Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Inclusive education and universal design: two concepts
–
one essence
Shakhnoza TOKHTIYAROVA
Tashkent State Pedagogical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
15 September 2024
The article explores the close relationship between inclusive
education and universal design. Inclusive education emphasizes
the integration of children with disabilities into mainstream
schools and providing individualized approaches tailored to their
needs. Universal design seeks to create a flexible learning
environment accommodating all students, including those with
special needs. Both concepts are rooted in a humanistic
pedagogical paradigm, aiming to improve educational
effectiveness and ensure equal opportunities for all.
2181-
1415/© 2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss8/S-pp196-201
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
inclusive education,
universal design,
integration,
children with special needs,
humanistic pedagogy,
flexible learning
environment,
equal opportunities,
individualized approaches.
Inklyuziv ta’lim va universal dizayn: ikki tushuncha –
yaqin
mohiyat
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
:
inklyuziv ta'lim,
universal dizayn,
integratsiya,
maxsus ehtiyojli bolalar,
gumanistik pedagogika,
moslashuvchan o‘quv
muhiti,
teng imkoniyatlar,
individual yondashuvlar.
Maqolada
inklyuziv
ta’lim
va
universal
dizayn
tushunchalarining
yaqinligi muhokama qilinadi. Inklyuziv ta’lim
imkoniyati cheklangan bolalarni ommaviy maktablarga
integratsiya qilish va ular uchun individual yondashuvlar
yaratishni nazarda tutadi. Universal dizayn esa ta’lim muhitini
hamma uchun, jumladan imkoniyati che
klangan oʻquvchilar
uchun ham qulay va moslashuvchan qilishga qaratilgan. Bu
ikkala tushuncha insonparvar pedagogika paradigmasi asosida
ta’limning samaradorligini oshirish va teng imkoniyatlar
yaratish maqsadida birlashadi.
1
Doctoral Student, Faculty of Special Pedagogy and Inclusive Education, Tashkent State Pedagogical University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
197
Инклюзивное образование и универсальный дизайн:
два понятия –
единая суть
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
инклюзивное
образование,
универсальный дизайн,
интеграция,
дети с особыми
потребностями,
гуманистическая
педагогика,
гибкая образовательная
среда,
равные возможности,
индивидуальные подходы.
В статье рассматриваются взаимосвязи понятий
инклюзивного образования и универсального дизайна.
Инклюзивное образование предполагает интеграцию детей
с ограниченными возможностями в общеобразовательные
школы и создание для них индивидуальных подходов.
Универсальный дизайн направлен на создание гибкой
образовательной среды, удобной для всех учеников,
включая детей с особыми потребностями. Оба этих понятия
опираются на принципы гуманистической педагогики и
направлены на повышение эффективности обучения и
создание равных возможностей для всех.
Inklyuziv
ta’limning
rivojlanishi
va
maxsus
ta’lim
muassasalariga
integratsiyalangan bolalar sonining ortishi dunyo ta’lim va ilmiy
maydonida zaruriy
tashkiliy-
pedagogik sharoitlarni yaratish va loyihalash boʻyicha keng koʻlamli ishlar bilan
birga kelmoqda. Maxsus ta’lim ehtiyojlari toʻgʻrisidagi tasavvurlar asosida integratsiya
qilingan turli xil patologiyalarga ega bolalar uchun moslashtirilgan ommaviy maktab
ichida individual yondashuv va maxsus ta’lim tamoyillari rivojlanmoqda.
Moslashtirilgan oʻquv muhitini yaratish boʻyicha ishlar respublikamizda va xorijiy
pedagogika hamda ta’limda olib borilmoqda. Shu bilan birga, muammoning keng
qamrovliligi va inklyuziv ta’limni joriy etish boʻyicha xalqaro tendensiyalarni inobatga olib,
xalqaro tajriba almashish, boshqa mamlakatlarda bajarilgan nazariy va amaliy ishlar bilan
tanishish va ularni boshqa an’analar bilan bogʻlash muhimdir. Turli xil nazariy va amaliy
jihatlarni bilish inklyuziv ta’limta’lim modelini samarali loyihalashga va shu
bilan birga,
maxsus koʻmakka muhtoj bolalar huquqlarini integratsiyaga va ommaviy maktabda
oʻqitish huquqini amalga oshirishga yordam beradi. Turli mamlakatlarda maxsus
yaratilgan yoki inklyuziya uchun moslashtirilgan barcha pedagogik texnologiyalar
inson
parvar pedagogika paradigmasiga asoslanadi. Birgalikda oʻqitishning metodik
ta’minoti asosida oʻquvchilar imkoniyatlarining farqlanishi –
“normal rivojlanish” va
patologik ogʻishlar bilan –
va turli xil bolalarning maxsus ta’lim ehtiyojlarini qondirish
uchun individual yondashuvlar yotadi.
