан,
реформы,
гражданское общество,
научные теории,
политические тенденции.
В данной научной статье проводится анализ сущности
политических партий и многопартийной системы, их
методов работы, а также роли в развитии общества. Одним
из ключевых признаков демократических принципов
выделяется ответственность партий за изучение проблем
населения и их решение на государственном уровне. Также
в статье представлено сравнительное исследование
зарубежного опыта и отечественной практики, с
раскрытием концептуальных аспектов этого вопроса.
Demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati qurishda hamda mamlakatda
amalga oshirilayotgan ijtimoiy-
siyosiy islohotlar jarayonida kо‘ppartiyaviylikka
asoslangan siyosiy tizim muhim ahamiyatga ega. Kо‘ppartiyaviylik tizimi fuqarolik
jamiyati va davlat manfaatlarini ifoda etadigan kо‘p qirrali siyosiy va fuqarolik jamiyati
instituti, mamlakat siyosiy tuzilmasining demokratik me’yorlarga mos kelish
kо‘rsatkichlaridan biri, jamiyatning siyosiy tizimini mustahkamlash va takomillashtirish
mexanizmidir.
Milliy va xorijiy tajriba shuni kо‘rsatadiki, rivojlangan kо‘ppartiyaviylik tizimi,
siyosiy partiyalar hamda fuqarolik institutlarining yetukligi va faolligi, fuqarolarning
yuksak darajadagi siyosiy-huquqiy madaniyati jamiyatda amalga oshirilayotgan
demokratik islohotlar muvaffaqiyatining muhim sharti hisoblanadi [1].
Ma’lumki, kо‘ppartiyaviylik davlatning siyosiy tizimida ishtirok etadigan ikki va
undan ortiq partiyalarning mavjudligi va ular о‘rtasidagi hokimiyat uchun kurashlar
jarayoni hisoblanadi. Ayni shu tizimda jamiyat va davlat о‘rtasida ikki tomonni bog‘lovchi
va fuqarolik jamiyatining eng muhim institutlaridan biri bо‘lgan siyosiy partiyalarning
о‘rni о‘ziga xos hisoblanadi. Siyosiy partiyalar kо‘ppartiyaviy tizimning asosiy elementi
bо‘lib, ularning jamiyat rivojidagi о‘rnini kо‘rib chiqish kо‘ppartiyaviylikning fuqarolik
jamiyatining institutsional asosi sifatida
о‘rganish jarayonidagi asosiy nuqtalardan
hisoblanadi.
“Partiya” (lotincha pars, partio, fransuzcha parti, nemischa partei, inglizcha party
–
qism, guruh, bо‘lak, ajrataman)
[
2] atamasi siyosiy partiyalar paydo bо‘lishidan ancha
oldin aholining muayyan qismining manfaatlarini ifodalovchi fuqarolar guruhlarini
belgilashga va ushbu maqsadlar uchun hokimiyatga ta’sir kо‘rsatishga harakat qilishda
ishlatilgan.
XX asr boshlarida siyosiy partiyaga keng qamrovli ta’rifini bergan
M.Y.
Ostrogorskiyga kо‘ra: partiya bu “... siyosiy maqsadga erishish uchun birlashgan
individlar guruhidir”
[3].
T.Bersel esa, siyosiy partiyalar jamiyatda ijtimoiy aloqalarni mustahkamlashi
asnosida siyosiy tarmoqni shakllantiradi. Siyosiy tarmoq bu
–
siyosatda umumiy
manfaatlar asosida birlashgan va mazkur manfaatlarni ilgari surish uchun о‘zaro
resurslar almashadigan aktorlar yig‘indisi hisoblanadi. Bunda ijtimoiy va siyosiy
kooperatsiya umumiy maqsadlarga erishishning eng tо‘g‘ri va samarali yо‘li hisoblanadi
[
4], deya e’tirof etadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
97
1996-yil 26-
dekabrda qabul qilingan “Siyosiy partiyalar tо‘g‘risida”gi О‘zbekiston
Respublikasi Qonunining 1-
moddasiga kо‘ra, siyosiy partiya О‘zbekiston Respublikasi
fuqarolarining qarashlar, manfaatlar va maqsadlar mushtarakligi asosida tuzilgan, davlat
hokimiyati organlarini shakllantirishda jamiyat muayyan qismining siyosiy irodasini
rо‘yobga chiqarishga intiluvchi hamda о‘z vakillari orqali davlat va jamoat ishlarini idora
etishda qatnashuvchi kо‘ngilli birlashma hisoblanadi
[5].
