Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The study of words with connotative meaning as a means of
developing educational competence
Guluzrokhon MAKHKAMOVA
1
Andijan State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
This article examines the importance of teaching the connotative
meanings of words in educational settings, with a particular
focus on 5th-grade students. It emphasizes the distinction
between denotation and connotation, underscoring how
understanding these nuances can enrich students' linguistic
skills and critical thinking. The research offers various strategies
for educators to effectively integrate connotative meanings into
their lessons, such as contextual learning, interactive activities,
and literary analysis. By fostering an awareness of meanings that
extend beyond the literal definitions of words, the study aims to
expand students' vocabulary, enhance their expressive abilities,
and strengthen overall communication skills, ultimately
supporting their educational growth.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss10/S-pp224-228
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
connnotative meaning,
denotation,
educational competence,
vocabulary development,
language skills,
critical thinking,
contextual learning,
interactive activities.
Ko'chma ma'noli
so'zlarni o‘rganish o‘quv
-
ta’limiy
kompetensiyani rivojlantirish vositasi sifatida
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
konnotativ ma'no,
denotatsiya,
ta'lim kompetentsiyasi,
so'z boyligini rivojlantirish,
til ko'nikmalari,
tanqidiy fikrlash,
kontekstli o'rganish,
interaktiv faoliyat.
Ushbu maqola ta'lim sharoitida, ayniqsa 5-sinf o'quvchilari
uchun so'zlarning konnotativ ma'nolarini o'rgatishning
ahamiyatini o'rganadi. Bu denotatsiya va konnotatsiya
o'rtasidagi farqni ta'kidlab, ushbu nuanslarni tushunish
talabalarning lingvistik mahoratini va tanqidiy fikrlashini
qanday
oshirishi
mumkinligini
ta'kidlaydi.
Tadqiqot
o'qituvchilar uchun kontekstli o'rganish, interaktiv faoliyat va
adabiyotlarni tahlil qilish kabi konnotativ ma'nolarni o'z
1
Teacher, Department of methods of primary education, Andijan State Pedagogical Institute.
E-mail: maxkamovaguluzro78@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
225
darslariga samarali kiritish uchun turli strategiyalarni taqdim
etadi. So'z ma'nolarining so'zma-so'z ta'riflaridan tashqari
xabardorligini oshirish orqali tadqiqot talabalarning so'z
boyligini, ifodasini va umumiy muloqot qobiliyatlarini
yaxshilashga qaratilgan bo'lib, oxir-oqibat ularning ta'lim
qobiliyatiga hissa qo'shadi.
Изучение слов с переносным значением как средство
развития учебно
-
воспитательной компетенции
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
коннотативное значение,
денотат,
образовательная
компетентность,
развитие словарного
запаса,
языковые навыки,
критическое мышление,
контекстуальное
обучение,
интерактивная
деятельность.
В этой статье исследуется важность изучения
коннотативных значений слов в образовательных
учреждениях, особенно для учащихся 5
-
х классов.
Подчеркивается различие
между значением и коннотацией,
а также указывается, как понимание этих нюансов может
улучшить лингвистические навыки и критическое
мышление учащихся. В исследовании предлагаются
различные стратегии, которые позволяют преподавателям
эффективно использовать
коннотативные значения на
уроках, такие как контекстное обучение, интерактивные
занятия и анализ литературы. Благодаря осознанию
значений слов, выходящих за рамки их буквальных
определений, исследование направлено на обогащение
словарного запаса учащихся,
развитие их выразительности
и улучшение общих коммуникативных навыков, что в
конечном
итоге
способствует
повышению
их
образовательной компетентности.