Inklyuziv ta’limni ta’minlash uchun xorijda ishlab chiqilgan va asosan ingliz tilidagi
pedagogik
adabiyotlarda taqdim etilgan amaliy texnologiyalardan biri bu oʻqitish uchun
universal dizayndir. Universal dizayn tushunchasi inklyuziv ta’lim metodologiyasi bilan
toʻliq mos keladi. Universal dizayn texnologiyasi ommaviy sinfda oʻqitish jarayoniga
moʻljallangan, ammo ayni paytda imkoniyatlari cheklangan bolalarga moʻljallangan va
ularning maxsus ta’lim ehtiyojlarini qondirish uchun qoʻllaniladi. Universal dizayn
texnologiyasi
oʻqitishda
qoʻllaniladi,
bu
esa
oʻqitish
jarayonining
ichki
moslashuvchanligiga asoslanadi va shu bilan uni imkoniyatlari cheklangan bolalarning
oʻquv sifati va ta’lim talablari uchun moslashtirishga imkon beradi.
Ta’lim universal dizayni (TUD)
—
bu barcha oʻquvchilar, shu jumladan
imkoniyati cheklanganlar uchun ta’lim muhitini moslashuvchan qilishga qaratilgan
pedagogik yondashuvdir. Uning maqsadi
–
oʻquvchilarning individual ehtiyojlarini hisobga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
198
olgan holda ta’limni qulay va hamma uchun teng darajada qabul qilish mumkin boʻlishini
ta’minlashdir.
TUD uch asosiy tamoyilga asoslanadi. Birinchisi, oʻquv ma’lumotlarini turli
modalliklarda taqdim etishdir. Bu usul oʻquvchilarga turli xil vositalar (vizual, eshitish,
taktil) orqali ma’lumot olish imkonini beradi. Masalan, vizual materiallar orqali koʻris
h
qobiliyati yaxshi boʻlgan oʻquvchilar osonroq oʻzlashtirishi mumkin, eshitish materiallari
esa eshitish orqali yaxshiroq tushunadigan bolalarga yordam beradi.
Ikkinchi tamoyil
–
bilimlarni namoyish etishning turli usullari. Har bir oʻquvchi oʻz
bilim va koʻnikmalarini turli shakllarda, masalan, yozma, ogʻzaki yoki elektron formatda
ifodalash imkoniyatiga ega boʻladi. Bu tamoyil har bir bolaning oʻqitish jarayoni
dagi
yutuqlarini yanada aniqroq baholashga yordam beradi.
Uchinchi tamoyil esa oʻquvchilarning qiziqishini va motivatsiyasini oshirishga
yoʻnaltirilgan. Moslashuvchan oʻqitish yondashuvlari har bir oʻquvchini ragʻbatlantirish,
ularning qobiliyatlarini rivojlantirish va oʻquv jarayoniga qiziqishlarini oshirish uch
un
moʻljallangan.
TUD ta’lim tizimining barcha darajalarida qoʻllaniladi va oʻquvchilarning turli
imkoniyatlarini hisobga olgan holda moslashuvchan oʻqitish muhiti yaratadi. Bu
yondashuv oʻquv jarayonini insonparvarroq qiladi va har bir oʻquvchiga muvaffaqiyatga
erishish uc
hun teng imkoniyatlar beradi. Shu sababli, TUD bugungi kunda inklyuziv ta’lim
amaliyotining ajralmas qismi hisoblanadi.
