Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Transformation of the tax administration mechanism for
local taxes in the digital economy
Dilshodjon SHAROPOV
1
Administration of Tashkent city
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
This article examines the transformation of tax
administration mechanisms for local taxes in the context of the
digital economy, emphasizing the role of digital technologies in
tax authorities. It also analyzes challenges such as cybersecurity
risks, data privacy issues, and the need for skilled personnel to
manage digital systems, which require attention from
authorities. At this new stage of development, driven by the
continuous integration of innovative digital technologies into
enterprise growth and the improvement of tax administration,
the study explores emerging legal, socio-economic,
organizational, and other conditions affecting society and the
economy.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
digital economy,
local taxes,
society,
tax,
digitization,
digital technologies,
innovative approach.
Raqamli iqtisodiyot sharoitida mahalliy soliqlar bo‘yicha
soliq
ma’muriyatchiligi mexanizmi transformatsiyasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
raqamli iqtisodiyot,
mahalliy soliqlar,
jamiyat,
soliq,
raqamlashtirish,
raqamli texnologiyalar,
innovatsion yondashuv.
Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida mahalliy
soliqlar
bo‘yicha
soliq
ma’muriyatchiligi
mexanizmi
transformatsiyasi
va
soliq
organlarida
raqamli
texnologiyalarning rolini oshirish masalalari muhokama
qilingan.
Shu
bilan
birga,
kiberxavfsizlik
xatarlari,
maʼlumotlarning maxfiyligi bilan bogʻliq muammolar va raqamli
tizimlarni boshqarish uchun malakali xodimlarga boʻlgan
ehtiyoj, rasmiylar hal qilishi kerak boʻlgan muammolar tahlil
qilindi. Innovatsion raqamli texnologiyalarni doimiy ravishda
korxona ishlab chiqish jarayoniga joriy etish orqali amalga
oshiriladigan
rivojlanishning
yangi
bosqichida
soliq
1
Tax Administration of Tashkent city.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
267
ma’murchiligini takomillashtirish, jamiyat va iqtisodiyotni yangi
huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy, tashkiliy va boshqa sharoitlarni
o‘rganildi.
Трансформация
механизма
налогового
администрирования местных налогов в условиях
цифровой экономики
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
цифровая экономика,
местные налоги,
общество,
налог,
цифровизация,
цифровые технологии,
инновационный подход.
В данной статье рассматривается трансформация
механизма налогового администрирования местных
налогов в условиях цифровой экономики, а также роль
цифровых технологий в деятельности налоговых органов.
Особое внимание уделено анализу таких проблем, как
риски кибербезопасности, вопросы конфиденциальности
данных и потребность в квалифицированном персонале
для управления цифровыми системами, которые требуют
решения со стороны властей. На новом этапе развития,
характеризующемся
постоянным
внедрением
инновационных цифровых технологий в процесс развития
предприятий
и
совершенствования
налогового
администрирования,
исследуются
новые
правовые,
социально
-
экономические, организационные и иные
условия, влияющие на жизнь общества и экономику.
KIRISH
Iqtisodiyotning raqamli sektorini rivojlantirish borasida davlat tomonidan keng
ko‘lamli chora
-
tadbirlar ko‘rilmoqda, elektron hujjat aylanishi tizimlari joriy
etilmoqda, elektron to‘lovlar rivojlantirilmoqda va elektron tijorat sohasidagi
normativ-huquqiy baza takomillashtirilmoqda. Axborot-texnologik platformalarda
faoliyat ko‘rsatadigan raqamli iqtisodiyot jadal rivojlanmoqda, bu esa shunday
platformalarning yangi modellarini yaratish zaruratini taqozo etmoqda. “Blokcheyn”
texnologiyalari (ma’lumotlarning taqsimlangan reyestri texnologiyalari), “sun’iy aql”,
super kompyuterlar imkoniyatlaridan foydalanish, shuningdek, kripto-aktivlar
bo‘yicha faoliyat jahonning ko‘plab mamlakatlarida raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. “Blokcheyn” texnologiyalari nafaqat
iqtisodiyotning ko‘plab sektorlariga, balki davlat boshqaruvi tizimiga va boshqa
jamoatchilik munosabatlariga asta-sekin joriy etilmoqda.