KIRISH
O
‘
quv-ta
’
limiy kompetentlik o
‘
z ichiga turli muhim komponentlarni qamrab oladi:
o
‘
quv-ta
’
limiy kompetentlik psixologik hamda ta
’
limiy kategoriyadir. Ushbu kompetentlik
o
‘
quvchining bilim olish faoliyati bilan bog
‘
liq vazifalarni bajara olish qobiliyati va undan
samarali foydalana olish imkoniyati bo
‘
lib, u o
‘
quvchiga xos bir qancha vazifalarni
bajarishni taqozo etadi. O
‘
quvchining o
‘
zligini namoyon eta olishidagi kompetentligini
o
‘
quv-ta
’
limiy kompetensiya deyish joiz bo
‘
ladi, chunki zamonaviy pedagog pedagogik
jarayonni nafaqat to
‘
g
‘
ri boshqara oladi, balki uning natijalarini, modellashtirish,
loyihalashtirish ko
‘
nikma va malakalarini shakllantiradi hamda ta
’
limni sifatli
takomillashtirishni ta
’
minlaydi. Shunga ko
‘
ra, zamonaviy ta
’
lim tizimida ta
’
lim
jarayonlarini loyihalashtirish ko
‘
nikmasini rivojlantiradigan psixologik-pedagogik,
motivatsion kompetentligini shakllantirishga alohida e
’
tibor bermoq lozim bo
‘
ladi. O
‘
quv-
ta
’
limiy kompetensiyasi ta
’
lim oluvchining mustaqil bilim olish va uni rivojlantirish
faoliyatidagi til o
‘
rganishdagi kompetensiyalar yig
‘
indisi bo
‘
lib, zamonaviy ta
’
lim
texnologiyalaridan foydalanish bilan bog
‘
liq bo
‘
lgan mantiqiy, metodologik va umumta
’
lim
vazifalarni o
‘
z ichiga oladi. Bunda ona tilini o
‘
qitish didaktik, metodik, lingvistik
tamoyillarni hamda zamonaviy ta
’
lim texnologiyalarini qo
‘
llash asosida amalga oshiriladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
226
O‘quv
-
ta’limiy kompetensiyalarni amalga oshirish uchun kompetensiyaviy ta’lim degan
tushunchani anglab yetish zarur bo‘ladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Mutaxassislar kompetentli yondashuv doirasida ikkita tayanch tushunchani alohida
aj
ratib ko‘rsatganlar. Ular: kompetensiya va kompetentlilik tushunchalari. Pedagogik
nazariyada ularning mavjud jihatlarini aniqlashga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Kompetensiyalarning shakllanishi va ular orasidagi o‘zaro munosabatlar bunga misol bo‘la
oladi. Olimlar orasida kompetensiyalarning tavsifiga doir yagona yondashuv mavjud emas.
Bir qator mutaxassislar “kompetensiya” va “kompetentlilik” tushunchalari orasida o‘zaro
chegara mavjud emas, deb hisoblaydilar. Shunday olimlar sirasiga В.С.Леднев,
N.D.Nik
adrov, М.V.Rijakovlarni kiritish mumkin. Aksariyat mutaxassislar esa ular
orasidagi farqli jihatlarni ko‘rsatib o‘tganlar. А.V.Xutorskoy o‘z tadqiqotlarida bunday
farqlarni alohida ajratib ko‘rsatgan. Uning ta’biricha, kompetensiya ta’limiy tayyorgarlikka
qo‘yilgan ijtimoiy talab sifatida baholanadi. Kompetentlilik esa, muayyan kompetensiyani
o‘zlashtirish, egallashdan iborat faoliyat bo‘lib, faoliyat predmetiga nisbatan shaxsiy
munosabatni mujassamlashtiradi. А.V.Xutorskoyning fikriga ko‘ra, kompetentlilik
shaxsning sifati hisoblanadi. U insonning muayyan kompetensiyani egallashini taqozo
etadi. Shu tariqa, kompetensiya bilimlar, ko‘nikmalar, malakalar, faoliyat usullari majmui
bo‘lib, ta’lim mazmunining tarkibiy qismini tashkil etadi. Kompetensiya muayyan
narsalar,
jarayonlarga nisbatan faoliyatni amalga oshirish uchun zarur hisoblanadi. Kompetensiya -
insonning muayyan sohada sifatli faoliyat ko‘rsatishi uchun nihoyatda zarur. I.А.Zimnyaya
kompetensiyani muayyan ichki potensial, yangidan shakllangan yashirin ruhiy holat
sifatida talqin etadi. U insonning kompetentliligi doirasiga bilimlar, tasavvurlar,
algoritmlarni kiritib, faoliyat ifodasi sifatida namoyon bo‘lishini ta’kidlaydi.