Umuman olganda, siyosiy partiyalar demokratik institut sifatida turli xil ijtimoiy
guruhlar va jamiyat segmentlarining manfaatlarini umumlashtirish, uyg‘unlashtirish
vazifasini о‘taydi, shuningdek, fuqarolarning siyosiy ishtirokini rivojlantirishga yordam
beradi hamda jamoatchilik fikrini, siyosiy yо‘nalishlarni, mafkuralarni shakllantirishdagi
ahamiyati esa nihoyatda katta.
Shuning bilan birga, zamonaviy siyosiy tizimlarda siyosiy partiyalar davlat va
jamiyat hayotida bir qator muhim vazifalarni (funksiyalarni) bajaradilar. Jumladan:
Birinchidan,
bu artikulyatsiya va manfaatlar yig‘indisi funksiyalari. Agar turli xil
bosim guruhlari artikulyatsiya funksiyasini muvaffaqiyatli bajara olsa, siyosiy partiyalar
agregatsiya funksiyasini deyarli tо‘liq anglaydilar.
Ikkinchidan,
siyosiy ijtimoiylashuv funksiyalari. Partiyalar faoliyatida (ham faol,
ham passiv) ishtirok etish orqali fuqarolar tegishli siyosiy tajribaga ega bо‘ladilar hamda
kelajakdagi siyosiy amaliyotlari uchun zarur bо‘lgan bilim va kо‘nikmalarni о‘rganadilar.
Uchinchidan,
siyosiy elita va siyosiy rahbarlarni yollash funksiyalari. Zamonaviy
sharoitda muvaffaqiyatli partiyaviy tajriba siyosiy hokimiyatga malakali kadrlarni
yetkazib beradi.
Tо‘rtinchidan,
fuqarolik jamiyati va davlat о‘rtasidagi munosabatlarni ta’minlash
funksiyasi. Ya’ni, siyosiy partiyalar jamiyatning siyosiy tizimidagi guruhlar va ijtimoiy
qatlamlarning manfaatlarini ifoda etuvchi tashkilot sifatida fuqarolik jamiyati uchun
zarur bо‘lgan aloqa instituti (jamiyat va davlat о‘rtasida) vazifasini ham bajaradi.
Agarda, fuqarolik jamiyatining tuzilishi oila, maktab, jamoat birlashmalari, siyosiy
partiyalar, kasaba uyushmalari, mustaqil matbuot, vakillik va tо‘g‘ridan
-
tо‘g‘ri
demokratiya institutlari, ta’lim va tarbiya tizimi, ijtimoiy guruhlar, qatlamlar, о‘rta sinflar
va barcha nodavlat tuzilmalar, muassasalar munosabatlarining garmoniyali harakatidan
iborat bо‘lsa, aynan shu tizimda siyosiy partiyalar о‘ziga xos ahamiyat kasb etadi. Negaki,
siyosiy partiyalar bugungi kunda demokratik davlatning asosiy vazifalaridan biri bо‘lgan
siyosiy xilma-
xillik va kо‘ppartiyaviylik tizimini shakllanishini ta’minlovchi fuqarolik
jamiyatining muhim elementi sifatida e’tirof etiladi.