Raqamli iqtisodiyot davrida mahalliy soliqlar sohasida sezilarli o‘zgarishlar
amal
ga oshirilmoqda. Raqamli texnologiyalarning paydo bo‘lishi hukumatlarning
soliq ma’lumotlarini yig‘ish, boshqarish va tahlil qilish usullarini tubdan o‘zgartirib
yubordi, bu an’anaviy soliq ma’muriyati mexanizmining paradigma o‘zgarishiga
olib keldi. Ushbu
o‘zgarish nafaqat soliq organlarining operatsion jarayonlarini,
balki soliq to‘lovchilar va hukumat o‘rtasidagi munosabatlarni ham qayta
belgilaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
268
ADABIYOTLAR TAHLILI VA TADQIQOT METODOLOGIYASI
Raqamli texnologiyalar va internetdan keng foydalanish bilan tavsiflangan
raqamli iqtisodiyot mahalliy darajadagi soliq ma’muriyatlari uchun yangi
imkoniyatlar va muammolarni yaratdi. Korxonalar virtual makonlarda faoliyat
yuritayotgani va transchegaraviy tranzaksiyalar kengaygani sari samarali soliq
yig‘ish mexanizmlariga bo‘lgan ehtiyoj birinchi o‘ringa chiqdi. Jamoatchilik
darajasida davlat xizmatlari va infratuzilmasini moliyalashtirishda hal qiluvchi rol
o‘ynaydigan mahalliy soliqlar soliq ma’muriyatchiligida muvofiqlik, shaffoflik va
adolatni ta’minlash uchun
raqamli asrga moslashishi kerak.
Raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanayotgan sharoitida mahalliy soliqlar
bo‘yicha
soliq
ma’muriyatchiligining
an’anaviy
mexanizmlari
sezilarli
o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda. Raqamli texnologiyalar va innovatsion
y
е
chimlarning integratsiyasi mahalliy soliq organlari faoliyati, daromadlarni
yig‘ish hamda qonunchilikka rioya etilishini yanada samarali tarzda ta’minlashda
inqilob qilmoqda. Raqamli vositalar va platformalarning qabul qilinishi soliq
ma’muriyatchiligi jar
ayonlarini soddalashtirib, mahalliy soliq organlariga ularning
faoliyati samaradorligi va shaffofligini oshirish imkonini beradi. Raqamli
platformalar orqali soliq yig‘ish, deklaratsiyalarni qayta ishlash va ma’lumotlarni
boshqarishni avtomatlashtirish, qo
‘lda sodir bo‘ladigan xatolarni kamaytirish,
qayta ishlash vaqtlarini minimallashtirish va soliq hisob-kitoblarining umumiy
aniqligini oshirish imkonini bermoqda. Raqamlashtirish mahalliy soliq organlariga
soliq to‘lovchilar o‘rtasida qonunchilikka rioya q
ilishni kuchaytirish va
daromadlarni yig‘ish mexanizmlarini takomillashtirmoqda.
Onlayn soliq hujjatlarini topshirish tizimlari, elektron toʻlov shlyuzlari va real
vaqt rejimidagi maʼlumotlar tahlili davlat organlariga soliq toʻlovlarini kuzatish,
tafovutl
arni aniqlash va qonunbuzarliklarni bartaraf etish boʻyicha oʻz vaqtida
choralar koʻrish imkonini beradi. Bunday proaktiv yondashuv nafaqat daromadlar
yig‘ishni oshiradi, balki soliq to‘lovchilar o‘rtasida qonunchilikka rioya qilish
madaniyatini ham oshira
di. Soliq ma’muriyatchiligining raqamli transformatsiyasi
mahalliy hokimiyat organlariga asoslangan qarorlar qabul qilish uchun
ma’lumotlar tahlili va biznes razvedka vositalaridan foydalanish imkonini beradi.
Soliq to‘lovchilar ma’lumotlari, tendensiyalar
ini tahlil qilish orqali rasmiylar
soliqdan
bo‘yin
tovlash
holatlarini
aniqlashlari,
soliq
siyosatini
optimallashtirishlari va resurslarni yanada samaraliroq taqsimlashlari mumkin.
Ma’lumotlarga asoslangan tushunchalar hokimiyatga raqamli iqtisodiyotning
r
ivojlanayotgan ehtiyojlarini qondirish va adolatli soliq ma’muriyatini ta’minlash
uchun o‘z strategiyalarini moslashtirishga imkon beradi. Soliq ma’muriyatchiligini
raqamlashtirish ko‘plab imtiyozlarni taqdim etishi bilan birga, mahalliy hokimiyat
organlar
i hal qilishi kerak bo‘lgan muammolarni ham keltirib chiqaradi.