NATIJA VA MUHOKAMALAR
Biz tadqiqotimiz davomida 5-sinf o'quvchilari o'rtasida ta'lim kompetentsiyasini
oshirishda so'zlarning konnotativ ma'nolarini o'rgatishning rolini o'rgandik. Bu
denotatsiya (so'zma-so'z ma'no) va konnotatsiya (hissiy yoki madaniy uyushmalar)
o'rtasidagi farqni ta'kidlaydi va ushbu nuanslarni tushunish talabalarning til
ko'nikmalarini va tanqidiy fikrlashni yaxshilashi mumkinligini ta'kidlaydi. Tadqiqot
konnotativ ma'nolarni darslarga samarali kiritish uchun kontekstli o'rganish, interaktiv
faoliyat va adabiyotlarni tahlil qilish kabi turli xil o'qitish strategiyalarini taklif qiladi. So'z
ma'nolarini chuqurroq anglashni rivojlantirish orqali tadqiqot lug'at, ifoda va umumiy
muloqot qobiliyatlarini oshirishga qaratilgan bo'lib, natijada talabalarning akademik
muvaffaqiyatlariga hissa qo'shadi. Quyidagi natija va muhokamalarga keldik:
1. Lug'at qobiliyatlari yaxshilandi:
- Talabalar konnotativ ma'nolarga yo'naltirilgan darslar bilan shug'ullangandan
so'ng lug'at bilimlari sezilarli darajada oshganligini namoyish etdilar. Oldindan va keyingi
baholashlar nozik ma'nolarga ega so'zlarni aniqlash va ulardan foydalanish qobiliyatining
sezilarli yaxshilanishini aniqladi.
2. Kengaytirilgan tanqidiy fikrlash:
- Konnotatsiya haqidagi munozaralarda ishtirok etish talabalarni til haqida
tanqidiy fikrlashga undadi. Ular so'z tanlovi ohang va ma'noga qanday ta'sir qilganini
hisobga olib, matnlarni chuqurroq tahlil qila oldilar.
3. Jalb qilishning ortishi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
227
-Guruh muhokamalari va rol o'ynash kabi interaktiv tadbirlar talabalarni jalb
qilishning yuqori darajalariga olib keldi. Talabalar so'zlarning hissiy va madaniy ta'sirini
o'rganganlarida darslardan ko'proq zavqlanishlarini xabar qilishdi.
4. Yozma notiqlik:
- Talabalar yozma topshiriqlarida takomillashib, mazmunni tushunishni aks
ettiruvchi kengroq so'z birikmalarini o'z ichiga olgan. Ularning his-tuyg'ularini etkazish va
yozishda tasvir yaratish qobiliyati yaxshilandi.
5. Tengdoshlar bilan hamkorlik:
- Hamkorlikdagi ta'lim strategiyalari talabalar talqinlarni baham ko'rishlari va so'z
ma'nolari bo'yicha turli istiqbollarni o'rganishlari mumkin bo'lgan qo'llab-quvvatlovchi
muhitni yaratdi. Bu tengdoshlarning o'zaro ta'siri ularning tushunchalarini
mustahkamlash uchun foydali bo'ldi.
Muhokama
Ushbu tadqiqot natijalari konnotativ ma'nolarni o'qitish ta'lim kompetentsiyasini
rivojlantirish vositasi sifatida muhimligini ta'kidlaydi. So'zlarning hissiy vaznini tushunish
o'quvchilarga yanada samarali va o'ychan muloqot qilish imkonini beradi.
1. Til yangiligi:
- Denotativ va konnotativ ma'nolarni farqlash orqali talabalar til haqida boyroq
tushunchaga ega bo'ladilar. Bu nafaqat so'z boyligini egallashga yordam beradi, balki
ularning matnlarni tanqidiy talqin qilish va tahlil qilish qobiliyatini oshiradi.
2. Madaniy Xabardorlik:
- Ma'nolarni o'rganish madaniy kontekstlar haqida munozaralarga olib kelishi
mumkin, bu talabalarga tilning xilma-xilligi va uning muloqotga ta'sirini qadrlashiga
yordam beradi. Ushbu xabardorlik ko'p madaniyatli sinf sharoitida juda muhimdir.
3. O'qitish Strategiyalari:
Adabiyotlarni tahlil qilish, kontekstli o'rganish va interfaol faoliyat kabi turli xil
o'quv strategiyalaridan foydalanish talabalarni jalb qilishda samarali bo'ldi. Ushbu usullar
turli xil ta'lim uslublariga mos keladi va faol ishtirok etishga yordam beradi.
