Теоретические аспекты организации и реализации речево-нормальной деятельности в образовательном процессе

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Theoretical

aspects

of

the

organization

and

implementation of speech-normal activity in the
educational process

Shakhzoda ASHUROVA

1

Karshi Engineering and Economic Institute

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received August 2024
Received in revised form

15 September 2024
Accepted 25 September 2024

Available online

15 October 2024

This article presents concepts on the organization of speech-

normative activities in education and relevant information that

forms the key concepts in the targeted professional thinking of

educators. It highlights the importance of implementing
measures to improve speech competence.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss10/S-pp16-20

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

algorithm,

figure,

intentional,

objective,

imaginary,

figurative reality,

verbal,

variable,

reflective layer.

Taʼlim jarayonida nutqiy

-

meʼyoriy faoliyatni tashkil etish

va amalga oshirishning nazariy aspektlar

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

algoritm,

siymo,

intentsional,

obʼektiv,

xayoliy,

tasvir,

voqelik,

verbal,

oʼzgaruvchan,

refleksiv.

Ushbu maqola taʼlimda nutqiy

-

meʼyoriy faoliyatni tashkil

etish va pedagogni maqsadli kasbiy tafakkuridagi tushuncha-

belgilarni tashkil etuvchi amaldagi maʼlumotlar haqida

tushunchalarni olib boradi. Nutqiy kompetentsiyasini oshirish

bo'yicha tadbirlardan foydalanishning ahamiyatini tavsiflaydi.

1

Assistant, Department of Foreign Languages, Karshi Engineering and Economic Institute.

E-mail: shoxruz1312@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

17

Теоретические аспекты организации и реализации

речево

-

нормальной деятельности в образовательном

процессе

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

алгоритм,

фигура,
интенциональный,

объективный,
воображаемый,

образный,

реальность,

вербальный,

переменный,
рефлексивный слой

.

В данной статье приведены понятия об организации

речево

-

нормативной деятельности в образовании и

актуальной информации, составляющей понятия

-

признаки

в целевом профессиональном мышлении педагога.

Характеризует значимость использования мероприятий по

повышению речевой компетентности.

KIRISH

Taʼlim jarayonida Xorijiy tilda mashgʼulot oʼtkazadigan pedagoglarni kasbiy

faoliyatining maqsadli xarakteri nutqiy-

meʼyoriy faoliyat nuqtai nazaridan koʼrib chiqilishi

mumkin. Nutqiy-

meʼyoriy faoliyatni shakllantirishning kontseptual asosi sifatida

-

pedagogni maqsadli kasbiy tafakkurining tushuncha-belgilarni tashkil etuvchi amaldagi

maʼlumotlar bazasi xizmat qildi. Xorijiy tilni oʼqitadigan pedagog tomonidan yaratiladigan

kasbiy nutq algoritmi quyidagilardan tashkil topadi:

-

xorijiy tilni oʼqitadigan pedagogning kasb nuqtai nazaridan tushunchalar va

dalillardan konstruktiv foydalanishi;

-

bilingval muloqotni tahsil oluvchilar bajara olishi mumkin boʼlgan hajmda

rejalashtirishni taʼminlash;

-

bilingval ijtimoiy muloqot muvaffaqiyatini taʼminlash va tajribasini kengaytirish.

Xorijiy tilni oʼqitadigan pedagogning kasbiy mahoratini shakllantirishning asosi

boʼlib, uning oʼz nutqiy

-fikrlash nutqiy-

meʼyoriy faoliyatni tashkil etish va amalga

oshirishning nazariy aspektlar imkoniyatlarini anglashi boʼlib, buning natijasida fikrlash

subʼekti predmet muloqotida maʼlum bir siymoga va individual oʼziga xoslikka ega boʼladi.

Faoliyatning siymosini qurish, yaʼni mutaxassis nimani amalga oshirishni

rejalashtirganligi masalani yechishning ogʼzaki va fikriy algoritmi boʼlib hisoblanadi.