Kiberxavfsizlik xatarlari, maʼlumotlarning maxfiyligi bilan bogʻliq muammolar va
raqamli tizimlarni boshqarish uchun malakali xodimlarga boʻlgan ehtiyoj rasmiylar
hal qilishi kerak boʻlgan mua
mmolardandir. Biroq, bu muammolar texnologik
hamkorlar bilan hamkorlik qilish, salohiyatni oshirish va soliq to‘lovchilar
ma’lumotlarini himoya qilish uchun mustahkam kiberxavfsizlik choralarini ishlab
chiqish imkoniyatlarini ham taqdim etadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
269
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Raqamli vositalar raqamli iqtisodiyotda mahalliy soliqlar uchun soliq
ma’muriyatchiligi jarayonlarini soddalashtirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu
tizimlar soliq to‘lovchilarga soliq deklaratsiyasini elektron shaklda topshirish
imkonini beradi, bu esa qo‘lda hujjatlarni rasmiylashtirish zaruratini bartaraf
qiladi va ko‘rib chiqish muddatlarini qisqartiradi. Soliq to‘lovchilar o‘z
ma’lumotlarini kiritishlari, soliqlarni hisoblashlari va deklaratsiyalarini onlayn
tarzda topshirishlari mumkin, bu jarayonni yanada qulay va samarali qiladi.
Raqamli toʻlov shlyuzlari soliq toʻlovchilarga kredit/debet kartalari, bank
oʻtkazmalari va mobil hamyonlar kabi turli toʻlov usullaridan foydalangan holda
soliq toʻlovlarini onlayn tarzda amalga oshirish imkonini beradi. Bu to‘lov
jarayonini soddalashtiradi, xatoliklarga yo‘l qo‘yish xavfini kamaytiradi, mahalliy
hokimiyat organlariga soliq tushumlarining o‘z vaqtida kelib tushishini
ta’minlaydi. Soliq boshqaruvi dasturi ma’lumotlarni kiritish, hiso
b-kitoblar va
hisobot berish kabi soliqqa oid vazifalarni avtomatlashtiradi. Ushbu vositalar
mahalliy soliq organlariga soliq yig‘ish jarayonini tartibga solish, to‘lovlarni
kuzatish, hisobotlarni shakllantirish va soliq qoidalariga rioya qilishni ta’minla
shga
yordam beradi. Maʼlumotlar tahlili vositalari hokimiyatga soliq toʻlovchilar
maʼlumotlarini tahlil qilish, tendensiyalarni, anomaliyalarni aniqlash va
maʼlumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Biznes razvedka
vositalari soliq qoi
dalariga rioya qilish, daromadlarni yig‘ish va soliq to‘lovchining
xatti-
harakati haqida ma’lumot beradi va hukumatga soliq siyosati hamda
strategiyalarini optimallashtirishga yordam beradi. Bu tizimlar soliq
deklaratsiyasi, kvitansiya va yozishmalar kabi soliqqa oid hujjatlarni
markazlashtirilgan va xavfsiz raqamli omborda raqamlashtiradi va saqlaydi. Bu
hujjatlarni qidirishni soddalashtiradi, ma’lumotlarning aniqligini oshiradi va
muvofiqlik monitoringini yaxshilaydi. Soliq qonunchiligiga rioya qilish dasturi
soliq toʻlovchilar va hokimiyat organlariga soliq oʻzgarishlari, muddatlari va
talablari toʻgʻrisida real vaqt rejimida yangilanishlarni taqdim etish orqali soliq
qonunchiligi va qoidalariga rioya qilishda yordam beradi. Ushbu vositalar soliq
hisobotl
arini o‘z vaqtida va to‘g‘ri topshirishni ta’minlash uchun muvofiqlikni
tekshirish,
eslatma
va
bildirishnomalarni
avtomatlashtiradi.
Soliq
maʼmuriyatchiligi uchun moʻljallangan mobil ilovalar soliq toʻlovchilarga oʻz
smartfonlari yoki planshetlari orqali s
oliq maʼlumotlariga kirish, deklaratsiyalar
topshirish, toʻlovlarni amalga oshirish va soliq organlari bilan muloqot qilish
imkonini beradi. Ushbu ilovalar soliq toʻlovchilar uchun soliq majburiyatlarini yoʻl
-
yoʻlakay boshqarishda qulay interfeysni taklif
etadi. Ushbu raqamli vositalardan
foydalanish orqali mahalliy soliq organlari soliq ma’muriyatchiligi jarayonlarini
soddalashtirishi, operatsion samaradorlikni, muvofiqlikni oshirishi va raqamli
iqtisodiyotning rivojlanayotgan sharoitga moslashishi mumkin.