4. Uzoq muddatli imtiyozlar:
- Konnotatsiyani tushunish orqali ishlab chiqilgan ko'nikmalar o'quvchilarga
sinfdan tashqari foyda keltirishi mumkin. Yaxshilangan aloqa qobiliyatlari ularga
kelajakdagi ilmiy izlanishlar va ijtimoiy o'zaro munosabatlarda yaxshi xizmat qiladi.
5. Qiyinchiliklar va mulohazalar:
- Tadqiqot ijobiy natijalarni ko'rsatgan bo'lsa-da, talabalarning kelib chiqishi va
oldingi bilimlari kabi muammolarni tan olish kerak. O'qituvchilar turli ehtiyojlarini
qondirish uchun tabaqalashtirilgan ta'lim tushunmoq kerak.
Tadqiqot 5-sinf o'quvchilari o'rtasida ta'lim kompetentsiyasini rivojlantirishda
konnotativ ma'noning muhim rolini ta'kidlaydi. Til nuanslarini tushunishni rivojlantirish
orqali o'qituvchilar so'z boyligini, tanqidiy fikrlashni va umumiy muloqot qobiliyatlarini
oshirishi mumkin, natijada talabalarning akademik muvaffaqiyati va shaxsiy o'sishiga
hissa qo'shadi. Kelajakdagi tadqiqotlar uzoq muddatli ta'sirlarni o'rganishi va turli sinflar
uchun o'quv strategiyasini yanada takomillashtirishi mumkin.
XULOSA
Konnotativ ma'noga ega so'zlarni o'rganish talabalar o'rtasida ta'lim qobiliyatini
oshirishda kuchli vosita ekanligini isbotlaydi. Tilning hissiy va madaniy ta'siriga e'tibor
qaratib, o'qituvchilar o'quvchilarning so'z boyligini, tanqidiy fikrlash qobiliyatini va
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
228
umumiy muloqot qobiliyatini sezilarli darajada oshirishi mumkin. Topilmalar shuni
ko'rsatadiki, konnotatsiya bilan shug'ullanish nafaqat talabalarning til haqidagi
tushunchalarini boyitadi, balki muloqotdagi nuanslarni chuqurroq baholashga yordam
beradi.
Talabalar so'z tanlash nozik harakat qilish uchun o'rganish kabi, ular matnlarni
talqin va samarali fikrlarini ifoda ko'proq bilimdon bo'lib. Ushbu ko'nikma nafaqat
akademik muvaffaqiyat uchun, balki tobora xilma-xil dunyoda shaxsiy va ijtimoiy aloqalar
uchun ham muhimdir.
Umuman olganda, konnotativ ma'nolar bo'yicha darslarni o'quv dasturiga kiritish
o'z g'oyalarini aniqlik va sezgirlik bilan ifoda eta oladigan har tomonlama barkamol,
malakali o'quvchilarni rivojlantirish uchun qimmatli strategiyadir. Kelajakdagi ta'lim
amaliyotlari talabalarni hayotidagi muloqotning murakkabliklariga tayyorlash uchun
tilning ushbu jihatini ta'kidlashni davom ettirishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Бондаревская Е.В. Парадигма как методологический регулятив
педагогической науки и инновационной практики // Педагогика, 2007, №6. –
С.3
-10
2. Зимняя И.А. Ключевые компетентности как результативно
-
целевая основа
компетентностного подхода в образовании. Авторская версия. –
М.:
Исследовательский центр проблем качества подготовки специалистов, 2004.
3. Розов Н.С. Философия гуманитарного образования: Ценностные основания
и концепция базового гуманитарного образования в высшей школе. –
М.:
Исследовательский центр проблем качества подготовки специалистов, 1993.
4. Хуторской А.В. Технология проектирования ключевых и предметных
компетенций // Интернет
-
журнал "Эйдос".
- 2005.
-
12 декабря.
http://www.eidos.ru/journal/2005/1212.htm. 8.
5.Davletov E.Yu. The role of basic and science competence
s in supporting pupils’
maturity. // Actual problems of modern science, education and training in the region
2018-III. 9. Ibragimov, X., & Sh, A. (2008). Pedagogika nazariyasi (darslik). T.: Fan va
texnologiya, 288.
6. Ибраимов, Х. И. (2018). Креативность
как одна из характеристик личности
будущего педагога. Наука, образование и культура, (3 (27)), 44
-46