Umumiy olib qaraganda, fuqarolik jamiyati uchta yо‘nalishni о‘z ichiga oladi:
huquqiy (qonun asosidagi tenglik), siyosiy (umumiy ovoz berish) va ijtimoiy-iqtisodiy. Bu
о‘rinda fuqarolik jamiyatining siyosiy yо‘nalishi aynan siyosiy partiyalar faoliyati bilan
uzviy bog‘liq. Chunki inson siyosiy iroda erkinligini his qiladigan jamiyat, ya’ni fuqarolik
jamiyati, о‘z mohiyatiga kо‘ra siyosiy prinsipning tashuvchisidir va uning normal
ishlashini siyosiy harakatlarsiz tasavvur qilib bо‘lmaydi. Shunday ekan, fuqarolik jamiyati
shakllanishi va rivoji siyosiy tizimning demokratik mazmunini yanada tо‘ldirishi, siyosiy
partiyalarning jamiyat va davlat hayotidagi rolining о‘sib borishi, siyosiy va ijtimoiy
xilma-
xillikning rivojlanishi bilan bog‘liqdir.
Siyosatshunos olim M.
Qirg‘izboyev,
fuqarolik jamiyatining muhim institutlaridan
biri sifatida siyosiy partiyalar fuqarolik jamiyatini siyosiy tizim bilan о‘zaro aloqalarining
doimiyligini ta’minlaydi, davlat hokimiyatining jamiyatga bog‘liqligi va uning jamiyat
tomonidan nazorat qilinishi kо‘p hollarda siyosiy partiyalar orqali amalga oshiriladi
[6],
deydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
98
Siyosiy partiyaning ikki tomonlama tabiati о‘zining normativ о‘lchoviga ega.
Bir
tomondan, partiyaning fuqarolik jamiyati instituti ekanligi unga barcha turdagi fuqarolik
jamiyati institutlariga xos bо‘lgan tashkil etish va faoliyat prinsiplarini joriy qilishni
anglatadi. Boshqa tomondan, partiyaning asosiy maqsadi, uning jamiyatning siyosiy
hayotidagi ishtiroki ekanligi va boshqa fuqarolik jamiyati institutlaridan ajratib turishida
namoyon bо‘ladi
[7].
V.V.
Lapayevaga kо‘ra, “bir tomondan, partiya fuqarolik jamiyati instituti, ya’ni
davlat hokimiyatidan mustaqil xususiy sektor munosabatlarining strukturaviy elementi
sifatida namoyon bо‘ladi, boshqa tomondan u davlat
–
siyosiy tizimning bir qismi sifatida
ishlaydi”
[8].
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, siyosiy partiyalar fuqarolik
jamiyatining siyosiy tarkibiy qismi sifatida “dualistik”(ikki kо‘lamli) tuzilishga ega
bо‘lgan murakkab tuzilmalardir.
Ularning bir qismi jamiyat darajasida, boshqasi esa
davlat darajasida (parlamentda, hukumatda) ishlaydi.
Rivojlangan davlatlar tajribasiga kо‘ra, siyosiy partiyalarning asosiy vazifalari
sifatida davlat boshqaruvida о‘zaro tiyib turish va manfaatlar muvozanatini ta’minlash;
о‘z elektorati hamda butun jamiyat manfaatlarini ilgari surish; davlat va jamiyat
taraqqiyotiga qaratilgan muqobil loyiha (dastur)lar ishlab chiqish kabi kо‘plab
funksiyalarni bajarib keladi [9].
Shuningdek, fuqarolik jamiyati tizimida siyosiy partiyalar quyidagi funksiyalarni
ham bajaradilar:
Birlashtirish.
Ushbu funksiyada siyosiy partiyalar fuqarolik jamiyatida
fuqarolarning ma’lum maqsadlar atrofida birlashishini ta’minlaydi.
Transformativ.
Ushbu funksiyani amalga oshirishda siyosiy partiyalar kо‘plab
xususiy manfaatlarni umumiy irodaga aylantiradi.
Qiymatni belgilash.
Ushbu funksiya doirasida siyosiy partiyalar fuqarolik jamiyati
subyektlarining qadr-qimmatini belgilab beradilar.
Siyosiy partiyalar, ommaviy harakatlar, kasaba uyushmalari, ayollar, yoshlar
tashkilotlari va boshqa umumiy manfaatga yо‘naltirilgan jamoat birlashmalari yordamida
jamiyat о‘zini о‘zi shakllantiradi, siyosiy va g‘oyaviy plyuralizm hamda kо‘ppartiyaviylik
fuqarolik jamiyatining siyosiy jihatdan institutsionallashuvida muhim asos hisoblanadi [10].