Mahalliy hokimiyat organlari soliq ma’muriyatchiligining raqamli
transformatsiyasida bir qator muammolarga duch kelishmoqda. Ko‘pgina mahalliy
soliq organlari hanuzgacha integratsiyalanmagan, kengaytirilmaydigan yoki
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
270
zamonaviy raqamli texnologiyalar bilan mos kelmaydigan eskirgan tizimlarga
tayanadi. Raqamli transformatsiyani qo‘llab
-quvvatlash uchun ushbu tizimlarni
yangilash murakkab, vaqt talab qilishi va qimmatga tushishi mumkin. Mahalliy
hokimiyat organlari koʻpincha maʼlumotlar sifatining pastligi, maʼlumotlar
manbalarining oʻchirilishi va tizimlar oʻrtasida integratsiyaning yoʻqligi bilan
kurashadi. Noto‘g‘ri yoki to‘liq bo‘lmagan ma’lumotlar soliq ma’muriyatchiligida
ma’lumotlar tahlili va qarorlar qabul qilish jarayonlarining samaradorligiga
to‘sqi
nlik qilishi mumkin. Raqamli transformatsiya soliq organlarini
maʼlumotlarning buzilishi, toʻlov dasturi hujumlari va soliq toʻlovchining nozik
maʼlumotlariga ruxsatsiz kirish kabi kiberxavfsizlik tahdidlariga duchor qiladi.
Soliq to‘lovchilar ma’lumotlari
ni himoya qilish va kiberxavfsizlikning
barqarorligini ta’minlash raqamli davrda hal qiluvchi muammolardir. Soliq
maʼmuriyatchiligida raqamli texnologiyalar va maʼlumotlar tahlilini tatbiq etish
maʼlumotlar fani, kiberxavfsizlik va IT tajribasi kabi maxsus
koʻnikmalarni talab
qiladi. Mahalliy hokimiyat organlari raqamli transformatsiya uchun zarur
ko‘nikmalarga ega bo‘lgan iste’dodlarni yollash va saqlab qolishda qiyinchiliklarga
duch kelishi mumkin. Xodimlar, soliq to‘lovchilar va manfaatdor tomonlarning
o
‘zgarishiga qarshilik soliq ma’muriyatchiligida raqamli texnologiyalarni joriy
etishga to‘sqinlik qilishi mumkin. Muvaffaqiyatli raqamli transformatsiya uchun
qarshilikni y
е
ngish, innovatsiyalar madaniyatini oshirish va raqamli savodxonlikni
targ‘ib qilish
zarur. Mahalliy soliq organlari soliq maʼmuriyatchiligining raqamli
y
еchimlarini joriy qilishda qoidalar va maʼlumotlarni himoya qilish qonunlariga
rioya qilishlari shart. Maxfiylik qoidalari, ma’lumotlar xavfsizligi standartlari va
soliq qonunlariga rioy
a qilishni ta’minlash raqamli transformatsiya jarayonini
murakkablashtiradi. Cheklangan byudjet mablag‘lari va moliyaviy resurslar soliq
ma’muriyatchiligida raqamli transformatsiya tashabbuslarini amalga oshirishga
to‘sqinlik qilishi mumkin. Texnologik investitsiyalar, o‘quv dasturlari va
infratuzilmani yangilash uchun moliyalashtirishni ta’minlash mahalliy hokimiyat
organlari uchun umumiy muammo hisoblanadi. Yangi raqamli tizimlarni mavjud
soliq ma’muriyati jarayonlari, tashqi tizimlar va uchinchi tomon il
ovalari bilan
integratsiyalashuvi o‘zaro ishlashda qiyinchiliklar tug‘dirishi mumkin
.