Kasbiy vaziyatni hal qilish uchun harakatning intentsional asosini - harakat siymosining
ijobiy

ogʼzaki intellektual tuzilmasi tashkil etishi lozim. Bunda natijaning asl maqsad va

vazifalariga nisbatan koʼzga koʼrinadigan qaytar aloqasi intentsiya joʼnatuvchisini
qanoatlantiradigan natija siymosida namoyon boʼladi. Аgar natijaning siymosi salbiy

xus

usiyatlarga ega boʼlsa, u holda fikrlash subʼektining intentsional nuqtai nazari

natijaning siymosini, yaʼni konstruktini yaratish noadekvat tarzda namoyon boʼladi.
Masalan, xorijiy tilni oʼqitadigan pedagog uchun dunyoni kasbiy manzarasining miqdoriy

va s

ifatli loyihalashtirilishini, shu jumladan “siymo

- meta-siymo - meta-meta-siymo -

meta-meta-meta-

siymo” va shu kabi tamoyillarga muvofiq “maqsad

-

natija” cheksiz

siymolarning ogʼzaki va intellektual algoritmini kuzatamiz. Individlarning nutqiy tafakkur

va empirik muloqotining predmet-mantiqiy hamda hissiy maqomlari dunyoning kasbiy

pedagogik manzarasini takomillashtirish istagi bilan oʼz

-

oʼzidan tartibga solinadi. Bundan,

tilni oʼqitadigan pedagogning ijobiy munosabati xorijiy til darsida ogʼzaki muloqotnin

g

konstruktiv muvofiq tizimlarini yaratishga imkon beradi. Bu xorijiy tilni oʼqitish

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

18

jarayonlaridagi natijalarning barcha keyingi meta-siymolarining boshlanishi,

kommunikativ sheriklarni bilingval maʼlumotlar bilan boyitish sharti boʼlib hisoblanadi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI

Taʼrifiga koʼra, “til inson egallagan eng keng qamrovli va tabaqalashtirilgan ifoda

vositasi va ayni paytda obʼektiv ruh namoyon boʼlishining eng oliy shaklidir” Falsafiy
entsiklopedik lugʼat” (1999: 554). Ifodalash mumkin boʼlgan narsalarni nutq orqali ta

qdim

etish ustida fikr yuritish -

xorijiy tilni oʼqitadigan pedagog uchun obʼektiv va subʼektiv

voqelik haqidagi bilim doirasini kengaytiradi. Nutq orqali ifodalanish - ong va

fikrlanayotgan predmet oʼrtasida joylashgan boʼladi. Xorijiy tilni oʼqitadigan p

edagog

qarorning toʼgʼriligiga shubha qilmasdan, aniq fikr yuritib, tez bir qarorga kela oladi. Koʼp
hollarda xorijiy tilni oʼqitadigan pedagogning nutqiy ifodasi va nutqiy tafakkuri (Milrud

R.P., Maksimova I.R. atamasi, 2000: 14) [1] u yashayotgan atrof-m

uhitning obʼektiv

omillariga, shaxsning oʼz fikriga bogʼliq.

Ogʼzaki boʼlmagan tafakkurdan farqli ravishda, ogʼzaki nutq soʼzlar yordamida

xorijiy tilni oʼqitadigan pedagog ongida ushbu predmet (hodisa, jarayon va boshq.) ning
tasavvurlari (siymosi) va taʼriflari orqali predmet va ongni bogʼlaydi. Boshqacha aytganda

,

tafakkur subʼekti asosan oʼzini atrof

-muhitdagi voqelik bilan aqliy siymolar orqali muloqot

qiladi. Xorijiy tilni oʼqitadigan pedagog idrok etadigan narsalar tashqi yoki ichki dunyoning
u bevosita individual ravishda modellashtiradigan siymosi boʼladi. D

unyoning siymoli

tasavvuri til muloqoti orqali beriladi. Bundan, til muloqoti xorijiy tilni oʼqitadigan pedagog
ongida real yoki xayoliy obʼekt siymosining aksi boʼlib chiqadi. Tafakkurda vujudga

keladigan siymo-tasvirlar (aqliy siymolar) (Kodjaspirova, G.