TUDning mazmuni shundan iboratki, u imkoniyati cheklangan va cheklanmagan
oʻquvchilar uchun teng imkoniyatlar yaratishga intiladi. Bu, ayniqsa, inklyuziv ta’limda
muhim ahamiyatga ega boʻlib, oʻquv jarayonini har bir oʻquvchining ehtiyojiga
moslashtirishni osonlashtiradi. Shu sababli TUD pedagogik jarayonni yanada insonparvar
va oʻzaro teng huquqli qiladi.
Ta’lim Universal Dizayni (TUD) 1990
-yillarda AQShda rivojlana boshlagan
konsepsiyadir. Uning asoslari arxitektura va dizayndagi universal dizayn gʻoyalariga
tayanadi, ya'ni binolar va jamoat joylari barcha odamlarga, jumladan nogironlarga ham
qulay boʻlishi kerakligi haqidagi tushuncha. Ta’lim sohasida bu gʻoya kengaytirilgan va
barcha oʻquvchilar, shu jumladan imkoniyati cheklanganlar uchun moslashuvchan oʻqitish
muhitini yaratish zarurati tugʻilgan.
TUD konsepsiyasi Boston universitetida joylashgan CAST (Center for Applied
Special Technology) tashkiloti tomonidan keng joriy etilgan. Ular turli xil oʻquvchilarni
qoʻllab
-
quvvatlash va oʻqitish jarayonida moslashuvchan yondashuvlarni taklif qilishdi.
TUD
ta’limning uch asosiy tamoyiliga asoslanadi: ma’lumotni taqdim etishning turli xil
usullari, oʻquvchilarning bilim va koʻnikmalarini koʻrsatishning turli xil shakllari va
oʻquvchilarning motivatsiyasini oshirish uchun moslashuvchan yondashuvlar.
2004-
yilda AQShda “Nogironlar ta’limi toʻgʻrisidagi qonun”ga (IDEA) kiritilgan
oʻzgartirishlar TUD tamoyillarini davlat maktablarida kengroq qoʻllashga yordam berdi.
Bugungi kunda TUD butun dunyoda inklyuziv ta’lim amaliyotining muhim qismi
hisoblanadi, u
barcha oʻquvchilarga teng ta’lim imkoniyatlari yaratishga qaratilgan.
Pedagogik adabiyotlarda universal dizayn uchun amaliy sohalar va yoʻnalishlar
nomlangan, ularga amal qilib, inklyuziv oʻquv muhitini yaratish mumkin. Universal dizayn
doirasida oʻquv ma’lumotlarini berish uchun turli xil manbalar va turli xil yondashuvlar
mavjud; oʻquv harakatlarini tashkil qilishda oʻquvchilarning individual uslubiga mos
keladigan manbalar va usullarga asoslanadi, ular tanlash imkoniyatini beradi va eng yuqori
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
199
(mutlaq va nisbiy muvaffaqiyatda) natijalarga olib keladi; va oʻquv topshiriqlarini
bajarishning turli usullari mavjud, ulardan har bir imkoniyati cheklangan bola oʻziga qulay
boʻlganini tanlaydi va oʻzining eng kuchli tomonlariga asoslanadi.
Ba’zi xorijiy mutaxassislarning moslashtirilgan pedagogik texnologiyalar boʻyicha
taʻkidlashicha, universal dizayn ilgari ommaviy maktabda mavjud boʻlgan an’anaviy
metodikalarga nisbatan afzalliklarga ega. Shunday qilib, universal dizayn yordamida
yaratilg
an oʻquv muhitida, psixik
-
jismoniy cheklovlarga ega oʻquvchilar butun oʻqish
vaqtini ommaviy sinfda oʻtkazishlari mumkin, ammo shu bilan birga, ularga
moslashtirilgan ta’lim olishadi.
Oʻqitish uchun universal dizaynni pedagogik texnologiya sifatida tavsiflashda, ta’lim
jarayonini moslashtirish va individuallashtirish imkoniyatiga ega boʻlgan ba’zi mualliflar
imkoniyati cheklangan bolalar uchun oʻqitish usullarining aniq misollarini kelt
iradilar.