Raqamli transformatsiyaning muvaffaqiyati uchun tizimlar o‘rtasida uzluksiz
ma’lumotlar almashinuvi va aloqani ta’minlash juda muhimdir. Soliq organlari
xodimlari,
soliq
to‘lovchilar
va
manfaatdor
tomonlar
o‘rtasida
foydalanuvchilarning yangi raqamli vositalar, platformalar va jarayonlarni
o‘zlashtirishini rag‘batlantirish raqamli transformatsiya muvaffaqiyati uchun
muhim ahamiyatga ega. O‘qitish, qo‘llab
-quvvatlash va rag
‘batlantirish qarshilikni
yengib o‘tishga yordam beradi va farzand asrab olishga yordam beradi. Ushbu
muammolarni hal qilish strategik yondashuvni, manfaatdor tomonlarni jalb
qilishni, texnologik infratuzilmaga sarmoya kiritishni, salohiyatni oshirishni va
soliq ma’muriyatchiligi jarayonlarini doimiy ravishda takomillashtirish
majburiyatini talab qiladi. Ushbu to‘siqlarni bartaraf etish orqali mahalliy
hokimiyat organlari soliq ma’muriyatchiligida samaradorlik, shaffoflik,
qonunchilikka rioya etish va soliq
to‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish darajasini
oshirish uchun raqamli transformatsiya afzalliklaridan foydalanishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
271
Raqamli iqtisodiyotning yuksalishi katta xavflar bilan bir qatorda qo‘shimcha
imkoniyatlarni ham taqdim etadi. Jahon iqtisodiy
forumi taʼkidlaganidek, bilim har
qachongidan ham koʻproq odamlar uchun ochiq boʻlib bormoqda. Agar
bunga imkon beradigan texnologiya to‘g‘ri boshqarilsa, u innovatsiyalarni
rag‘batlantirishi mumkin, bu esa keyinchalik global daromad darajasini oshirish v
a
odamlarning hayot sifatini yaxshilash orqali o‘sish va rivojlanishga olib kelishi
mumkin. Bugungi kunga kelib, ushbu o‘zgarishlardan potensial ko‘proq foyda
ko‘rishi mumkin bo‘lgan aksariyat mamlakatlar hali raqamli tarmoqlarni tartibga
solgan emas va yutuqlarning katta qismi raqamli dunyoga kirish imkoniyatiga ega
bo‘lgan iste’molchilar qo‘lida qolmoqda. Boshqa e’tiborga molik muammolar
shaxsiy hayot, kiberxavfsizlik va mehnat bozorlarini qutblarga ajratuvchi
texnologiyalar salohiyatiga qaratilgan. Yana bir muhim muammo adolatli soliqqa
tortishdir. Raqamli iqtisodiyot soliq organlari bilishi kerak bo‘lgan bir qator
ta’sirlarga ega. Iqtisodiyotning boshqa tarmoqlariga qaraganda kamroq tartibga
solinishi va soliqqa tortilishi haqidagi tasavvur odatiy holga aylanib bormoqda.
Raqamli iqtisodiyotda faoliyat yurituvchi korxonalarga minimal soliq
to‘lashdan qutulish imkonini beruvchi muhit raqobatni buzishi va bunday
kompaniyalar adolatsiz ustunlikka ega bo‘lgan tengsiz o‘yin maydonini yaratishi
mumkin. Shuningde
k, agar an’anaviy iqtisodiyotda ishlagan “soliqlarga boy”
faoliyat yangi raqamli faoliyatlar tomonidan siqib chiqarilsa, davlat soliq
tushumlarini xavf ostiga qo‘yadi. Boshqa tomondan, raqamli iqtisodiyot norasmiy
iqtisodiyot bilan o‘zaro aloqada bo‘lish p
otensialiga ega va muayyan faoliyatni
rasmiylashtirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi va shu bilan soliq tushumlarining
yangi manbalarini yaratadi. Raqamli iqtisodiyotni soliqqa tortish bilan bog‘liq
birinchi asosiy masala raqamli tovarlar va xizmatlarning mobil va nomoddiy
tabiati bilan bog‘liq. O‘tgan asrda an’anaviy iqtisodiyot va unga bog‘liq bo‘lgan
mavjud soliq siyosati aniq yurisdiksiyaviy to‘siqlarga asoslangan. Bu tovarlar va
xizmatlar jismoniy joylar (shuningdek, doimiy muassasa sifatida ham tanilgan)
mavjudligini anglatishi mumkin degan taxmin bilan bevosita bog‘liq va ular soliq
to‘lash kerak bo‘lgan joyni aniqlash uchun ishlatilishi mumkin. Raqamli
iqtisodiyotda bir xil fikrlash jarayonini qo‘llash mumkin emas. Ta’minot zanjiri