M. Pedagogik lug‘at) [2]shaxs

uchun tushunish va muloqot manbai boʼlib xizmat qiladi. Nutq muloqoti mexanizmi –

bilish

va aloqa jarayonlarida chiquvchi voqelikdan (obʼekt, hodisa, shaxs, jarayon va boshq.
siymosi) til voqeligiga “tarjima” boʼlib, ehtimol “Men koʼrayotgan va tushunayotgan
narsalarimni qoʼryapman va tushunyapman” tamoyiliga muvofiq xizmat qiladi. Mantiq
nuqtai nazaridan, “siymo (gnoseologik) –

narsaning inson ongida aks etishi natijasidir.

Idrokning birinchi hissiy bosqichida bunday siymolar

boʼlib hislar, sezgilar va gʼoyalar,

bilishning ikkinchi, mavhum bosqichida esa mulohazalar, xulosalar va tushunchalar
xizmat qiladi. Tushunchalar tizimi farazlar, nazariyalar, maxsus fanlar, dunyoqarashlar
shaklida siymolarni ifodalaydi. Siymolarning mod

diy shakli boʼlib soʼzlar va turli xil belgili

modellar hisoblanadi” (Mantiqiy lugʼat 1971).

“Tasvir” tushunchasi bilan ishlash xorijiy tilni oʼqitadigan pedagogning ogʼzaki

voqeligi uchun bilish va muloqot jarayonlarini tushunishning kaliti boʼlib xizmat qiladi.
Voqelik va inson ongi oʼrtasidagi munosabat ushbu voqelikning ongdagi tasviri shaklid

a

ifodalanib, mazkur voqelikning fikr-

siymosi boʼladi. Bu borada real voqelikni aks ettirish

obʼekti tomonidan aynan baholanishi tafakkurning boshqa subʼektlari bilan miqdor

-sifat

jihatidan kelishuvga intilayotgan subʼektiv nuqtai nazari boʼlib hisoblanadi

. Shunday qilib,

aynan bitta obʼekt

- turli kuzatuvchilarning tavsifida hatto tafsilotlargacha turli xil

reproduktiv xususiyatlarga ega boʼlishi mumkin. Lingvistik tajriba maʼlumotlari eʼlon
qilingan boʼlib, unda subʼektlarga quyidagi koʼrsatmalar taklif qilingan [ Yu.А. Sorokin

(1999: 34-

46)][3]. Oldingizdagi stolda baʼzi narsalar bor. Ularni tasvirlab bering. 2.

Fikrizcha, bu “natyurmort”ni sizning tasvirlashizga koʼra yana kimdir takrorlay oladimi?
va shu kabilar. Tajriba obʼektlarini tasvirlashda koʼrinadigan maydon va koʼrinadigan olam
oʼrtasida, insonni verbal qobigʼi bilan uning aqliy qobigʼi, shaxsning hissiyot fikri
shakllanishi va uning nutqining variativligi oʼrtasidagi mutanosiblik muammolarini ochib

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

19

berdi. kuzatishlariga koʼra, “Nutq –

uzluksiz maʼno shakllantirish jarayonidir. Borliq

qatlami (siymoning hissiy toʼqimasi) va refleksiv qatlam (mohiyat va maʼno)
subordinativdir [Yu.А. Sorokinх[3]. Refleksiv qatlam anglanadigan va anglanmaydigan

verbal harakatlar qatlami sifatida, shuningdek, sezgirlik shakllarining retranslyatori

vazifasini bajarib, koʼrinayotgan dunyoning xronologik modifikatsiyalarida uning
tanilishini (uning identifikatsiyasini) taʼminlaydi. Bundan tashqari, ong “...individda emas,

bal

ki koʼproq shaxslar oʼrtasida joylashgan” [(Zinchenko V.P. 1991)] degan fikrga ham

qoʼshilish mumkin, ammo u ham individda, ham individlar oʼrtasida, ham ular tomonidan
oʼzining siymosi va oʼxshashligi boʼyicha fikrlanadigan narsalarda ham joylashganligiga

ishonish ham asoslidir” [(Sorokin Yu.А. 1999; 46)[3]. Til

-nutq muloqoti har bir insonning

ongida fikr-

siymolarni aks ettiradi. Inson ongining o‘zi olamdagi ob'ektlar bilan bevosita

bog‘liq emas. Ob'ektiv voqelik bilan ta'sirlashish

- idrok kanallarimiz or

qali sodir bo‘lib,

ularning siymolari inson ongida belgi-

verbal tarzda talqin qilinadi. “ faqat til materiali

asosida, soʼz va jumlalarda paydo boʼlishi va mavjud boʼlishi mumkin” (Kirillov V.I.,
Starchenko А.А. 1998: 7)[4].