Bir guruh ijtimoiy-
gumanitar soha olimlarining umumiy fikriga kо‘ra, agarda
fuqarolik jamiyati mavjud bо‘lmasa, demokratik partiyaviy tizim bо‘lmaydi yoki aksincha.
Darhaqiqat, fuqarolik jamiyati rivojlangan davlatni partiyaviy tizimsiz tasavvur qilish
qiyin va demokratik ruhdagi partiyaviy tizim о‘z о‘rnida fuqarolik jamiyatining
taraqqiyotida muhim istitutsional omillardan biridir. Demokratik partiyaviy tizim esa
davlatning siyosiy tizimida bir nechta siyosiy partiyalarning hokimiyat uchun о‘zaro
raqobati asosida amalga oshadigan kо‘ppartiyaviylik bilan bog‘liq. Kо‘ppartiyaviylik
sharoitida hokimiyatga erishish va uni boshqarish uchun tabiiy kurashning ochiq va
oqilona shakli paydo bо‘ladi.
Kо‘pincha, ma’lum muddatlarda о‘tkaziladigan parlament va prezident
saylovlarida siyosiy partiyalarning faol ishtiroki asosida hokimiyatni taqsimlash, qayta
taqsimlash jarayonlari amalga oshirilib, bunda jamiyat uchun muhim ahamiyatga ega
bо‘lgan hukmron elita yangilanadi va о‘zgartiriladi, ijtimoiy о‘zgarishlar va islohotlar
strategiyasi ishlab chiqiladi va, eng muhimi, raqobatdosh siyosiy muhit vujudga kelib, bu
hokimiyatni monopollashtirish va haddan tashqari markazlashtirish tendensiyalarini, har
qanday suiiste’mollik holatlari, odamlarning siyosiy begonalashuvining oldini oladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
99
Kо‘ppartiyaviylik institutining vujudga kelishi –
mamlakatda fuqarolik jamiyati
shakllanishining eng muhim belgisi hisoblanadi. Siyosiy partiyalarning shakllanishi va
rivojlanishi jamiyatda siyosiy tizimning ma’lum ma’noda samaradorligi hamda davlatning
demokratik tabiatini mustahkamlaydi, fuqarolarning siyosiy huquqlarini ta’minlaydi.
Xususan, kо‘ppartiyaviylik mamlakat siyosiy hayotining barcha sohalarini, davlat va
jamiyat qurilishini erkinlashtirishda, fuqarolarning siyosiy, iqtisodiy faolligini
kuchaytirish va insonning о‘z qobiliyatini tо‘la rо‘yobga chiqarishi uchun tegishli shart
-
sharoit yaratishda, odamlarning о‘z xohish
-
irodasini erkin ifoda etish, о‘z manfaatlarini
rо‘yobga chiqarish va himoya qilish huquqini rivojlantirish va amalda namoyon qilishda,
jamiyatimizda mavjud bо‘lgan turli manfaatlar, qarama
-qarshi kuchlar va harakatlar
о‘rtasidagi muvozanatni ta’minlaydigan samarali mexanizmni shakllantirishda muhim rol
о‘ynaydi
[11].
Ma’lumki,
yangilangan
islohotlar
va
о‘zgarishlar
huquqiy
asoslarni
takomillashtirishdan boshlanadi. Taraqqiyot Strategiyasida belgilangan vazifalarni
amalga oshirishga yо‘naltirilgan mingdan ortiq normativ
- huquqiy hujjatlarning qabul
qilingani yuqoridagi fikrimizni tasdiqlaydi.
Shuningdek, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan demokratik islohotlar va
kо‘ppartiyaviylik tizimining rivoji fuqarolarning mazkur jarayonlardagi ishtiroki bilan
belgilanadi. Bunda davlat va jamiyat boshqaruvidagi fuqarolar ishtirokining asosiy shakli
bо‘lgan saylovlar hamda faoliyati asosan saylovlar bilan uzviy bog‘liq bо‘lgan partiyalar
asosiy о‘rinni egallaydi. Shuning uchun ham yangi islohotlar jarayonida kо‘ppartiyaviylik
tizimi hamda parlament faoliyatini tashkil etishning muhim mexanizmi bо‘lgan saylovga
oid qonunchilik tizimini takomillashtirishga alohida e’tibor berilmoqda.