bo‘ylab deyarli ba
rcha savdo deyarli bir yoki biron bir yurisdiksiyada sezilarli
jismoniy ishtirokisiz amalga oshiriladi, garchi kompaniya hali ham jismoniy
do‘konlari, fabrikalari yoki omborlariga ega bo‘lishi mumkin. Raqamli
iqtisodiyotning o‘ziga xos xususiyati shundan d
alolat beradiki, daromad olish
uchun, ayniqsa, obuna, kirish yoki reklamaga asoslangan yangi biznes modellari
hamda 3D bosib chiqarish kabi yangi texnologiyalar uchun milliy chegarada doimiy
yashash joyi talab qilinmaydi. Ikkinchi masala soliq ma’muriyatin
ing xizmatlar va
nomoddiy obyektlarning transchegaraviy savdosidan qo‘shilgan qiymat solig‘ini
(QQS) undirishdagi qiyinchiliklari bilan bog‘liq. Bu muammo anonimlik bilan
bog‘liq muammolar va raqamli iqtisodiyotdagi kompaniyalarni aniqlash qiyinligi,
qog‘oz izning yo‘qligi, soliq miqdorini aniqlash va soliq gavannalaridan
foydalangan holda offshordagi daromadlar va aktivlarni yashirish qobiliyatining
oshishi bilan bog‘liq.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
272
Bugungi kunda mamlakatimizda 14 ta ma’muriy hudud (Qoraqalpog‘iston
Respublikasi, 12 ta viloyat va Toshkent shahri) dan kelib chiqqan holda jami 218 ta
turli darajadagi mahalliy byudjetlar mavjud bo‘lib, ular tegishli ma’muriy
hududlarning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishida asosiy moliyaviy jamg‘arma bo‘lib
xizmat qilmoqda. Qoraqalpog‘iston
Respublikasi byudjeti Qoraqalpog‘iston
Respublikasining respublika byudjetini hamda respublikaga (Qoraqalpog‘istonga)
bo‘ysunuvchi tumanlar va shaharlar byudjetlarini o‘z ichiga oladi. Viloyatlar
mahalliy byudjetlari tuzilmasiga viloyat byudjeti, tegishli viloyatlar tumanlari va
shaharlarining byudjetlari kiradi. Tumanlarga bo‘linadigan shaharning byudjeti
shahar byudjetini va shahar tarkibiga kiruvchi tumanlar byudjetlarini o‘z ichiga
oladi. Tumanga bo‘ysunadigan shaharlari bo‘lgan tumanning byudjeti tuma
n
byudjetini va tuman bo‘ysunuvidagi shaharlar byudjetlarini o‘z ichiga oladi.
Toshkent shahar mahalliy byudjeti tuzilmasiga shahar byudjeti va shahar tarkibiga
kiruvchi tumanlarning byudjetlari kiradi. Masalan, Jizzax viloyati mahalliy byudjeti
14 ta maha
lliy byudjetdan iborat, ya’ni viloyat byudjeti, 12 ta tuman byudjeti
hamda 1 ta shahar byudjeti. O‘z navbatida, Jizzax viloyati mahalliy byudjeti viloyat
byudjeti, viloyatga bo‘ysunuvchi 12 ta tuman va 1 ta shahar byudjetidan tashkil
topgan bo‘lsa, Qashqad
aryo viloyati mahalliy byudjeti esa viloyat byudjeti,
viloyatga bo‘ysunuvchi 14 ta tuman byudjeti va 2 ta shahar byudjetidan tashkil
topgan jami 17 ta mahalliy byudjetdan iborat.
Har bir viloyat, tuman yoki shahar mahalliy byudjetining moliyaviy
barqarorligi bevosita uning daromadlari va xarajatlarining tarkibiy tuzilmasi va
miqdoriga bog‘liq. Mahalliy byudjetlar daromadlarining shakllanish miqdori uning
xarajatlariga nisbatan yetarli bo‘lsa, bunday mahalliy byudjet moliyaviy barqaror
byudjet sanaladi. Shundan kelib chiqib, biz endi mahalliy byudjetlarning
daromadlari manbalari va ularning tarkibini ko‘rib chiqamiz. Ko‘pchilik mahalliy
va xorijiy iqtisodchi olimlar mahalliy byudjetlar daromadlarini tasniflashda o‘z
daromadlari, biriktirilgan daromadlar, tartibga soluvchi daromadlar hamda
moliyaviy transfertlarga ajratishadi. Mahalliy byudjetlarning o‘z daromadlari
(o‘zlarining daromadlari) deganda qonunchilik bo‘yicha to‘liq mahalliy
byudjetlarga biriktirilgan daromad manbalari tushuniladi. Iqtisodiy adabiyotlarda
mahalliy byudjetlarning o‘z daromadlariga quyidagilar kiritiladi:
1.
