Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Epidemiological status of the USSR in the 1930s
Azizkhon NURITDINOV
University of Business and Science
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
15 September 2024
The purpose of this study is to identify the main directions
and outcomes of historical research on the epidemic situation in
the USSR during the 1930s. The relevance of the study lies in its
potential to provide a deeper understanding of both historical
and contemporary aspects of epidemic processes and to
evaluate past experiences in combating epidemics. The findings
aim to identify the political, socio-economic, and environmental
factors contributing to epidemic diseases, highlight the positive
and negative aspects of healthcare development, and determine
the quantitative characteristics of infection rates and the role of
infectious diseases in societal development. Researchers have
shifted from focusing on demographic crises to making
historical generalizations based on the concept of
"epidemiological transitions" and analyzing morbidity and
mortality rates. The results demonstrate that the healthcare
system continued to develop despite population declines
caused by epidemics and limited resources. Preventive
measures were given the highest priority in the fight against
epidemics.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss8/S-pp166-174
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
historiography,
epidemiological situation,
health care,
population,
epidemics,
infectious diseases,
demographic history,
sanitary and epidemiological
situation, morbidity,
epidemiological transition
epidemic.
SSRIning 1930-yillardagi epidemiologik holati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tarixshunoslik,
epidemiologik vaziyat,
so
g‘
liqni saqlash,
aholi,
epidemiyalar,
yuqumli kasalliklar,
demografik tarix,
sanitariya-epidemiologiya
Tadqiqotning maqsadi 1930-yillarda SSRIdagi epidemik
vaziyat b
o‘
yicha tarixiy tadqiqotlarning asosiy y
o‘
nalishlari va
natijalarini aniqlashdir. Uning dolzarbligi epidemiya jarayonlari
rivojlanishining tarixiy va zamonaviy jihatlarini chuqur
tushunish va epidemiyaga qarshi kurashning tarixiy tajribasini
baholash imkoniyatlari bilan bo
g‘
liq. Tarixiy tadqiqotlar
natijalari epidemik kasallanishning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va
1
Lecturer, Department of Social Sciences, University of Business and Science.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
167
holati,
kasallanish,
epidemiologik
o‘
tish,
epidemiya.
ekologik
omillarini
aniqlash,
so
g‘
liqni
saqlashni
rivojlantirishning ijobiy va salbiy jihatlarini, kasallanish
darajasining
miqdoriy
xususiyatlarini
aniqlash
va
infektsiyalarning rivojlanishidagi rolini baholashdan iborat.
Olimlar
demografik
inqirozlarni
aniqlashdan
tortib,
“epidemiologik
o‘tish”
tushunchasi
asosida
tarixiy
umumlashmalarga, kasallanish va
o‘
lim k
o‘
rsatkichlarini tahlil
qilishga
o‘
tdilar. Tadqiqotlar natijalari shuni k
o‘
rsatadiki,
so
g‘
liqni saqlash tizimi epidemiyalar tufayli aholini y
o‘
qotish
tajribasini hisobga olgan holda va resurslarning yetishmasligiga
qaramay rivojlangan. Epidemiyaga qarshi kurashda asosiy
e’tibor profilaktika chora
-tadbirlariga qaratildi.
Эпидемиологический статус СССР в 1930
-
е годы
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
историография,
эпидемиологическая
ситуация,
здравоохранение,
население,
эпидемии,
инфекционные болезни,
демографическая история,
санитарно
-
эпидемиологическая
ситуация,
заболеваемость,
эпидемиологический
переход эпидемия.
Цель исследования –
определить основные направления
и результаты исторических исследований эпидемической
ситуации в СССР в 1930
-
е годы. Актуальность темы
обусловлена возможностью глубокого понимания как
исторических, так и современных аспектов развития
эпидемических процессов, а также оценки исторического
опыта
борьбы
с
эпидемиями.
Результаты
этих
исследований
позволяют
выявить
политические,
социально
-
экономические и экологические факторы,
влияющие на распространение эпидемий, а также
определить как положительные, так и отрицательные
стороны
развития
системы
здравоохранения.
Исследования включают количественный анализ уровня
заболеваемости и оценку роли инфекционных болезней в
развитии
страны.
Ученые
перешли
от
анализа
демографических кризисов к историческим обобщениям,
основанным
на
концепции
«эпидемиологических
переходов», и изучению показателей заболеваемости и
смертности. Исследования показывают, что, несмотря на
снижение численности населения из
-
за эпидемий и
нехватку ресурсов, система здравоохранения продолжала
развиваться. Основное внимание в борьбе с эпидемиями
уделялось профилактическим мерам.
MUQADDIMA
2020-yil dunyoda COVID-19 koronavirus infeksiyasining tarqalishi jamoatchilik
e
’
tiborini epidemiya va pandemiya mavzusiga qaratdi va ommaviy axborot vositalarida
uning muhokamasiga sabab b
o‘
ldi. Tibbiyot ham ilm-fan, ham amaliyot sifatida
muntazam takomillashib bormoqda va bu bizning milliy so
g‘
liqni saqlash modelimizda
o‘
z ifodasini topmoqda [1]. Ushbu muammoning dolzarbligi yuqumli kasalliklarning
ijtimoiy, tibbiy va demografik jihatlari b
o‘
yicha nashrlarning paydo b
o‘
lishiga olib keldi.