Xususan, bunda davlat hokimiyatining demokratik asoslarini, vakillik
organlarining ijtimoiy-iqtisodiy, ijtimoiy-
siyosiy о‘zgarishlarni amalga oshirishdagi roli
va ahamiyatini yanada mustahkamlash, shuningdek, mahalliy Kengashlarga saylovni
saylov tо‘g‘risidagi qonun hujjatlariga, saylovchilarning xohish
-
irodasiga tо‘la muvofiq
hamda xalqaro huquqning umum-
e’tirof etilgan prinsiplari va normalarini inobatga olgan
holda о‘tkazish maqsadida ishlab chiqilgan О‘zbekiston Respublikasining “
Toshkent
shahar xalq deputatlari tuman Kengashlariga saylov tо‘g‘risida”gi Qonuni, О‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2018-yil 4-
oktyabrdagi “Saylov jarayoniga zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish chora-
tadbirlari tо‘g‘risida”gi
PQ
–
3961-sonli, 2018-yil 6-
noyabrdagi “О‘zbekiston Respublikasi Markaziy saylov
komissiyasi faoliyatini takomillashtirish bо‘yicha tashkiliy chora
-
tadbirlar tо‘g‘risida”gi
PQ
–
4004-son qarorlari va boshqalarni keltirish mumkin.
Shuningdek, Harakatlar Strategiyasi qabul qilingandan keyin ancha yillardan
buyon yetilib kelayotgan bir qator sohalarda bо‘lgani kabi saylovlarga oid yaxlit bir
hujjatni qabul qilish zarurati paydo bо‘ldi. Bu xususda
2017-yil 22-dekabrda
mamlakatimiz Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning Oliy Majlisga murojaatnomasida
“Shu о‘rinda siyosiy hayotimizda muhim ahamiyatga ega bо‘lgan saylov qonunchiligi
haqida ham tо‘xtalib о‘tmoqchiman. Bu borada qabul qilingan 6 ta qonun va bir qator
qonunosti hujjatlari, afsuski, haligacha yaxlit bir hujjat shakliga keltirilmagan. Shu sababli
xalqaro norma va standartlarga javob beradigan
yagona saylov kodeksini
ishlab chiqish
va qabul qilish lozim” deya saylovlarga oid qonunchilikni takomillashtirishni
tashabbusini kо‘taradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
100
EXHT ga kо‘ra, Saylov kodeksini ishlab chiqish va qabul qilish zamonaviy dunyoda
saylov tizimini takomillashtirishning muhim yо‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Hozirgi
vaqtda Saylov kodeksi dunyoning 200 ga yaqin mamlakatining 40 tasida (17 ta Yevropa
davlatlarida) qabul qilingan. Dastlabki saylov kodeksi Fransiyada (1964-yil), keyinchalik,
Braziliya (1965-yil), Meksika (1994-yil), Moldova (1997-yil), Armaniston (1999-yil),
Belorussiya (2000-yil), Ozarbayjon (2003-yil), Makedoniya (2006-yil), Albaniya
(2008-yil), Bolgariya (2008-yil), Gruziya (2011-yil), Polsha (2011-yil), Slovakiya
(2011-yilda), Turkmaniston (2013-yilda) Kanadaning ayrim viloyatlari (Ontario) va
AQShning ba’zi shtatlarida (Ayova, Alabama, Illinoys, Kaliforniya, Oklaxoma, Texas,
Florida, Yuta) qabul qilinib, saylovlarni о‘tkazish bilan bog‘liq bо‘lgan jarayonlarning
qonuniy vositasi hisoblanadi. Endilikda yuqoridagi davlatlar kabi О‘zbekistonda ham
saylovlarni о‘tkazish 2019
-yil 25-iyunda qabul qilingan 18 ta bob, 103 moddadan iborat
bо‘lgan Saylov kodeksi asosida tartibga solinadigan bо‘ldi. Mazkur Saylov kodeksi saylov
jarayoni hamda milliy, shuningdek, mahalliy darajada saylovlar о‘tkaziladigan me’yor va
tamoyillarni о‘z ichiga oladi. Saylov kodeksi bu –
saylovlar bilan bog‘liq bо‘lgan huquqiy
tartibga solish sohasini muvofiqlashtiruvchi barcha huquqiy normalarni birlashtirish
asosida shakllantirilgan, ya’ni nisbatan tizimli ravishda О‘zbekiston saylov
qonunchiligining barcha asosiy normalarini о‘z ichiga olgan maxsus qonun hujjatidir.
