Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Peculiarities of Improving Teaching Methodology by
Integrating Biology with Physics Through Media Tools
Gulirukhsor GANIEVA
1
Termez State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
This article demonstrates the effectiveness of intellectual
games that incorporate biological processes and physical
phenomena in biology classes. These games enhance students'
intellectual abilities, logical thinking, their capacity to identify
logical connections between diverse perspectives, and their
data analysis and skill-building capabilities.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
media-information,
animation,
3D-designer software,
diffusion,
fish,
capillary capillaries,
molecular-kinetic theory,
nervous system,
cognitive potential.
Biologiyani fizika bilan bog
‘
lab media vositalari asosida
o
‘qitish metodikasini takomillashtirishning o‘ziga xos
xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
media-axborotlar,
animatsiya,
3D-dizayner dasturi,
diffuziya,
baliq,
jabra kapillyarlari,
molekulyar
–
kinetik
nazariya nerv sistemasi,
kognitiv salohiyat.
Ushbu maqolada biologiya darslarida biologik jarayonlar va
fizik hodisalarni o‘zaro qamrab olgan intellektual o‘yinlarning
naqadar
samarali
ekanligi,
o‘quvchilarda
intellektual
qobiliyatlarini, mantiqiy fikrlash, turli qarashlar orasidagi
mantiqiy bog‘liqlikni topa olish, tahlil qilish kabi malaka va
ko‘nikmalarini shakllantirish haqida ma’lumotlar berilgan.
1
Lecturer at the Department of Botany, Termez State University. E-mail: ganiyevaruxsora82@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
390
Особенности совершенствования методики преподавания
путем соединения биологии с физикой на основе медиа
средств
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
медиаинформация,
анимация,
программы 3D
-
дизайнера,
диффузия,
рыбы,
капилляры,
молекулярно
-
кинетическая теория,
нервная система,
когнитивный потенциал.
В
данной
статье
раскрывается
эффективность
использования интеллектуальных игр, освещающих
биологические процессы и физические явления на уроках
биологии.
Отмечается
их
влияние
на
развитие
интеллектуальных способностей учащихся, логического
мышления, умения находить логические связи между
различными
точками зрения, а также на формирование
навыков анализа и обработки информации.
Davlat taraqqiyoti va jamiyat ravnaqi ko‘p jihatdan uning intellektual salohiyati
bilan belgilanadi. Chunki ilmiy salohiyati yuqori darajada rivojlangan mamlakat barcha
sohalarda doimo ilg‘or bo‘lgan. Zamonaviy talablar asosida tashkil etish va mazmunan
yangilash, fan va ishlab chiqarish bilan integratsiyalashuvini ta’minlash, media vositalar
yordamida ta’lim olishning axborot
-
kommunikatsion ta’minotini, ta’lim oli
shdagi
imkoniyatlarini orttirish sohasida keng qamrovli ilmiy izlanishlar amalga oshirilmoqda.
Ayni vaqtda zamonaviy ta’lim tendensiyalariga muvofiq kompetensiyaviy yondashuv
asosida ta’lim
-
tarbiya jarayonida biologiya va fizika o‘quv fanlari o‘rtasida fan
lararo
bog‘lanishni media ta’lim vositasida amalga oshirish o‘quvchilarning faktlarni tahlil
qilish, hodisa va jarayonlarni o‘rganishda sabab
-
oqibat bog‘lanishlari mohiyatini
tushunish, o‘quv fanlari bo‘yicha avval o‘zlashtirgan bilimlarini yangi vaziyatla
rda
qo‘llashi orqali o‘quv materialini
ongli o‘zlashtirishga erishishga zamin tayyorlaydi.
Shuningdek, tabiatda sodir bo‘layotgan jarayonlarni kuzatish, ularning mohiyatini
anglash, mavzuga doir muammoli savol-
topshiriqlarni bajarish orqali o‘quvchilarning
mustaqil va ijodiy fikr yuritish ko‘nikmalarini rivojlantirish bugungi kunning dolzarb
muammosi sanaladi.
Bu borada davlatimiz tomonidan qator qonunlar, qarorlar qabul qilingan.
Jumladan, Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev tomonidan 2020-yil 5-
oktyabrdagi “Ra
qamli
O‘zbekiston
–
2030 strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–
6079-sonli Farmoniga asosan mamlakatimizda raqamli
iqtisodiyotni faol rivojlantirish, barcha sohalarda va tarmoqlarda zamonaviy
kommunikat
sion texnologiyalarini keng joriy etish bo‘yicha kompleks chora tadbirlar,
xususan o‘quvchilarning dunyoqarashi, xatti
-harakatlari, umumiy madaniyati biologiya
va fizika fanlarini o‘qitishda atrof
-muhit muhofazasi, fanlar integratsiyasi mazmuni,
shakllari,
metodlari, yo‘llari, imkoniyatlari va vositalaridan maqsadga muvofiq holda
foydalanish muhim muammolardan sanaladi.