Ommaviy axborot vositalarida dunyo va mahalliy epidemiyalar tarixiga qisqacha
ekskursiyalarni
o‘
z ichiga olgan k
o‘
plab eslatmalar va maqolalar paydo b
o‘
ldi. Rossiya
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
168
tarixida epidemiyalar odamlarni o
g‘
ir ijtimoiy q
o‘
z
g‘
olon va ijtimoiy hayotdagi tub
o‘
zgarishlar davrida bir necha bor urib, ijtimoiy ofatlar va demografik falokatlarning
sabablariga aylangan.
O‘
tgan asrda jamiyat ispan grippi, vabo, chechak va boshqa
halokatli kasalliklar bilan kurashishga majbur b
o‘
ldi.
O‘
nlab yillar davomida aholining
yuqori zichligi, migratsiya jarayonlari, antisanitariya sharoitlar, urushlar, t
o‘
yib
ovqatlanmaslik va ochlik epidemiya
o‘
sishining ijtimoiy ahamiyatga ega omillari b
o‘
ldi.
Mamlakatimizda ijtimoiy sohada amalga oshirilayotgan islohotlar avvalo inson
salomatligini asrash, yosh avlodni so
g‘
lom voyaga yetkazish hamda aholini yuqumli
kasalliklardan muhofaza qilishga qaratilgani bilan ahamiyatlidir.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili:
SSRI
so
g‘
liqni
saqlash
sohasi
tarixiga
oid
manbalarni
tasniflash
(klassifikatsiyalash) va turlarga ajratish (tipologiya qilish) jarayonida tadqiqotning
manbaviy asoslarini quyidagi asosiy guruhlarga b
o‘
lish mumkin:
–
eʼlon qilingan rasmiy
hujjatlar va materiallar t
o‘
plamlari;
–
davriy matbuot materiallari;
–
shu sohada ilmiy ish olib brogan izlanuvchilar;
–
arxiv hujjatlari va materiallari;
Maqolani yozishda birinchi guruhga kiritilgan Rossiya Federatsiyasida chop etilgan
materiallardan keng foydalanildi. Davriy matbuot nashrlardagi gazeta va jurnallardan
ham foydalanilib, yuzaga kelgan muammolarni tavsiflab berishga imkon yaratdi.
Maqolada, ayniqsa, statistika t
o‘plamlari maʼlumotlaridan unumli foydalanib,
ularda keltirilgan aniq raqamlar sovet davri so
g‘
liqni saqlash sohasidagi haqiqatni yuzaga
chiqishiga xizmat qildi. Shuningdek, Andreev E.M., Darskiy L.E., Xarkova T.L. Rossiyaning
demografik tarixi: 1927
–
1959-yillar. Andreev E.M, Darskiy L.E, Xarkova T.L. Sovet Ittifoqi
aholisi: 1922
–
1991-yillar, B.B. Proxorov va I.V.
Gorshkovaning “XX asrda Rossiya va
SSRIda so
g‘liqni saqlash inqirozlari” (1999), V.A.
Isupov “XX asrning birinchi yarmida
Rossiyadagi demografik falokatlar va inqirozlar” (2000), 8. Jiromskaya
V.B.
1930-
yillardagi Rossiyaning demografik tarixi. Noma’lum tomonga qarab. M.: “Rossiya
siyosiy entsiklopediyasi” (ROSSPEN), 2001
-yil. asarlari sovet davlatining aholi salomatligini
muhofaza qilish borasidagi siyosatining aniq mohiyatini anglash imkoni yaratildi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
O‘
zbekistonda so
g‘
liqni saqlash sohasining sovet davri tarixi bugungi kunga qadar
yangi nazariy-metodologiya asosida na mamlakatimizda, na xorijda kompleks tarzda
maxsus tadqiqot obʼekti sifatida olinmagan. Holbuki, davlat siyosatining markaziy
y
o‘
nalishlaridan biri so
g‘
liqni saqlash va tibbiyotni rivojlantirishga qaratilib, bu
muammoning tahlili masalaga kompleks yondashishni talab etadi, chunki aholi
salomatligini muhofaza qilish jamiyat hayotining x
o‘jalik, ijtimoiy va maʼnaviy holatiga
jiddiy taʼsir ko‘
rsatadi.
TAHLIL VA NATIJALAR
2020 yil boshida dunyo yangi global muammoga duch keldi, bu esa insoniyatni
sayyoradagi
o‘
zining soxta kuchini yana bir bor qayta k
o‘
rib chiqishga majbur qiladi.
