Особенности освоения и изучения иностранного языка в начальных классах

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Age-related characteristics of mastering and learning
a foreign language in primary grades

Shakhnoza SHAKARBOEVA

1

Public Security University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received August 2024

Received in revised form

15 September 2024
Accepted 25 September 2024

Available online

15 October 2024

The article addresses the effective organization of teaching

foreign languages in primary classes. It highlights key

psychological aspects and the impact of mental processes on

teaching foreign languages to elementary-grade students. The

article provides insights into the essential psychological
characteristics that teachers need to consider when teaching

English at the elementary level, in accordance with established

requirements.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1

0

/S-pp

2

86-290

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

aspect,

feature,

student's age characteristic,
development of intuition

and perception,
psychological approach,
types of speech,
psychological aspect.

Бошланғич синфларда чет тили ўзлаштириш ва

ўрганишнинг ёшга оид хусусиятлари

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

жиҳат,

хусусият,

ўқувчининг ёш хусусияти,
сезги ва идрокни
ривожлантириш,

психологик ёндашув,

нутқ турлари,

психологик аспект.

Мақолада чет тилларни бошланғич синфларда ўргатиш

жараёнини

самарали

ташкил

қилиш

масалалари

ёритилган. Унда психологиянинг муҳим жиҳатлари ҳамда

руҳий жараёнларнинг бошланғич синфларда чет тилларни

ўргатишга таъсири хусусида сўз боради. Бошланғич
даражада инглиз тилини белгиланган талаблар асосида

эгаллашда ўқитувчилар билиши лозим бўлган муҳим

психологик хусусиятлар ҳақида маълумотлар келтирилган.

1

Associate Professor, PhD, Department of Educational and Psychological Support of Professional Activities, Public

Security University.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

287

Особенности освоения и изучения иностранного языка

в начальных классах

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

вид, особенность,

возрастная

характеристика

учащегося,

развитие интуиции и

восприятия,

психологический подход,

типы речи,

психологический аспект.

В статье рассматриваются вопросы эффективной

организации процесса обучения иностранным языкам в

начальных классах. Особое внимание уделено ключевым

аспектам психологии и влиянию психических процессов на

освоение иностранного языка младшими школьниками.

Приведены

сведения

о

важных

психологических

характеристиках,

которые

необходимо

учитывать

преподавателям при обучении английскому языку на

начальном уровне в соответствии с установленными

требованиями.

Жаҳонда жамиятнинг ижтимоий буюртмасидан келиб чиқиб, хорижий

тилларни бошланғич синфларда ва коммуникатив мақсадларда ўқитилиши нутқ

мавзулари, кўникма ва малакаларга қўйиладиган талаблар ҳамда тил материалидан

иборат чет тил ўқитиш мазмунини модернизациялаштириш, инновацион педагогик

технологияларни қўллаш методикасини такомиллаштириш, ўқитувчининг касбий

компетентлигини оширишга бўлган эхтиёжни янада кучайтирди. Бошланғич

таълимда хорижий тилларни ўқитишда ўқувчиларнинг тил ўрганишга иштиёқи,

лаёқати ва муносабати каби индивидуал жиҳатларини, тафаккур, хотира, диққат каби

ёшга оид психологик хусусиятларини, тил тажрибаси ва тил таълим шароитини

инобатга олиб сифат ва самарадорликни ошириш бўйича илмий

-

тадқиқотлар олиб

бориш муҳим аҳамият касб этмоқда.

Ўзбекистон Республикасида ёшларни чет тилларини ўрганишлари учун ҳар

жиҳатдан билимли ва мустақил фикрли кишилар қилиб тарбиялаш юзасидан

бир қатор ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси

Президентининг

2017

йил

7

февралдаги

ПФ–

4947-

сон

“Ўзбекистон

Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси

тўғрисида”ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг

2017 йил 11 августдаги “Таълим муассасаларида чет тилларни ўқитиш сифатини

янада такомиллаштириш чора

-

тадбирлари тўғрисида”ги 610

-

сон қарорлари бу

жараённи ривожлантиришда қонуний асос ҳисобланади.