Mahalliy soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar. Mahalliy soliqlar va
yig‘imlar hududni ijtimoiy
-iqtisodiy rivojlantirish manbaini vujudga keltirish,
tabiiy resurslar va mulklardan oqilona foydalanish, mahalliy hokimiyat
organlarining faoliyat ko‘rsatishi uchun shart
-sharoit yaratish maqsadida joriy
etilgan. Mahalliy soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlarga quyidagilar kiradi: yuridik
va jismoniy shaxslarning mol-
mulk solig‘i; yuridik
va jismoniy shaxslarning yer
solig‘i; yagona yer solig‘i; ayrim turdagi tovarlar bilan chakana savdo qilish huquqi;
ayrim turdagi xizmatlarni ko‘rsatish uchun yig‘im va boshqalar.
2.
Bozorlardan tushadigan daromadlar. Tegishli ma’muriy hudud (viloyat,
tuman, shahar) da joylashgan turli xil bozorlar (dehqon bozorlari, buyum
bozorlari, chorvachilik mollari bozori va boshqalar) dan tushadigan daromadlar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
273
(bir martalik patta to‘lovlari) ham mahalliy byudjetlarning o‘z daromadlari
qatoriga kiradi. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Davlat soliq qo‘mitasi
har yili bozorlar va savdo komplekslarining ma’muriyati tomonidan undirib
olinadigan bir martalik yig‘imlar, ijara to‘lovi va ko‘rsatiladigan xizmatlar
qiymatining minimal miqdorlarini belgilaydi. Qoraqa
lpog‘iston Respublikasi
Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari hududiy moliya va
soliq organlari bilan kelishilgan holda bozorlar va savdo komplekslarining
ma’muriyati tomonidan undirib olinadigan bir martalik yig‘imlar, ijara to‘lov
i va
ko‘rsatiladigan xizmatlar qiymati miqdorlarini O‘zbekiston Respublikasi
Iqtisodiyot va Moliya vazirligi, Davlat soliq qo‘mitasi tomonidan har yili
belgilanadigan minimal miqdorlardan past bo‘lmagan miqdorda har yili
tasdiqlaydilar. Ushbu xizmatlar bozorlar va savdo komplekslari hududidagi bino va
inshootlar mulkdorlariga ko‘rsatiladi hamda ular uchun kadastr hujjatlarida
ko‘rsatilgan egallagan yer maydonlaridan kelib chiqib haq to‘lanadi. Qishloq
xo‘jaligi mahsulotlari va xalq iste’moli mollari aralash
holda sotilganda, to‘lov
sotiladigan mahsulot turlari bo‘yicha belgilangan eng yuqori stavka bo‘yicha
undiriladi.
3. Yuridik va jismoniy shaxslardan, shuningdek chet davlatlardan tushgan
qaytarilmaydigan pul tushumlari. Bunday daromadlarga odatda sovg‘a,
hadya
ko‘rinishda, shuningdek, beg‘araz homiylik ko‘rinishida taqdim etilgan daromadlar
kiradi.
4.
Boshqa daromadlar. Boshqa daromadlarga davlat daromadiga o‘tkazilgan
mol-mulkni realizatsiya qilishdan tushgan tushumlar, davlat aktivlarini
joylashtirishdan, foydalanishga berishdan va sotishdan belgilangan normativlar
bo‘yicha olingan daromadlar, qonun hujjatlariga muvofiq Qoraqalpog‘iston
Respublikasi byudjetiga, viloyatlar va Toshkent shahar mahalliy byudjetlariga
yo‘naltiriladigan davlat bojlari, yig‘imla
r, tovon pullari va jarima sanksiyalari,
egasiz mol-
mulkni, meros huquqi bo‘yicha davlat ixtiyoriga o‘tgan mol
-mulkni,
huquq bo‘yicha davlat daromadiga o‘tkazilishi lozim bo‘lgan xazinalarni
realizatsiya qilishdan tushgan tushumlar va qonun hujjatlariga muvofiq boshqa
daromadlar kiradi.