Darhaqiqat, yangi koronavirus infektsiyasi, so
g‘
liqni saqlash tizimi yutuqlariga qaramay,
Evropa va AQShda ayniqsa keskin b
o‘
lgan pandemiyaga olib keldi. K
o‘
p
o‘
n yilliklar ichida
birinchi marta davlatlar
o‘
zlarini bir-biridan ajratib, globallashuv
g‘
oyasini vaqtincha
shubha ostiga q
o‘
yishdi. Shu bilan birga, pandemiya bizni turli davlatlarning so
g‘
liqni
saqlash tizimini qurish va epidemiyalarga qarshi kurashish tajribasini
o‘
rganishga
majbur qilmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
169
Har qanday davlat yoki jamiyatda epidimiologik holat ijtimoiy muhitga, birinchi
navbatda, aholining yashash sharoitiga va so
g‘
liqni saqlash tizimining resurs salohiyatiga
bo
g‘
liq. XX-asrning 40-yillarida SSRI iqtisodiy rivojlanishida keskin
o‘
zgarishlar r
o‘
y
berdi, sovet jamiyatining ijtimoiy tuzilishi
o‘
zgartirildi.
O‘
zgarishlarning
etakchi
omillari
majburiy
sanoatlashtirish,
t
o‘
liq
kollektivlashtirish, jadal urbanizatsiya jarayonlari va ommaviy repressiyalar edi.
30-yillarda SSRIda amalga oshirilgan ijtimoiy
o‘
zgarishlarning salbiy oqibatlari natijasida
tez sur
’
atlar bilan antisanitariya va ochlik boshlandi. Bu ayniqsa Rossiyaning yirik
shaxarlarida yaqqol sezldi. Antisanitar holatga aholining yomon turmush sharoiti sabab
b
o‘
lgan, bu k
o‘
p jihatdan shaharlarning
o‘
sishi va migratsiyaning intensivligi bilan bo
g‘
liq
edi. Sanoat qurilish maydonchalarida ishchilar k
o‘
pincha yashash sharoitlari sanitariya
me
’
yorlari va talablariga mos kelmaydigan kazarma va vagonlarda yashashga majbur
b
o‘
lishdi. Sanoat markazlaridagi noqulay ekologik vaziyat shahar posyolkalari aholisining
immunitetini zaiflashtirdi.
1930-yillarning boshlarida paydo b
o‘
lgan ocharchilik. mutlaq va yashirin
shakllarda
o‘
limning jiddiy omili b
o‘
lib, u odamlarda immunitetning pasayishiga olib
keldi va shunga mos ravishda epidemik jarayonlarning rivojlanishiga yordam berdi.
Mamlakat so
g‘
liqni saqlash tizimi
o‘
tgan
o‘
n yillikda tif, chechak, bezgak va boshqa
kasalliklarning bir qator epidemik tarqalishining oldini ololmadi. Bu davrdagi epidemik
vaziyat mamlakatning ijtimoiy-demografik rivojlanish tendentsiyalarini belgilab beruvchi
asosiy shartlardan biri edi. [1; 2; 3;].
Ilmiy va tarixiy tadqiqotda epidemik vaziyat mavzusini t
o‘
liq ochib berish uchun
epidemiya jarayonlarining ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarini, siyosiy va ekologik omillarini
tahlil qilish, so
g‘
liqni saqlashning rivojlanish darajasini baholash, kasallanishning
tuzilishi va darajasini aniqlash kerak. Epidemiyalar k
o‘
lamini va davlat organlari, tibbiy
va sanitariya-epidemiologiya muassasalarining epidemiya kasalliklariga qarshi kurashish
b
o‘
yicha faoliyatini
o‘
rganish, epidemiyalarning aholi salomatligiga oqibatlarini baholash
dolzarb muammo b
o‘
lib turibdi. Bugungi kunga qadar mamlakatimizda so
g‘
liqni saqlash
va aholini rivojlantirish muammolari b
o‘
yicha yetarlicha keng qamrovli tarixshunoslik
yaratilmagan. Shu bilan birga, 1930-yillarda SSRIdagi epidemik vaziyat yetarlicha
o‘
rganib tahlil qilinganicha y
o‘
q.
Sovet davrida bu mavzu asosan tibbiy adabiyotlarda va so
g‘
liqni saqlash tarixiga
oid ilmiy ishlarda
o‘
z aksini topgan [5; 6]. Shifokorlarning ishlari klinik amaliyot,
diagnostika, davolash va muayyan kasalliklarning oldini olish masalalariga ba
g‘
ishlangan
[6]. Biroq, 1930-yillarda. epidemiyalar va kasalliklarning tarqalishi haqidagi ma
’
lumotlar,
mamlakat aholisi t
o‘g‘
risidagi k
o‘
plab boshqa ma
’
lumotlar kabi maxfiy va
o‘
ta maxfiy
b
o‘
ldi. Sovet davridagi mafkuraviy tazyiq sharoitida SSRIda so
g‘
liqni saqlashning
shakllanishi va rivojlanishi tarixiga oid tadqiqotlar, birinchi navbatda, sovet sanitariya
organlari, tibbiy va sanitariya-epidemiologiya muassasalarining epidemik kasalliklarga
qarshi kurashdagi muvaffaqiyatlariga qaratildi [13; 14; 15; 16]. Ushbu tadqiqotning
maqsadi 1930-yillarda SSRIdagi epidemik vaziyat b
o‘
yicha tarixiy tadqiqotlarning asosiy
y
o‘
nalishlari va natijalarini aniqlashdir.