“Мамлакатимизда бир неча хорижий тилларни билувчи замонавий кадрлар

тайёрлаш, хорижий тиллар бўйича илмий ишлар олиб бориш, тил ўргатиш

методологиясини такомиллаштириш лозимлиги” каби вазифалар

белгиланган. Яъни чет тилини коммуникатив фаолият кўрсатиш, шахсга

йўналтирилган, компетенцияни эгаллашга мўлжалланган интегратив ёндашув

асосида ўқитиш методикасини такомиллаштириш; хорижий тажрибаларни

ўрганиш; бошланғич синфларда инглиз тили ўқитиш жараёнига илғор педагогик

технологияларни татбиқ этиш муҳим аҳамият касб этади.

Инглиз тилини мулоқот воситаси сифатида ўрганиш дунёнинг ҳамма

жойида барча кишилар учун ҳам бир хил маъно касб эта олмаслиги, шу билан

бирга, таълим усулларини, илғор

педагогик технологияларни

педагогик

фаолиятга, жумладан, дарс жараёнига шунчаки осон йўл билан тадбиқ этиш

мушкул эканлиги исботланган.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

288

Чунки биринчидан, ўрганилаётган чет тил соҳиби билан коммуникация ва

интеракцияга киришишга эҳтиёж ва имконият мавжуд бўлмасада, тилдан амалий
фойдаланишни ўргатиш, яъни фақат “кундалик нутқ вазияти” ва “кундалик
турмуш мавзуси” устида иш олиб бориш мақсадга мувофиқ эмас.

Иккинчидан, инглиз тили фақат бир мамлакатнинг, яъни Буюк

Британиянинг эмас, балки Америка Қўшма Штатлари, Австралия, Канада ва бошқа
қатор мамлакатларнинг ҳам давлат тили ҳисобланади. Давлат тили инглиз тили
бўлган ушбу мамлакатларда эса маданиятлар фарқлидир.

Уларнинг давлат тили

инглиз тили орқали маданиятини ўрганиш натижасида

жамиятимиздаги

мавжуд

бўғинлар ҳам

ўзгариб боради.

Таълим

жараёнини

ташкил

этишда

ривожланган

давлатлар

концепцияларига ҳам амал қилинади. Жумладан,

“Language Awareness” –

концепцияси “Holistic approach”

номи билан ҳам аталади ва у чет тилни янги

билимларни эгаллаш воситаси сифатида ўзлаштирилиши лозимлигини тарғиб
этади. Яъни бошланғич чет тил таълимининг мақсади чет тил воситасида ҳаёт
ҳақидаги янги билимларни ўзлаштиришдир. Лекин М.

Виллиамс ва Р.

Бэднлар

Виготскийнинг нутқ ривожланиш онтогенези ҳақидаги назариясини «Holistic

approach» деб номлашни маъқул кўришган. Уларнинг тахминича, Виготский
ўрганилиши лозим бўлган билимни кичик қисмларга ажратиб, малака ва
кўникмалар сифатида тақдим этиш фикрини маъқулламаган бўларди. Сабаби,
Виготский ҳар қандай ўрганиладиган қисмнинг асосини мазмун ташкил этиши
лозимлигини уқтиради. Ушбу хулоса таъсирида Европа мамлакатлари, Қўшма
Штатлар ва инглиз тили иккинчи давлат тили бўлган мамлакатларда CLIL (Content
and Language Integrated Learning) ёндашуви оммалашаётганлигини кузатишимиз
мумкин.

“Humanity” (Шахсга йўналтирилган) концепцияси Ўзбекистонда ҳам қабул

қилинган

ва унга мувофиқ бошланғич чет тил таълимида ўқувчига таълим

жараёни ва маданиятлараро коммуникация (мулоқот)нинг марказий субъекти
мақоми берилади, унинг қизиқиш ва эҳтиёжларига устувор аҳамият қаратилади.
Чет тилда нутқий фаолият юритиш ўқувчи шахсини шакллантиришга
йўналтирилади, яъни ўрганилаётган тил соҳиби яратган маданий меросни
ўзлаштиришга эришилади. Тинглаб тушуниш, гапириш, ўқиш, ёзув жараёнида
ўқувчи олдин эгаллаган ижтимоий, маданий, лисоний, эмоционал тажрибасини
бойитади. Илмий манбаларда бошланғич таълимда хорижий тилларни ўқитиш
концепциялари ва бир неча ўнлаб тамойил (прицип)лари олға сурилган.