Media vositalari asosida o
‘
quvchilar 30% gacha intensiv bilim oladilar va olingan
bilimlar uzoq muddatda xotirada saqlanadi. Agar o
‘
quvchilar materiallarni ko
‘
rish (video
shaklida) orqali olishsa, ma’lumotlar xotirasida saqlanish ko‘
rsatkichi 25-30% oshadi.
Agar o
‘quv materiallari audio, video va grafika shaklida taqdim etilsa, ma’lumotlar
xotirasida saqlanish ko
‘
rsatkichi 75% ortadi. Bu, bizga kerakli axborotni media vositalari
orqali o
‘
rganish jarayonida qayta ishonch hosil qilishga yordam beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
391
Mediali dasturiy
–
pedagogik vositalar quyidagi imkoniyatlarga ega:
▪
ta’lim
jarayonini individuallashtirish va farqlash;
▪
xatolar tashxisi va korreksiya;
▪
k
ompyuter yordamida oddiy hisoblash va grafik ishlarni bajarish orqali ta’lim
uchun vaqt sarfini minimallashtirish;
▪
o
‘
quv ma
’
lumotlarni vizual tarzda taqdim qilish;
▪
o
‘
rganilayotgan hodisalarni modellashtirish;
▪
turli vaziyatlarda to
‘
g
‘
ri qaror qabul qilish qobiliyatini shakllantirish;
▪
o
‘
quvchilarning fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish;
▪
bilish jarayoni uchun motivatsiyani kuchaytirish;
▪
kognitiv
–
faoliyat madaniyatini shakllantirish va boshqalar.
Biologiyani
fizika bilan bog‘lab o‘qitishda media vositalardan foydalanish ta’limni
tashkil etishning yangi uslubiy imkoniyatlarini ochib beradi. Dars mashg‘ulotlarida
mavzuga oid ilmiy-
nazariy ma’lumotlar, video va foto suratlarni kompyuter dasturlari
vositasida qo‘l
lash samarali natijaga erishishga olib keladi. Bunda tasvirlar
modellashtirishning 3D-
dizayner dasturlari yordamida tayyorlangan bo‘lsa hamda
ulardan foydalanish metodikasi ko‘rsatilib berilsa, samaradorlik yanada yuqori bosqichga
ko‘tariladi. Bunday tasvirlardan fanni o‘qitishda foydalanish mavzularga oid ma’lumotlar
mohiyati to‘liq ochib berish imkoniyatini yaratadi. Masalan, tirik organizmlar oziq
sifatida o‘zlashtirgan oqsil, yog‘ va uglevodlar oddiy moddalarga parchalanadi. Bu
jarayon natijasida ajrali
b chiqqan energiya organizmlarning o‘sishi, rivojlanishi,
ko‘payishi va boshqa jarayonlar uchun sarflanadi. Nafas olish –
oziq moddalarning
hujayralarda parchalanishi natijasida organizm hayot faoliyati uchun zarur bo‘lgan
energiyaning ajralishi bilan boradigan jarayon. Demak, organizmlar energiya hosil qilish
uchun nafas oladilar. Hayvonlar oqsil, yog‘ va uglevodlarni tayyor holda qabul qiladi.
O‘simliklar esa organik moddalarni fotosintez jarayonida karbonat angidrid va suvdan
hosil qiladi. Hosil bo‘lgan
organik moddalar nafas olish jarayonida parchalanadi.
Hujayralarning funksional faolligi ortishi nafas olishning kuchayishiga olib keladi. Tirik
organizmlar kislorodni turlicha o‘zlashtiradi. Bu jarayonda diffuziyaning ahamiyati juda
katta.
Baliqlarning ja
bra kapillyarlarida sodir bo‘layotgan gazlar almashinuvini, o‘pka va
to‘qimalarda gazlar almashinuvi jarayoni ham diffuziyaga asoslangan. Bu kabi
mavzularda “Molekulyar –
kinetik nazariya. Diffuziya. Broun harakati”, “Aerodinamika”
mavzularini o‘zaro bog‘lab media vositalari asosida dars mashg‘ulotlari olib borildi.