Mahalliy tarixshunoslik rivojlanishining hozirgi bosqichning boshlanishi
1980
–
1990-yillar oxiriga t
o‘g‘
ri keladi. U tadqiqot mavzularining kengayishi va
metodologik vositalarni izlashda xorijiy nazariy tushunchalarga tayanishga urinishlar
bilan tavsiflanadi. Ilgarigi maxfiy hujjatlar, jumladan, aholining sanitariya holati va
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
170
mamlakatdagi epidemik vaziyatga oid keng qamrovli materiallardan ilmiy
jamoatchilikning foydalanishini kengayganligi tadqiqot ishlari faollashishiga xizmat qildi.
Postsovet ilmiy makonida Rossiya va SSRIda aholining kasallanishi va epidemiyasi
mavzusi tarixiy va demografik tadqiqotlarda sezilarli rivojlanishga erishdi, bunda
epidemik kasalliklar aholi
o‘
limining
o‘
sishi va paydo b
o‘
lishining potentsial omili sifatida
qaraladi.
XX asrning dastlabki ikki choragida mamlakatdagi demografik halokatlarni
oʻrganish, ularning sabab va oqibatlarini tahlil qilish tarixchi va demograflar tomonidan
katta qiziqish uygʻotdi. 30
-yillarning ijtimoiy-demografik sohasi. olimlarning diqqat-
e
’
tibori ob
’
ektlaridan biriga aylandi.
O‘
tgan asrning s
o‘
nggi
o‘
n yilligida E.M. Andreev,
L.E. Darskiy, T.L. Xarkova SSRIning 1927-yildan 1941-yilgacha b
o‘
lgan davrdagi jami
demografik y
o‘
qotishlarini 13,5 million kishiga baholadilar, ularning fikricha, bu davrdagi
insoniy y
o‘
qotishlar. taxminan 7 million kishiga. Ochlik va qata
g‘
ondan
o‘
limga
q
o‘
shimcha ravishda, demografik y
o‘
qotishlar qatoriga ijtimoiy sharoitning
yomonlashuvi tufayli odamlarning umr k
o‘
rish davomiyligining qisqarishini ham
kiritdilar [60
–
61]. Ularning hisob-kitoblariga k
o‘
ra, 1933-yildagi ocharchilik tufayli
Rossiyaning axolisidan y
o‘
qotishlari 2,4 million kishini tashkil etdi. Ularning
ta
’
kidlashicha, bu davrda k
o‘
plab sabablar, jumladan, yuqumli kasalliklardan
o‘
lim
k
o‘
paygan. 1933-yildagi ocharchiliklarda yilida
Rossiya shaharlarida oʻlganlarning
umumiy soni 1934-
yilga nisbatan 1,6 baravar koʻp boʻldi. Shu bilan birga, shahar
aholisining toʻyib ovqatlanmaslik kasalliklaridan 5,1 barobar koʻp
inson
nobud boʻlgan
ligi
aniqlandi. 1933-yilda, 1934-yilga qaraganda, tifdan
–
2,7 marta, enterit va kolitdan
–
2,6 marta k
o‘
p
o‘
lim sodir b
o‘
ldi. Olimlarning fikricha, 1930-yillarda SSRIdagi tibbiy-
demografik vaziyat
o‘
ta xavfli infektsiyalardan
o‘
limni bartaraf etishdan keyingi
"epidemiyaga
o‘
tish" bosqichiga xos b
o‘
lib, unda
o‘
rtacha umr k
o‘
rish davomiyligi
reproduktiv yoshdagi ayollarda bolalar va chaqaloqlar
o‘
limi va
o‘
limining kamayishi
bilan bo
g‘
liq. Bunday tendentsiyaning shakllanishiga hissa q
o‘
shgan omil davlat so
g‘
liqni
saqlash tizimining rivojlanishi b
o‘
lib, u asosan yuqumli kasalliklarning oldini olishga
qaratilgan [1].
B.B. Proxorov va I.V.
Gorshkovaning “XX asrda Rossiya va SSRIda sog‘
liqni saqlash
inqirozlari” (1999) maqolasida bunday inqirozlar ijtimoiy
-iqtisodiy va harbiy ofatlar
natijasida yuzaga keladi va yuqumli kasalliklarning yuqori darajasi bilan birga keladi. ,
yurak-qon tomir kasalliklarining k
o‘
payishi,
o‘
limning k
o‘
payishi va z
o‘
ravonlik natijasida
o‘
lim ulushining ortishiga olib keladi.
Mualliflar inqirozlardan birini 1932
–
1934-yillar davriga bo
g‘
laydilar. va uni
ochlikning paydo b
o‘
lishi va infektsiyalarning tarqalishi bilan bo
g‘
lash. Biroq, olimlarning
ta
’
kidlashicha, t
o‘
rtinchi
o‘
n yillikning oxiriga kelib, RSFSR va Sovet Ittifoqining ba
’
zi
boshqa respublikalarida chechak va relapsli isitma deyarli y
o‘
q qilindi, tif bilan
kasallanish keskin kamaydi. isitma pasaya boshladi. Biroq sil, ichak va bolalar orasidagi
yuqumli kasalliklar jiddiy muammolar b
o‘
lib qolaverdi.