TADQIQOT METODOLOGIYASI

Xorijiy tilni oʼqitadigan pedagogning ongi obʼekt va boshqa subʼektning miqdoriy va

sifat koʼrsatkichlari bilan turli idrok kanallari: koʼrish, eshitish, taktil, harakat, hid bilish,
hissiy, intellektual va shu kabilar yordamida taʼsirlashadi. Har bir inson oʼz ongini anglash
jarayonlarida ishlatadi. “Ong –

bu hissiy va aqliy siymolar yigʼindisi boʼlib, u uchun normal

sharoitda bu siymolarni boshdan kechirayotgan shaxs aynan men ekanligimni koʼproq

yoki kamroq darajada aniq bilish bilan tavsiflanadi (shuning uchun ongning mazmuni

–

kechinma) (Falsafiy entsiklopedik lugʼat 1999: 423).

Xorijiy tilni oʼqitadigan pedagog obʼektning real voqelikdagi qiyofasini aks ettiruvchi

subʼektiv manba ekanligi haqidagi bilimlardan amaliy foydalanishi

- kasbiy faoliyat

sohasida tahsil oluvchilar bilan nutq muloqotni qurish jarayonlarida juda samarali b

oʼlishi

mumkin.

Voqelikni nutqda aks ettirish faktining obʼektivligi hamda voqelik siymosini tilda

modulyatsiyalash manbasining subʼektivligi xorijiy tilni oʼqitadigan pedagog ongida
pedagogik predmet voqelikni uygʼun aks ettirish imkoniyati toʼgʼrisida bir qator falsafiy

-

amaliy savollarni tugʼdiradi.

Dissertatsiyada ilk marotaba xorijiy tilni oʼrganishda tahsil oluvchilarning

muvaffaqiyatiga yordam beruvchi nutqiy modelni shakllantirishda, bilish jarayonida

anglaydigan subʼektining nutq faoliyati mahsuliga taʼsiri toʼgʼrisida savol qoʼyiladi.

Real jarayon va hodisalar cheksiz koʼp xususiyat va sifatlarga ega, shuning uchun

loyihalanadigan siymolar har doim ham dunyoni toʼliq aks ettirmaydi. Dunyoning tildagi
aksi xorijiy tilni oʼqitadigan pedagog ongida asosan kontekstual

-

diskuren boʼladi, yaʼn

i u

bir vaqtning oʼzidakontseptual olamning butun hajmini kasbiy faoliyatga kirita olmaydi.
Kontseptual aksni tanlash predmet sohasida maʼlum bir kod –

nutq muloqoti orqali

ifodalanadigan postulat maʼlumotlar bilan berilgan maʼlum bir mental tasvirni, yaʼn

i

siymoni ifodalaydi.

Yangi narsalarni oʼrganishda maʼlumotlarning yangi lingvistik birikmalari ham

kerak boʼlishi mumkin. Nutq –

inson ongining faoliyatiga kirishdir. Аtrof

-olamdagi yangi

narsalarni oʼrganishning funktsional oʼziga xosligi

-

jarayonning subʼektlari manfaati

uc

hun uni yaratishning oʼzgaruvchan konstruktiv maqsadi bilan atrofdagi voqelikni

oʼzlashtirishning hissiy va oqilona tajribasini tavsiflash uchun tilni modellashtiradi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

20

Insonning ongi va hissiy ohangi nutq maʼnosini modellashtira oladi. Idrok qilish

joriy chegarasi past (anglashning past darajasi) boʼlgan xorijiy tilni oʼqitadigan pedagog
(beparvolik, qaygʼu, gʼam, gʼazab, achinish va boshq.) muloqot sherigi bilan muloqot

qilishda yomon boshqarilmaydigan nutq ifodasini namoyish qilishi mumkin (taʼna, ibrat
va boshq.). Shuningdek, xorijiy tilni oʼqitadigan pedagog maʼlum bir vaziyatda oʼz

-

oʼzini

adekvat gapiradi deb taxmin qilishi mumkin, ammo anglashning potensial darajasi yoki

joriy past intellekt koeffisienti ona tilida so‘zlashuvchiga pedagogik nutq harakatini

konstruktiv tarzda amalga oshirishga imkon bermasligi mumkin.