Masalan, imkoniyati cheklangan oʻquvchilarga dastur materiallari turli modallikka ega
boʻlishi mumkin (vizual, audio, taktil); aniq bir oʻquvchi oʻquv ma’lumotlarini qaysi
modallikda olishini uning psixik-jismoniy xususiyatlari va eng rivojlangan sezgi
organlariga bogʻliq boʻladi. Shuningdek, oʻquvchilar oʻqitish topshiriqlarini qanday shaklda
(yozma, ogʻzaki, elektron shaklda, insho shaklida va boshqalar) bajarish va topshirish
erkinligini tanlashadi. Oʻqitish uchun universal dizaynning muhim va
asosiy xususiyati
uning yuqori sifatli ta’limga yoʻnaltirilganligidir: imkoniyati cheklangan oʻquvchilarning
ommaviy maktabda integratsiyasi davomida ular yuqori akademik darajaga erishishlari va
oʻquv fanlarida muvaffaqiyat qozonishlari mumkin.
2014-
yilda YUNISEF homiyligida yangi turdagi ta’lim muhiti tashkil etishga
bagʻishlangan “Maktabga kirish va ta’lim muhiti
-
universal dizayn uchun oʻqitish" nomli
material ishlab chiqildi. Ushbu materialda universal dizaynning asosiy xususiyatlari
yigʻilgan va ushbu pedagogik texnologiyani inklyuziv ta’limda qoʻllash boʻyicha
koʻrsatmalar berilgan. Oʻqitish uchun universal dizayn har bir imkoniyati cheklangan
oʻquvchining ta’lim ehtiyojlarini qondirishga, ochiq va "toʻsiqlarsiz" oʻquv muhitini
yaratishga va barcha bolalar uchun, ularning akademik bilimlari va umumiy rivojlanishiga
nisbatan yuqori talablarni kiritishga asoslangan. Universal dizaynni oʻqitishda joriy etish
orqali umumiy ta’lim tizimida ilgari mavjud boʻlgan oʻquv toʻsiqlari bartaraf etiladi v
a shu
bilan birga ommaviy maktab inklyuziv ta’lim modeli boʻladi.
Hujjatda “Maktabga kirish va ta’lim muhiti
-
universal dizayn uchun oʻqitish" toʻrt
soha va yoʻnalishlar koʻrsatilgan, ular orqali oʻquv jarayonini moslashtirilgan shaklga
keltirish mumkin. Bu sohalar quyidagilardir: har bir oʻquvchining ta’lim ehtiyojlari
ga
e’tibor berish, darsni turli xil uslublar va moslashuvchan yondashuvlar bilan rejalashtirish,
har bir bolani qoʻllab
-
quvvatlash (ayniqsa, oʻziga ishonch sezmaganda), oʻquvchilarning
darsdagi faolligini ragʻbatlantirish va eng muvaffaqiyatli boʻlgan va y
uqori akademik
natijalarni koʻrsatayotgan sohalarni bilish va qoʻllab
-quvvatlash.
Universal dizayn imkoniyati cheklangan bolalarning oʻqish faoliyatiga ta’sirini
kamaytirishga imkon beradi. Rasmiy koʻrsatmalardan kelib chiqib, bu ijobiy ta’sir
oʻquvchilarga turli modallikdagi ma’lumotlar taklif qilinishi orqali amalga oshiriladi
(oʻquvchilar oʻzlarining psixik
-jismoniy xususiyatlariga mos keladigan modallik bilan
ishlaydi). Shuningdek, oʻqitish universal dizayn doirasida turli oʻqitish ma'lumotlarini turli
usullar va turli hajmlarda taqdim etish orqali amalga oshiriladi (masalan, kichik qismlarga
boʻlinish). Bu turli xil patologik holatlarda diqqatni va ish qobiliyatini yaxshilashga xizmat
qiladi. Oʻqitish usullari xilma
-
xilligi bilan bir qatorda, universal dizaynda oʻqitish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
200
topshiriqlarini bajarish uchun turli xil shakllar koʻzda tutilgan. Xususan, hujjatda qayd
etilganidek, bu topshiriqlar Brayl alifbosida, elektron shaklda, kalkulyator yoki lugʻat
yordamida yechiladigan vazifalar boʻlishi mumkin, agar bu bilimlarni tekshiri
shga
toʻsqinlik qilmasa.