B.B. Proxorov xalq salomatligiga oid yana bir maqolasiga k
o‘
ra 1932
–
1933-yillar
Rossiya tarixidagi keng qamrovli epidemiyalarning s
o‘
nggi davri b
o‘
lib chiqdi va
o‘
n
yillikning oxirini Rossiyada “birinchi epidemiologik inqilob”ni yakunlashning dastlabki
bosqichi deb hisoblash mumkin. Ushbu inqilob natijasida tashqi omillar ta
’
sirida paydo
b
o‘
lgan kasalliklar (ochlik, yuqumli va parazitar kasalliklar) asta-sekin inson tanasining
tabiiy qarishi bilan bo
g‘
liq kasalliklarga b
o‘
shatdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
171
V.A. Isupov
o‘
tgan asrdagi Rossiya tarixidagi demografik
o‘
zgarishlarni
o‘
rganishida mamlakatdagi epidemik vaziyatni tahlil qildi. Uning asarlari kasallanish va
o‘
limning siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy omillarini aniqlaydi, epidemiyalar k
o‘
lamini
tavsiflaydi, infektsiyalar va epidemiyalarning tarqalishiga hukumatning javoblarini
baholaydi. V.A. Isupov 1930-yillarning boshlarida demografik jarayonlar dinamikasiga
ta
’
sir k
o‘rsatgan omillarni tavsiflovchi “XX asrning birinchi yarmida Rossiyadagi
demografik falokatlar va inqirozlar” (2000) monografiyasida o‘
limning
o‘
sishiga asos
b
o‘
lganligini k
o‘
rsatdi. 1929
–
1931-yillar turmush sharoitining yomonlashuvi kuzatildi.
Ushbu jarayonning asosiy salbiy holatlari so
g‘
liqni saqlashning y
o‘
q b
o‘
lib ketishi,
dori-darmonlar va sanitariya-gigiena vositalarining etishmasligi edi. Shu fonda
1930-yilda qizamiq, qizilcha, difteriya, tif va paratif isitmasi bilan kasallanishning
k
o‘
payishi kuzatildi, bezgak, chechak, tif va relapsli isitma bilan kasallanishning ommaviy
holatlari qayd etildi.
1932
–
1933-yillarda oz mabla
g‘
bilan ta
’
minlangan, shifokorlar va kasalxonalar
y
o‘
q b
o‘
lgan so
g‘
liqni saqlash tizimi epidemiyalar hujumini ushlab tura olmadi.
Tarixchining yozishicha, sovet statistikasi, ehtimol, ikki ocharchilik yilida 1 milliondan
ortiq odam tif bilan, 500 ming kishi tif isitmasi va 50 ming kishi qaytalanuvchi isitma
bilan kasallanganini qayd etgan holda, ijtimoiy ofat k
o‘
lamini kamaytirdi. 1933-yilda
deyarli 6,5 million bezgak kasalligi qayd etilgan. Oshqozon-ichak trakti (kolit, enterokolit,
dizenteriya) va nafas olish organlari (pnevmoniya, bronxit) kasalliklari keng tarqaldi.
Bolalik infektsiyalari (qizamiq, difteriya, skarlatina, k
o‘
k y
o‘
tal) keng tarqalgan. Aholi sil
kasalligi, vitamin tanqisligi (skurvit, pellagra) va "septik tonzillit" bilan o
g‘
rigan.
Ochlik va u bilan bo
g‘
liq epidemiyalar
o‘
limning keskin
o‘
sishiga olib keldi, bu olimga
1932
–
1933 yillarda sodir b
o‘
lgan demografik falokat haqida demografik falokat sifatida
gapirishga imkon berdi [7].
V.A. Isupov Stalin rahbariyati
o‘zining “sabog‘ini” hisobga oldi va ijtimoiy
rivojlanish strategiyasi sifatida “jonli mehnatni rivojlantirishning passiv yo‘nalishi”ni
tanladi, deb hisoblaydi, uning mohiyati davlatning salbiy omillarga qarshi turish
qobiliyatini oshirish bilan bo
g‘
liq. ekzogen omillar aholining yashash sharoitlarini tubdan
o‘
zgartirmasdan holatni yahshilab b
o‘
lmas edi.
Tarixchining ta
’
kidlashicha, ushbu y
o‘
nalishni amalga oshirish jarayonida
SSRI so
g‘liqni saqlash tizimi “oldinga katta qadam” qo‘
ydi: so
g‘
liqni saqlash byudjeti,
shifoxona yotoqlari si
g‘
imi, shifokorlar soni, shahar ambulatoriyalari va qishloq vrachlik
punktlari soni k
o‘
paytirildi. 1930-yillarda kimyo va farmatsevtika sanoatining jadal
rivojlanishi tufayli. Sovet Ittifoqida dori vositalarini, jumladan, yangi samarali
sulfanilamid preparatlarini ommaviy ishlab chiqarish y
o‘
lga q
o‘
yildi. Qizamiq, chechak,
difteriya, sil, tif, skarlatina, dizenteriya kabi kasalliklarga qarshi q
o‘
llaniladigan emlash va
qayta emlashlar soni k
o‘
paydi va turmush darajasi past b
o‘
lgan sharoitlarda
infektsiyalardan
o‘
limni kamaytirishning asosiy usuli sifatida qaraldi. Biroq bu
Rossiyaning markaziy shaharlariga taaluqli b
o‘
lib
O‘
rta Osiyo jumladan
O‘
zbekistonda
ahvol o
g‘
ir edi.