Ushbu hujjatda saylovlarni umum-
e’tirof etilgan xalqaro standartlar va prinsiplar
asosida demokratik, ochiq-
oshkora о‘tkazishga xizmat qiladigan о‘ttizdan ortiq yangi
norma va qoidalar ham joy olgan bо‘lib, ilgari amalda bо‘lgan kо‘plab cheklovlar chiqarib
tashlangan [12]. Shuningdek, Saylov kodeksiga partiyalar faoliyati va kо‘ppartiyaviylikni
rivojiga xizmat qiladigan bir qator yangi normalar kiritilgan. Xususan, saylovchilarning
yagona elektron rо‘yxatini shakllantirish, imzolarni tо‘plash, saylovlarni о‘tkazish
jarayoni bilan bog‘liq bо‘lgan tartibotlar, partiyalarning vakolatli vakillarining huquqlari,
teng saylov huquqini
ta’minlash mexanizmlarini kengaytirishga oid yangi normalar
shular jumlasidandir.
Kodeksdagi eng katta yangiliklardan biri bu
–
siyosiy maydonning tо‘liq siyosiy
partiyalarga berilishi, Ekologik harakatga qо‘yilgan kvota chiqarib tashlanishi, xalq
deputatlari tuman va shahar Kengashlariga fuqarolarning о‘zini о‘zi boshqarish
organlaridan nomzod kо‘rsatish huquqining chiqarib yuborilganida namoyon bо‘ladi.
Endilikda siyosiy partiyalar Qonunchilik palatasiga bо‘lib о‘tadigan saylovda 135 emas,
balki tо‘liq 150 ta saylov okrugida nomzodlarini kо‘rsatish huquqiga ega bо‘ladilar
[13].
Saylov kodeksi qabul qilingunga qadar
bо‘lgan
davrdagi saylovlarda Qonunchilik palatasi
va viloyat kengashlariga nomzod
kо‘rsatish
faqat siyosiy partiyalardan
kо‘rsatilgani
holda, tuman va shahar kengashlariga partiyalar bilan birgalikda
о‘zini
-
о‘zi
boshqarish
organlaridan ham nomzodlar
kо‘rsatilar
edi. Bu esa,
kо‘ppartiyaviylikning
asosiy sharti
bо‘lgan
siyosiy partiyalarni quyi darajalarda hokimiyat uchun
о‘zaro
kurashlarida teng
imkoniyat bilan
ta’minlash
masalasiga bir oz zidroq edi. Rivojlangan davlatlar tajribasiga
murojaat qilinsa, ularda vakillik organlariga nomzod
kо‘rsatish
huquqi bevosita siyosiy
partiyalarga berilganini kuzatish mumkin. AQSh, Kanada, Polsha, Portugaliya, Irlandiya,
Braziliya, Yangi Zelandiya kabi davlatlarda siyosiy partiyalar saylov jarayonlarining
asosiy subyekti hisoblanadi. Masalan, 1993-yildan boshlab Yangi Zelandiyada parlament
saylovlarida nomzodlar
kо‘rsatish
partiyalar
rо‘yxatiga
va rasmiylashtirilgan partiyalar
asosida
о‘tkazish
taklif qilindi. Irlandiyada saylovlarda nomzodlar
kо‘rsatish
ba’zi
imtiyozlar bilan 2001-yilda, Kanadada 2003-yilda partiyalarga berildi.