Olingan so‘rovnoma va keys natijalari tajriba guruh o‘quvchilarida refleksiyaga oid
kognitiv salohiyat, tajribaviy tafakkur qilish, zid bo‘lgan ma’lumotlarni qiyoslash
qobiliyati shakllanganligi
ni ko‘rsatdi. Bu esa ta’lim tizimini ham yanada
takomillashtirishga, axborotlashgan jamiyatda kelajak avlodlarni barkamol qilib
tarbiyalash, mustaqil hayotga tayyorlash, turli xil axborotlarni qabul qilish madaniyatini
oshirish, ularni farqlay olish ko‘nik
malarini rivojlantirish uchun xizmat qiladi.
Bu o‘rinda
umumiy o‘rta ta’lim maktablarida faoliyat olib borayotgan har bir pedagogdan chuqur
bilim, mahorat, tashabbuskorlik va izlanish talab etiladi. Chunki, o‘quvchilar tabiatda
sodir bo‘layotgan voqea
-hodisalar, ularning sabab va mohiyati, oqibatlarini amaliy idrok
etishlari orqali o‘z maqsadlari sari dadil qadam tashlaydilar va o‘zlari uchun zarur
xulosalar chiqaradilar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
392
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
-yil 5-
oktyabrdagi “Raqamli
O‘zbekiston
-2030 strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora
tadbirlari to‘g‘risida” gi PF
-6079 sonli farmoni.
2.
Qoraxonova L.M. Biologiya fanini o‘qitishda elektron ta’limiy resurslardan
foydalanish metodikasini takomillashtirish (7-sinf misolida).: Avtoref. dis.... ped. fan.dok.
–
Toshkent, 2020.
–
140 b.
3.
Sulliyeva Suluv Khurramovna , G
ʻ
aniyeva Guliruxsor Islamovna, Tojiyeva Feruza
Anvarovna
//
Effective ways of teaching biology in connection with physical science
(in the example of class VII)// Eur. Chem. Bull. 2023, 12 (Issue 8), 4040-4045.
4.
G
ʻ
aniyeva G.I.
//
Maktablarda biologiyani o’qitishning zamonaviy shakllaridan
foydalanishning samarali yo’llari // Xorazm Ma’mun Akademiyasi axborotnomа
si
–
10/3-
2023.
5.
G
ʻ
aniyeva G.I.
VII sinfda biologiyaning “ Baliqlar “bo’limini fizika bilan bog’lab
o’qitish metodikasining samaradorligi –
Xorazm Ma’mun Akademiyasi axborotnomа
si
–
11/3-2023.
6.
G’aniyeva G.I. //Biologiyaning baliqlar bo'limini fizika bilan bog'lab
o'tishda
integratsiyaning afzalliklari// Xorazm Ma’mun Akademiyasi axborotnomа
si
–
12/3-2023.
7.
G‘aniyeva G. // Biologiyani o‘qitishda fanlararo bog‘lanishning afzalliklari//.
O‘zMU Xabarlari Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti ilmiy jurna
li
2023, [1/9].
8.
G‘aniyeva G.I., Tojiyeva F. A
.
//
Spektral nurlarning tirik organizmlarga ta`siri
//
“O‘
quvchi-talaba kreativ faoliyatini rivojlantirish kontekstida innovatsion ta'lim
texnologiyalaridan fanlararo sinxron-
asinxron foydalanish” х
alqaro ilmiy-amaliy
konferensiyasi. Denov, 2023 yil 29-30 sentyabr.
9.
G’aniyeva, G.I. //Biologiyaning umurtqali hayvonlar xilma
-xilligi. baliqlar
boʻlimini “Skarabey” texnologiyasida oʻtishning afzalliklari//. Наука и инновация, 1(29),
88
–90. извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/si/article/view/22882 (2023).
10.
Maxmudov
Y.G
‘
,
G
’
aniyeva, G.I. //
Baliqlarning nerv sistemasi va sezgi //
№12(115) 2023 | Экономика и социум.
11.
G
’
aniyeva G.I, G
’
ulomjonov E, Taganova A // Biologiya fanini o
’
qitishda yangi
innovatsion
texnologiyalardan
foydalanishning
ilmiy
–
nazariy
asoslari//
Международный научный журнал № 9(100), часть 1 «Научный Фокус» Января,
2024.
12.
G‘aniyeva G.I.
//
Boshlang‘ich sinflarda tabiiy fanlarni mediata’lim vositalari
asosida o‘qitish metodikasi
ni takomillashtirish (3-
sinflar misolida). // O‘zMU Xabarlari
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti ilmiy jurnali
.