“Good Practice and Main Principles” мавзусидаги лойиҳа доирасида

бажарилган илмий тадқиқотда бошланғич таълимда хорижий тилларни
ўқитишининг асосий тамойиллари муҳимлик мезони асосида қуйидаги тартибда
умумлаштирилган:

1)

мазмунли контекст ва ўқувчи ёшига мос мавзу танлаш (дидактик);

2)

чет тил ўрганишга ижобий ёндашиш(педагогик);

3)

холистик ўрганиш (методологик);

4)

чет тил амалий машғулотларида ўқувчиларнинг ёшга оид психологик ва

жисмоний етуклик даражаларини тўлиқ инобатга олиш (психолингвистик);

5)

ўқувчиларни ўзгаларга нисбатан бағрикенглик ва турли қадриятларни

ҳурмат

қилиш руҳида тарбиялаш (педагогик);

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

289

6)

визуал ёндашувга устувор аҳамият берган ҳолда бошқа нутқ

анализаторларининг тўлиқ иштирокида ўрганиш (психологик масалаларни
методологияга татбиқ этиш);

7)

чет тил ўзлаштиришга мотивация уйғотиш (ички турткини қўзғатиш)

(психолингвистик);

8)

шахсга йўналтирилган таълим, ўқувчининг ўзига хос хусусиятларини

ҳисобга олиш (педагогик);

9)

нутқ ҳосил қилиниши учун тинглаб тушуниш машқларига устувор

аҳамият қаратиш (дидактик);

10)

машғулотларни имкон қадар ўрганилаётган чет тилда ташкил этиш

(педагогик);

11)

ўқувчиларнинг чет тил ўрганиш стратегиялари ва усулларини ҳисобга

олиш (дидактик).

Бугунги давр болалари туғма ўткир зеҳн соҳиблари бўлиб, улар ахборот

олишга жуда ўч. Агар уларнинг ахборот қабул қилишга кучли эҳтиёжлари

вақтида

қондирилмаса, улар инжиқ ва жаҳлдор бўлиб қолишади.Ахборотга ўчлик
телевизор ва компьютер қаршисида кўп ўтирилиши натижасида шаклланган.
Айниқса, рекламалар динамик ва зич ахборот тақдим этиш хусусияти билан
болалар эътиборини кўп тортади.

Замонавий методик адабиётларда бошланғич синф

ўқувчиларини нимани

қила олмасликларига эмас, балки нима қила олишлари мумкинлигига эътибор
қаратиш тавсия этилади. Бошланғич синф ўқувчиларининг чет тили ўрганишдаги
асосий устунлиги улар мазкур предметни ўрганишда иккиланмайдилар, яъни
уларда журъат юқори бўлиб, мавжуд ижтимоий нутқ вазиятларда обрўсизланиб
қолишдан чўчимайдилар. Улар чет тилини муваффақиятли ўрганиш учун яхши
шаклланган инстинктлар, тил тажрибаларива ўзларига хос характерли
хусусиятларга эга. Масалан, 1

-

2 синф ўқувчилари:

–

тил қонуниятларини билмасалар

-

да, ундан фойдалана олишадиган;

–

хато қилишга чўчимайдиган ва улар устида ишлашга тайёр;

–

она тилидаги интонация турларидан тўғри фойдалана оладиган;

–

имо

-

ишоралар, юз ифодалари қўл ҳаракатлари тўғри талқин кўникмаси

шаклланган;

–

сўз маъносини тўлиқ тушунмасаларда, у касб этадиган мазмунни яхши

фаҳмлаб оладиган

–

чегараланган миқдордаги лексик заҳирадан креатив(ижодий) фойдалана

оладиган, ташаббусли нутқ ҳосил қила оладиган, суҳбатлашишни яхши кўрадиган;

–

ўзгалар нутқига тақлид қилувчан;

–

диққатни маълум нуқтада узоқ муддат ушлаб тара олмайдиган, қисқа

муддатли хотирага эга, эгоцентрик

нутқи яхши ривожланган;

Чет тилларни билган инсонда қуйидаги феълатвор хусусиятлари

шаклланади:

–

ўқувчининг фикри ўсади, ақли пешланади, хотираси кучаяди, ҳар бир

нарсага диққати ортади, мантиқ билан фикрлашга мойил бўлади, тасаввури
кенгаяди, тили бурро бўлади, сўзлар маъносини аниқ билиб олади, бунинг
натижасида эса, унинг сўзлар семантикасини англаши ҳамда лексик билими ва
бойлиги ошиб боради;