1932
–
1933-yillardagi ocharchilik bilan birga kelgan yuqumli kasalliklar
epidemiyasiga mamlakat partiya va davlat rahbariyatining munosabati
o‘
zgarib RSFSR
Davlat sanitariya inspektsiyasi (1933) va idoraviy sanitariya xizmatlarini tashkil etilishi,
davlat sanitariya nazorati choralarini k
o‘
ra boshlashiga olib keldi. 1935-yilda SSRI Xalq
Komissarlari Soveti qoshida Butunittifoq davlat sanitariya nazorati tashkil etildi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
172
1930-yillarda Mamlakatda sanitariya-epidemiologiya va dezinfeksiya stansiyalari,
sanitariya-bakteriologiya laboratoriyalari, so
g‘
lomlashtirish markazlarini
o‘
z ichiga olgan
epidemiyaga qarshi muassasalar tarmo
g‘
i shakllantirildi. V.A. Isupovning s
o‘
zlariga k
o‘
ra,
odamlarning turmush sharoitini yaxshilash bilan bo
g‘
liq b
o‘lgan “o‘
limga qarshi
kurashning faol y
o‘nalishi” to‘
rtinchi
o‘
n yillikning ikkinchi yarmida biroz rivojlandi.
Bu davrda mamlakatda oziq-ovqat va sanoat tovarlarini shaxsiy iste
’
mol qilish holati
yaxshilandi, d
o‘
konlarda shaxsiy gigiena vositalari paydo b
o‘
ldi, shaharlarda yakka
tartibdagi uy-joy qurilishi boshlandi. Biroq, tarixchining xulosasiga k
o‘
ra, SSRIda
aholining turmush darajasi pastligicha qolmoqda va kasallanishning kuchayishiga olib
kelgan ijtimoiy omillarni bartaraf etish b
o‘
lgan asosiy strategik vazifa davlat tomonidan
hal etilmagan. Uy-joy muammosi hal etilmagan, ijtimoiy infratuzilmaning
rivojlanmaganligi, kommunal xizmatlarning rivojlanmaganligi, aholining yetarli va
muvozanatsiz oziqlanishi saqlanib qolgan. So
g‘
liqni saqlashga katta sarmoya kiritilishiga
qaramay, 1930-yillarning ikkinchi yarmidagi epidemiya holati nihoyatda beqaror edi, bir
qator yuqumli kasalliklar (dizenteriya, qizamiq, difteriya, k
o‘
k y
o‘
tal) kuchaygan.
V.A. Isupovning xulosasiga k
o‘ra, biz “sovet demografik paradoksi” mavjudligi haqida
gapirishimiz mumkin, bunda
o‘
lim darajasi yuqori,
o‘
sib borayotgan kasallanish, aholi
salomatligi va turmush darajasining pastligi sharoitida sezilarli darajada oshmagan.
Bu holat davlat organlari va so
g‘
liqni saqlash muassasalari faoliyatida kichik muammolar
yuzaga kelganda ham yashirin xavf,
o‘
lim k
o‘
payishi xavfini keltirib chiqardi. Buni
1939
–
1940-yillardagi voqealar tasdiqladi, harbiy-sanoat kompleksiga xarajatlar so
g‘
liqni
saqlash va iste
’
mol sektorini moliyalashtirishga zarar etkazdi. Tashqi siyosat va harbiy
omillarning mamlakat ichidagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatga salbiy ta
’
siri tufayli hayot
sifati yomonlashdi, so
g‘
liqni saqlash tizimi bunga dosh bera olmadi, yuqumli kasalliklar
va yuqumli kasalliklarning k
o‘
payishi bilan bo
g‘
liq demografik inqiroz yuzaga keldi.
Ekzogen sabablarga k
o‘
ra
o‘
lim soni oshib ketishiga olib keldi. [7].
1930-
yillarda RSFSRning demografik rivojlanishi muammolari boʻyicha
fundamental ishlardan biriga aylangan V.B. Jiromskayaning tadqiqotlari respublikadagi
tibbiy-
demografik vaziyatni tavsiflaydi va ekologiyaning aholi oʻlimiga taʼsirini oʻrganadi.
V.B. Jiromskayaning demografik fanda sanoatlashtirish va urbanizatsiyaning ekologik
halokat xavfini keltirib chiqaradigan salbiy ekologik oqibatlari haqida fikr keng
tarqalganligini qayd etdi. U jadallashtirilgan sanoatlashtirish insoniyat muhitini
buzganligi va suv, havo, oziq-ovqatning ifloslanishiga, turar-joylarda antisanitariya
holatlariga olib kelganiga e
’
tibor qaratadi. Siyosiy, iqtisodiy va ekologik omillar t
o‘
rtinchi
o‘
n yillikda aholining k
o‘
p million dollarlik y
o‘
qotishlariga olib keldi, bu davrda
o‘
lim
aholi dinamikasi uchun juda muhim edi.