“Ta’lim muhiti va universal dizayn uchun oʻqitish” nomli hujjatda imkoniyati
cheklangan bolalar uchun oʻqitishni moslashtirish uchun zarur boʻlgan sohalar
koʻrsatilgan: bolalar oʻquv ma’lumotlarini olishlari uchun koʻplab usullar
umumlashtirilgan, oʻquvchilarning olingan bilimlarni namoyish qilishning turli xil usullari
va oʻquv jarayoniga oʻquvchilarni jalb qilishning koʻplab usullari berilg
an.
Universal dizayn boʻyicha ta’limning amaliyotga tatbiq etilishiga kelsak, bu jarayon
oʻqituvchilarni majburiy malaka oshirish, qoʻshimcha texnik va moliyaviy resurslar,
malakali mutaxassislarni jalb qilish, shuningdek, ushbu jarayonni muvofiqlashtiruvchi
m
aktab ma’muriyatining ishtirokini talab qiladi. Universal dizayn boʻyicha ta’limning turli
xil resurslari asosida imkoniyati cheklangan bolalar uchun moslashtirilgan oʻquv muhiti
tashkil etiladi, bu sogʻlom bolalarga moʻljallangan muhitdan farq qiladi, amm
o ommaviy
maktab ichida boʻladi.
Shunday qilib, universal dizaynni ta’limda samarali va istiqbolli texnologiya deb
atash mumkin. Maktabdagi inklyuziya va universal dizaynning asosiy qoidalari ularning
metodologik yaqinligini va shuning uchun bitta pedagogik paradigmaning bir qismiga
tegis
hli ekanligini koʻrsatadi. Inklyuziv ta’lim modeli va universal dizaynning asosida
imkoniyati cheklangan bolalarni ta’limga individual yondashuv va maxsus ta’lim
ehtiyojlarini qondirish uchun keng imkoniyatlar mavjud. Bu bilan ikki tavsiflangan
pedagogik f
enomenlar pedagogika va ta’limning insonparvarlik paradigmasiga tegishli va
bu bilan jismoniy va psixik cheklovlarga ega bolalar uchun ommaviy maktabga keng kirish
imkonini beradi. Shunday qilib, universal dizaynni ta’limda imkoniyati cheklangan bolalar
uc
hun ommaviy maktabga erkin kirish va umumiy ta’lim tizimida oʻqitish huquqini amalga
oshiruvchi samarali amaliy texnologiyalardan biri deb hisoblash mumkin, shu bilan birga,
unda maxsus moslashtirilgan oʻquv muhitini yaratadi.
ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Vygotsky, L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. Harvard University Press, 1978.
2.
Tomlinson, C. A. The Differentiated Classroom: Responding to the Needs of All
Learners. ASCD, 2014.
3.
Meyer, A., Rose, D. H., & Gordon, D. Universal Design for Learning: Theory and
Practice. CAST Professional Publishing, 2014.
4.
Florian, L. (Ed.). The Sage Handbook of Special Education. Sage Publications,
2013.
5.
Slee, R. The Irregular School: Exclusion, Schooling, and Inclusive Education.
Routledge, 2011.
6.
Mitchell, D. What Really Works in Special and Inclusive Education: Using
Evidence-Based Teaching Strategies. Routledge, 2014.
7.
Ainscow, M., & Booth, T. The Index for Inclusion: Developing Learning and
Participation in Schools. Centre for Studies on Inclusive Education (CSIE), 2002.
8.
Armstrong, T. Neurodiversity in the Classroom: Strength-Based Strategies to Help
Students with Special Needs Succeed in School and Life. ASCD, 2012.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
201
9.
Shogren, K. A., Wehmeyer, M. L., Schalock, R. L., & Thompson, J. R. Handbook of
Positive Psychology in Intellectual and Developmental Disabilities. Springer, 2017.
10.
Farrell, M. The Effective Teacher's Guide to Sensory and Physical Impairments:
Sensory, Orthopedic, and Other Physical and Medical Conditions. Routledge, 2008.