О‘zbekistonda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
101
ham ekologik harakatga beriladigan kvota hamda tuman, shahar kengashlariga
saylovlarda
о‘zini
-
о‘zi
boshqarish organlaridan nomzodlar
kо‘rsatish
huquqining bekor
qilinishi bilan siyosiy partiyalar saylovlarda asosiy va yagona subyektga aylandi.
Bugungi kunda jamiyatimizda kechayotgan islohotlar jarayonida siyosiy
partiyalarning roli va о‘rni yanada kuchayib bormoqda. Mamlakatimizda faoliyat olib
borayotgan О‘zbekiston Liberal demokratik partiyasi, “Milliy tiklanish”
demokratik
partiyasi, Xalq demokratik partiyasi, “Adolat” sotsial demokratik partiyasi, “Ekologik
partiya”lari о‘z oldiga qо‘ygan dasturiy maqsadlarni amalga oshirish, elektorat bilan
ishlash tizimini takomillashtirish, о‘zlarining saylab qо‘yilgan vakillari –
deputatlik
korpusi orqali qonun ijodkorligini yanada takomillashtirishga e’tibor berishmoqda.
Shuningdek, bugun zamonning о‘zi jamiyatimizning har bir a’zosidan, birinchi
navbatda, siyosiy partiyalar, ularning vakillari, deputat va senatorlardan mamlakatimizda
amalga oshirilayotgan keng kо‘lamli islohotlarning oddiy ishtirokchisi emas, balki
tashabbuskori va asosiy ijrochisi bо‘lishi, о‘sib kelayotgan yoshlarimizga namuna
kо‘rsatishini talab qilib qо‘ymoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Мамадалиев Ш, Джавакова Қ. Кўппартиявийлик тизимини изчил
ривожлантириш –
давлат ҳокимиятини демократлаштиришнинг муҳим шарти
[Электрон манба]: http://old.xs.uz/index.php/homepage/sijosat/item/767
-koppartiyaviylik
2.
Қаранг
:
Словарь юридических терминов и выражений [Текст] М.
: 1999.
–
С. 86.
3.
Вагина
Л.
С.
Теоретические основы исследования деятельности
политических партий как субъекта политики
в современной России
.
http://vestnik.osu.ru/2011_5/8.pdf
4.
Tanja A. Borzel. Organizing Babylon
–
On the Different Conceptions of Policy
Networks//Public Administration. 1998, p. 253
–
273.
5.
[
Электрон манба]: Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси,
19.04.2018 й., 03/18/476/1087
-
сон http://lex.uz/docs/54191.
6.
Саидов С.Ш. Тенденции гражданского общества в Узбекистане: некоторые
взгляды на создание общественной палаты // Alma Mater (Вестник высшей
школы). 2021. –
№02. –
C. 119.
7.
Қирғизбоев
М. Фуқаролик жамияти: назария ва хорижий тажриба.
Тошкент:
Янги аср авлоди,
2006.
–
Б. 104.
8.
Лапаева В.В. Право и многопартийность в современной России. М.:
Норма,1999.–
C 182.
9.
Саидов С.Ш. Роль гражданского общества в контексте интеграции
Центральной Азии // International journal of “Consensus”, 2021. –
№1. –
С.
36.
10.
Жалилов А, Муҳаммадиев У, Жўраев Қ ва бошқ
.
Фуқаролик жамияти
асослари: ўқув қўлланма.. Тошкент. 2015.–
Б.28.
11.
Сайловда ҳаққонийлик қандай таъминланади? ЎзА мухбири Норгул
Абдураимова ва
Ўзбекистон Республикаси Марказий сайлов комиссияси раисининг
ўринбосари
Маҳмуд
Истамов
билан
суҳбати
[
Электрон
манба]:
http://uza.uz/oz/society/ma-mud-istamov- 25-09-2019.
12.
М.Миракулов,
Сайлов кодекси –
демократия ифодаси
[
Электрон манба]:
http://huquq.uz/saylov-kodeksi-demokratiya-ifodasi/