V.B. Jiromskaya 1930-yillarda RSFSRda
o‘
limning eng keng tarqalgan sabablarini
quydagicha izohlagan: nafas olish kasalliklari (sil, pnevmoniya, bronxopnevmoniya,
bronxit) kabi yuqumli kasalliklar. Ular ushbu davrda
o‘
limning barcha sabablarining
26,4 foizini tashkil etdi.
O‘
lim sabablari orasida ikkinchi
o‘
rinni yuqumli kasalliklar
(chechak, tif va tif isitmasi va boshqalar) egalladi. Uchinchi
o‘
rinda ochlik oqibatlari bilan
bo
g‘
liq b
o‘
lgan
o‘
lim sabablari t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri qayd etilmagan, ammo bilvosita tibbiy
ma
’
lumotlar bilan tasdiqlangan (diareya, anemiya, dispepsiya va boshqalar).
T
o‘
rtinchi
o‘
rinda oshqozon-ichak kasalliklari (yara, enterit, enterokolit) joylashgan.
1930-yillarning boshlarida ochlikdan
o‘
lim muhim rol
o‘
ynadi, bu sil va boshqa
kasalliklardan
o‘
limning k
o‘
payishiga yordam berdi.
O‘
n yillikning ikkinchi yarmida
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
173
bolalar infektsiyalarining
o‘
choqlari qayd etildi: k
o‘
k y
o‘
tal va skarlatina
–
1935 yilda,
skarlatina, qizamiq, difteriya
–
1936, qizamiq
–
1937. Butun davr mobaynida
V.B. Jiromskaya chaqaloqlarda
o‘
lim ning yuqori darajasini qayd etdi. [9; 8; 10;].
1930-yillarda RSFSR aholisining salomatligi va kasallanishining ekologik jihatlarini
o‘
rganish. I.P. Ostapenkoning maqolasida aks ettirilgan. U ijtimoiy-iqtisodiy, demografik
va ekologik rivojlanishning
o‘
zaro bo
g‘
liqligini ta
’
kidladi va shahar atrof-muhitining
asosiy muammolarini belgilab berdi, uning fikricha, bu jadal sanoatlashtirish va
urbanizatsiyaga olib keldi. Ular orasida I.P. Ostapenko shahar havo hududining issiqlik
elektr stansiyalari, sanoat korxonalari qozonxonalari va avtomobillar tomonidan
ifloslanishini ta
’
kidladi.
Tadqiqotchi aholini ichimlik suvi bilan ta
’
minlagan er osti suvlari va ochiq suv
havzalarining ifloslanishi muammosini k
o‘
rsatdi. Uning yozishicha, shaharlar va ishchilar
posyolkalari qurilishi ekologik talablar hisobga olinmagan holda amalga oshirilgan, turar
joy maydoni sanoat ob
’
ektlari yonida joylashgan; 1930-yillarda Shahar aholisining tez
o‘
sishi uning turmush sharoitining yomonlashishiga olib keldi. Bu davrda yert
o‘
lalar va
yarim yert
o‘
lalar turar-joy b
o‘
lib qolgan, ularda kanalizatsiya va suv ta
’
minoti b
o‘
lmagan
kazarmalarda, chodirlarda va yotoqxonalarda yashovchi aholining k
o‘
pligi qayd etilgan.
Bu holatlarning barchasi, shuningdek, ovqatlanishning yomonlashishi odamlarning
sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatdi va shahar aholi punktlarida infektsiyalarning tarqalishiga
yordam berdi [53, p. 95
–
99]. 1934-yil oxiri
–
1935-yil boshlarida respublikada yuqumli
kasalliklarning ommaviy kasallanishi haqida maʼlumotlar keltirilgan: “...RSFSRning
36 hududi va viloyatidan olingan maʼlumotlarga koʻra, 1934
-yilda tif isitmasi
11873 kishiga yetgan. birgina noyabrda va dekabrda 10570 kishi, 1935 yil yanvar oyida
–
7627, fevralda
–
4896 kishi; mos ravishda tif: 1934-yil noyabr
–
9670, dekabr
–
14735,
1935-yil yanvar
–
16233, fevral
–
14149; chechak: 1934-yil noyabr
–
378, dekabr
–
421,
1935-yil yanvar
–
469, fevral
–
294; qaytalanuvchi isitma: 1934 yil dekabr
–
757, 1935-yil
yanvar
–
391, fevral
–
191.” [11].
Bu davrga kelib vaziyat
o‘g‘
irligiga qaramay hukumat e
’
tiborni oliy tibbiy ta
’
limga
qaratib oliy ma
’
lumotli kadrlarni tayorlashga qaratdi. U
’
sha davrda sharoit qiyin b
o‘
lib
labaratoriya jihozlari yetishmas, mehnat qilishga sharoit y
o‘
q edi. Labaratoriyalar qishda
isitilmas elektr tarmoqlari y
o‘
q b
o‘
lsa ham olimlar tinmay izlanishlar olib bordilar.