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

290

–

чет

тили орқали ўқувчининг бошқа маданият, ўзга мамлакат ҳақидаги

билимлари шаклланади, ўзга халқлар маданияти ва урф

-

одатлари борасидаги

ахборотлари кенгаяди, бу эса ўз ўрнида ўқувчининг бағрикенг, сабр

-

қаноатли,

юксак маданиятли, дунѐвий бўлишини таъминлайди;

–

чет тилларни билиш ўқувчининг замонавий рақобатбардош кадр

сифатидаги мавқеини таъминлаб беради, унинг дунѐ бўйича барча мавзуларга

доир, шу жумладан, ўз мутахассислиги доирасидаги илмий

-

назарий билимларни

эгаллаш имкониятини беради, бу эса ўқувчининг мустақил фикрлаши, эркин

бўлиши, ўз кучига ишончини таъминлайди ва оширади.

Демак, бошланғич таълимда хорижий тилларни ўраниш жараёнида

ўқувчининг тафаккур, хотира, диққат, идрок каби психологик жиҳатлари ва тил

тажрибаси ривожланади, инглиз тилидаги товушларни бенуқсон(аксентсиз)

талаффуз қиладиган бўлади, келажакда ўз фикрини табиий нутққа яқин ифодалай

оладиган бўлади, чет тилидан мулоқот воситаси сифатида фойдаланилишига

халал берувчи психологик тўсиқлар бартараф этилади.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёев 2018 йил 5 мартдаги

Наманган вилояти Тўрақўрғон тумани Исоқхон Ибрат номидаги мактаб

-

интернатига ташрифидаги нутқи. 1Электрон

ресурс

: http://www.uza.uz/oz/...

prezidentimiz-is-okhon-t-ra-ibrat-mazhm.

Мурожаат санаси: 26.11.2018 й.

2.

Driscoll P., Frost D. The teaching of modern foreign languages in the primary

schools.

–

L.: & N.Y.: Routledge, 2005.

–

Р

. 17-18.

3.

Williams M., Burden R. L. Psychology for language Teachers. A social

constructivist approach.

–

L.: Cambridge University Press, 2010.

–

P. 40.

4.

M., et.al. Teaching through a foreign language: A guide for teachers and schools

to using foreign languages in content teaching (CLIL).

–

Rome. Ministry of Education of

Italy, 2001.

–

P. 32.

5.

Ўзбекистон Республикаси узлуксиз таълим тизимининг Давлат таълим

стандартлари. –

Халқ таълими. –

№ 4. –

2013.

–

Б. 4

-

32. 15 Масалан, Европа

Иттифоқининг Таълим ва маданият тадқиқотлар дастури доирасида 2005

-2006

йилларда бажарилган ЕАС 89/04, Lot 1

6.

Edelenbos P., Johnstone R., Kubenak A. The main pedagogical principles

underlying the teaching of languages to very young learners. Final Report of the EAC

89/04, Lot 1 study. 2006.

–

P. 135.

7.

Gordon T.Teaching young children a second language-Greenwood Publishing,

2007.-234p

8.

Kang Shin J., Crandall J.A. Teaching Young Learners English From Theoru to

Praktice.-Boston USA: National Geographic Learning, 2014.-25p.

9.

Abdulakimovna, S. S. (2021). TEACHERS SELF-DEVELOPMENT AS A CRITERION

FOR INCREASING PROFESSIONAL COMPETENCE. World Bulletin of Social Sciences,

3(10), 58-60.

10.

Shakarboyeva S

. БЎЛАЖАК ЎҚИТУВЧИЛАРДА ЎЗ УСТИДА ИШЛАШ

ФАОЛИЯТИНИ ТАРБИЯЛАШНИНГ ИЖТИМОИЙ

-

ПСИХОЛОГИК ЖИҲАТЛАРИ //

Журнал Педагогики и психологии в современном образовании. –

2022.

–

Т. 2. –

№. 6.

11.

Abdulakimovna S. S. Socially Psychological Education of Self-Development

Skills in Future Teachers Functions // International Journal of Discoveries and

Innovations in Applied Sciences.

–

2021.

–

Т

. 1.

–

№. 5. –

С

. 231-235.