Tarbiya metodlari Nutq orqali muloqot xorijiy tilni o‘qitadigan pedagogning kasbiy

muloqot sohasidagi ongi, bilish qobiliyati va o‘z

-

o‘zi tushunish (refleksi) darajasini aks

ettiradi. Muloqot davomida sherigi ongiga ta'siri o‘rtasidagi qaytar munosabat xo

rijiy tilni

o‘qitadigan pedagogning kasbiy nutq faoliyati sohasida muhim konseptual va amaliy
ahamiyatga ega. Chunki muloqot sherigiga so‘z bilan ta'sir qiladigan narsa uning uchun bu
fikrning belgisi bo‘lib hisoblanadi.

Xorijiy tilni o‘qitadigan pedagog ongida voqelikning potensial og‘zaki ifodalanishi

sifatida siymo-tasvirlarning aniqligi uning ijodiy va boshqaruv faoliyatining
samaradorligini belgilaydi. Verballashuv jarayonida siymo-

tasvirlarning ko‘rinishi

o‘zgartirilishi mumkin bo‘lib, nutq vositasi va atrof

-

muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta'sirning

kontekstual tajribasini yaratadi. Xorijiy tilni o‘qitadigan pedagog uchun siymo

-

tasvirlarning mazmuni deyarli cheksizdir: mikrodunyodan tortib, makrodunyo va butun
Koinotgacha o

g‘zaki ta'riflaridan iborat. Ushbu cheksiz ma'nolar hajmida xorijiy tilni

o‘qitadigan pedagog doimo har bir alohida holatda eng samarali deb hisoblaydigan kasbiy

nutq xatti-harakati siymosini tanlaydi. Ushbu jarayonni boshqarish muloqot sheriklari
bilan munosabatlarning nutq voqeligini ekstrovert yoki introvert qilishga qaror qiladigan

fikrlash sub'ektining intensionalligiga to‘laligicha bog‘liq bo‘ladi.

XULOSA VA TAKLIFLAR

Yuqorida aytilganidek til muloqoti xorijiy tilni o‘qitadigan pedagogning xotirasi va

tasavvuriga nisbatan simul'tant bo‘lishi mumkin. Bilish jarayonlarida xorijiy tilni
o‘qitadigan pedagog muammoni hal qilish orqali hamda o‘zining kommunikativ sherigi

bilan muloqot qilishda keyingi qadamni bilishi uchun kasbiy reallikni aniqlashga intiladi.
Shuning uchun nutq muloqotini kasbiy faoliyat sohasida jamoaning konstruktiv
harakatlarini amalga oshiradigan jamoaviy ong deb hisoblash mumkin.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Milrud R. P., Maksimova I. R. Kommunikativning zamonaviy kontseptual

tamoyillari chet tillarini o‘rgatish // Maktabda chet tillari. 2000. No 5. 17

-22-betlar.

2.

Kodjaspirova, G. M. Pedagogik lug‘at / G. M. Kodjaspirova,A. Yu. Kodjaspirov. –

M.:

Akademiya, 2000.

–

176 b.

3.

Sorokin Yu. A. Lakuni: yeshyo odin rakurs rassmotreniya // Lakuni v yazike i rechi:

Sbornik nauchnix trudov / Pod red. prof. Yu. A. Sorokina, prof. G. V. Bikovoy.

—

Blagoveshensk: Izd-vo BGPU, 2003.

—

257 s

4.

Kirillov V. I., Starchenko A. A. Logika [Tekst] / V. I, Kirilov, A.A. Starchenko.

–

M., 1998.

–

S.50.

5.

Zinchenko V.P. In: A.K.Bolotova (Ed.), Chelovek v situatsii neopredelennosti.

Moscow: TEIS, 2007. pp. 9

–

33. (in Russian)