Rus olimlari V.M. Behterev, A.A. Kisel, N.I. Burdenko, E.N. Pavlovskiy, I.P. Pavlovlar ochlik,
nomunosib mehnat sharoitiga qaramay mehnatni davom ettirdilar. Ularning bu mehnati
keyinchalik dunyo ahamyatiga ega b
o‘
ldi. U paytda shartli vaksinatsiya kiritilgan edi, silga
qarshi samarali kurash usullari topilgan edi. Transmissiv kasalliklarni y
o‘
q qilish
mehanizmlari ishlab chuqilgan edi. Rossiyada 1935-yilga kelib tibbiy institutlar soni va
fakultetlar bilan birgalikda 55taga etdi. Bunga Samarqand va Toshkent tibbiyot
institutlari ham kirgan [12].
Tadqiqot natijalari shuni k
o‘
rsatadiki, SSRIda so
g‘
liqni saqlash tizimi 1930-yillarda
epidemiyalar tufayli aholini y
o‘
qotish tajribasini hisobga olgan holda va moliyaviy,
kadrlar va moddiy-texnik ta
’
minotning etishmasligi bilan bo
g‘
liq muammolarga qaramay
ishlab chiqilgan. Mamlakatda tibbiyot va sanitariya-epidemiologiya muassasalari
tarmo
g‘
i kengaytirildi, davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati kuchaytirildi.
Epidemiyaga qarshi kurashda asosiy e
’
tibor profilaktika choralariga qaratildi.
Shunday qilib, epidemik vaziyat mavzusini tarixiy tadqiqotlarning asosiy natijalari
fuqarolarning so
g‘
li
g‘
ini muhofaza qilish sohasidagi siyosatni baholash, epidemiyaning
ijtimoiy-iqtisodiy va ekologik omillarini aniqlash, rivojlanishning ijobiy va salbiy
tendentsiyalarini aniqlashdan iborat.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
174
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
“
K
ризисы общественного здоровья в России
и СССР в
XX
веке” Б.Б.
Прохоров, И.В. Горшкова. Мир России. 1999. N4
.
2.
Андреев Е. М., Дарский
Л. Е., Харькова Т. Л. Демографическая история
России: 1927–1959 гг. М.: «Информатика», 1998. Андреев Е. М., Дарский Л. Е.,
Харькова Т. Л. Население Советского Союза: 1922
-
1991 гг. М.: Наука, 1993.
3.
Ахмадов Т.З. Становление и развитие медико
-
санитарного дела на
Северном Кавказе (
XIX
век
–
1940): автореф. дис. ... док. мед наук. М., 2015.
4.
Бароян О. В. Итоги полувековой борьбы с инфекциями в СССР и некоторые
актуальные вопросы современной эпидемиологии / под ред. П. Н. Бургасова. М.:
Медицина, 1968.
5.
Баранов Е.Ю. Население Урала в период голода начала 1930
-
х годов:
историко
-
демографическая характеристика // Аграрная сфера в контексте
российской модернизации
XVIII-XX
веков: макро
-
и микропроцессы: сборник.
статьи / научн. изд. Г. Е. Корнилов, В. А. Лабузов. Оренбург: Издательство «РЦРО»,
2010.
6.
В. А. Исупов. «Демографические катастрофы и кризисы в России в первой
половине ХХ века» 2000 г.
7.
Егорова Д. В. Правовая политика в области здравоохранения и правовая
охрана здоровья населения в Советском государстве (1917
-
1991): автореф. дис. ...
канд. юридических
наук. Саратов, 2011.
8.
Жиромская В. Б. Демографическая история России в 1930
-
е годы. Глядя на
неизвестное. М.: «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН), 2001.
9.
Жиромская В. Б. Экология и гибель населения в РСФСР в 1930
-
е годы //
Историческая экология и историческая демография: сборник. научные статьи /
под ред. Ю. А. Поляков. М.: «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН),
2003.
10.
Население России в XX веке: В 3
-
х томах Т. 1. 1900–1939. М.: «Российская
политическая энциклопедия» (РОССПЭН), 2000.
11.
Андреев Е. М., Дарский Л. Е., Харькова Т. Л. Демографическая история
России: 1927–1959. М.: «Информатика», 1998.
12.
Виноградов Н. А. Здравоохранение в период борьбы за коллективизацию
сельского хозяйства (1930
-
1934). М.: Медгиз, 1955.
13.
Виноградов Н. А. Здравоохранение в предвоенный период (1935
-1940).
М.: Медгиз, 1955.
14.
Кузьмин М.К. История медицины. М.: Издательство «Медицина», 1978.
15.
Лотова Е. И., Идельчик Х. Борьба с инфекционными болезнями в СССР.
1917
–1967: Очерки истории. М.: Издательство «Медицина», 1967.
16.
Русаков С. Н. Эволюция советского законодательства в области
здравоохранения промышленного рабочего класса в 30
-
е годы. // Вестник
Вятского государственного университета. 2012.