Biriktirilgan daromadlar esa qonunan respublika byudjetiga tushishi lozim
bo‘lgan ba’zi umumdavlat soliqlarini ushbu mahalliy byudjetning moliyaviy
barqarorligini ta’minlash uchun to‘liq biriktirishdan hosil bo‘lgan daromadl
ardan
iborat. Tartibga soluvchi daromadlar esa respublika byudjetiga undirilishi
belgilangan katta salohiyatli soliq turlari va boshqa majburiy to‘lovlardan mahalliy
byudjetlarga ma’lum bir ajratmalar normativlar asosida qoldirilgan qismi bo‘lib, u
mahalli
y byudjetlarning daromadlari va xarajatlari mutanosibligini ta’minlash
uchun beriladi.Tartibga soluvchi daromadlarning normativlar asosida byudjet
bo‘g‘inlari o‘rtasida taqsimlanishi mahalliy byudjetlarning daromadlari va
xarajatlari mutanosibligini ta’min
lashga va moliyaviy mustaqilligini oshirishga
imkon bermaydi. Shu munosabat bilan mahalliy byudjetlarning o‘z va biriktirilgan
daromadlari hajmini oshirishga asosiy e’tiborni qaratish bilan birgalikda yashirin
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
274
iqtisodiyotni qisqartirish, tabiiy va mehnat resurslaridan oqilona foydalanish,
hududlarda tadbirkorlik faoliyatini keng ko‘lamda rivojlantirish talab etiladi.
Tartibga soluvchi daromadlarning belgilangan normativlarga muvofiq
taqsimlanishi mahalliy byudjetlar daromadlarini barqarorlashtirish bilan birga,
mahalliy hokimiyat organlarining mahalliy byudjetlar daromadlarining yangi
manbalarini izlab topishga bo‘lgan manfaatdorligini susaytiradi va ularda loqaydlik
kayfiyatini uyg‘otadi.
Qayd etish joizki, umumdavlat soliqlaridan normativlar soliqlar va hududlar
bo‘yicha tabaqalashtirilgan bo‘ladi va har yili qayta ko‘rib chiqiladi. Ajratmalar
miqdorini belgilash hududlar va yillar kesimida ma’lum bir qonuniyatga ega emas.
Normativlarning yuqori o‘rnatilishi mahalliy byudjetlar iqtisodiy salohiyatining
yuqo
ri bo‘lmaganligidan dalolat beradi. Moliyaviy transfertlar esa byudjetlar
muvozanatini ta’minlash uchun yuqori byudjetdan quyi byudjetga beriluvchi
daromadlardir. Moliyaviy transfertlar tarkibini ijtimoiy va tartibga soluvchi
transfertlar sifatida tavsiflash mumkin. Ijtimoiy transfertlar ijtimoiy maqsadlarni
o‘z vaqtida va belgilangan miqdorda moliyalashtirishda tegishli mahalliy byudjetda
yetarli mablag‘ bo‘lmagan holatda yuqori byudjetdan quyi byudjetga, ya’ni
respublika byudjetidan viloyat byudjetiga yoki viloyat byudjetidan tuman va
shaharlar byudjetiga beriladi.
XULOSA
Raqamli iqtisodiyotda mahalliy soliqlar bo‘yicha soliq ma’muriyatchiligining
o‘zgarishi hokimiyat organlarining faoliyati, soliq to‘lovchilar bilan o‘zaro
munosabati va rioya etilishini t
a’minlash usullarini qayta shakllantirmoqda.
Raqamli texnologiyalarni qo‘llash orqali mahalliy soliq organlari samaradorlik,
shaffoflik va daromadlarni yig‘ishni kuchaytirishi mumkin, shu bilan birga raqamli
iqtisodiyotning dinamik manzarasiga moslashadi. Raqamli transformatsiya sari
sayohat mahalliy soliq ma’muriyati sohasida innovatsiyalar, hamkorlik va barqaror
o‘sish imkoniyatlarini taqdim etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi prezidentining "O‘zbekiston
Respublikasida
raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida"gi qarori. Toshkent
sh.,
2018
yil
3
iyuldagi
PQ-3832
sonli.
3806053?ONDATE=24.07.2021%2000[1
2.
Rafal Lipniewicz "Tax administration and risk management in the digital
age" 2017.
3.
World bank "Risk-Based Tax Audits" 2011.
4.
IMF working paper "Reducing Tax Evasion from Cross-Border Fraud: The
role of Digitalization" 2019.
5.
O‘G‘Li, R. U. R., Tohirovich, Q. N., & O‘G‘Li, Q. N. A. (2021). BILVOSITA
SOLIQLARNING SOLIQ
TIZIMIDAGI TUTGAN O‘RNI VA AHAMIYATI. Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(10), 719-723.
6.
Tohirovich, Q. N. (2021). XALQARO MOLIYaVIY HISOB STANDARTLARIGA
O ‘TISh DOLZARBLIGI.
Nazariy va amaliy tadqiqotlar xalqaro jurnali, 1(2), 56-64.
