Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
From the history of the Soviet government's
implementation of workers' control institute in the
process of liquidating industrial enterprises in Turkestan
Sharofiddin KHOSHIMJONOV
1
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
The article examines the Bolshevik policy of establishing
workers' control in enterprises as part of the nationalization of
industrial sectors following the October Revolution of 1917,
within the framework of introducing a new socialist economy.
The establishment of workers' control is characterized as a
phase in the Soviet government's policy of industrial
nationalization, substantiating that, in practice, workers'
control meant the establishment of state supervision. The
article assesses the legal foundations created to implement this
policy and the impact of problems and conflicts arising during
the process on the country’s economic condition. Additionally,
using archival documents and other sources, the article
analyzes the decline in the activity of enterprises where
workers' control was introduced and the measures taken by
local property owners and entrepreneurs in response. Negative
consequences of establishing workers' control were identified
not only in large industrial enterprises but also in medium and
small ones.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1
/S-pp573-582
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Soviet power,
workers' control,
economic policy,
class struggle,
Turkestan industry,
“Singer” Company.
1
Researcher, Andijan State University. E-mail: sharofiddinhoshimjonov@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
574
Turkistonda Sovet hokimiyatining sanoat korxonalarini
tugatish jarayonida ishchilar nazorati institutini joriy
etishi tarixidan
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Sovet hokimiyati,
ishchilar nazorati,
iqtisodiy siyosat,
sinfiy kurash,
Turkiston sanoati,
Zinger kompaniyasi.
Maqolada 1917-yildagi oktyabr
to‘ntarishidan so‘ng bolsheviklar
yangi sotsialistik iqtisodiyotni joriy etish asnosida sanoat
tarmoqlarini natsionalizatsiya qilishni boshlagani va bu jarayonda
korxonalarda ishchi nazoratini yo‘lga qo‘yish siyosati ko‘rib
chiqilgan. Bunda ishchi nazorati
ning o‘rnatilishi sovet
hokimiyatining sanoatni natsionalizatsiya qilish siyosatining bir
bosqichi sifatida ta’riflangan va amalda ishchilar nazorati davlat
nazorati o‘rnatilishini anglatishi asoslab berilgan. Ushbu siyosatni
amalga oshirishning huquqiy asoslarini yaratilishi, jarayonning
borishidagi muammo va ziddiyatlarning o‘lkaning iqtisodiy ahvoligi
ta’siri baholandi. Shuningdek, maqolada ishchi nazorati o‘rnatilgan
korxonalar faoliyatining orqaga ketishi, mahalliy mulkdor hamda
tadbirkor qatlamning bu
nga qarshi ko‘rgan choralari arxiv hujjatlari
va boshqa manbalar asosida tahlil qilingan. Bu jarayonda sovet
hukumati nafaqat yirik sanoat korxonalari, balki, o‘rta va kichik
korxonalarda ham ishchi nazoratini o‘rnatilishi salbiy oqibatlar
keltirib chiqargani aniqlandi.
Из истории внедрения советской властью в Туркестане
института рабочего контроля в процессе ликвидации
промышленных предприятий
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Советская власть,
рабочий контроль,
экономическая политика,
классовая борьба,
промышленность
Туркестана,
компания «Зингер».
В статье рассматривается политика большевиков по
установлению рабочего контроля на предприятиях в процессе
национализации промышленных отраслей, начатая после
Октябрьской революции 1917 года, в рамках формирования
новой социалистической экономики. Установление рабочего
контроля представлено как важный этап политики советской
власти по национализации промышленности. Отмечается, что
на практике рабочий контроль часто приводил к
установлению государственного надзора над предприятиями.
Особое внимание уделяется правовым основам реализации
этой политики, а также анализируются проблемы и
противоречия, возникавшие в процессе её проведения, и их
влияние на экономическое положение страны. На основании
архивных документов и других источников исследуется спад в
деятельности предприятий, где был введён рабочий контроль,
а также реакция местных владельцев и предпринимателей на
эти меры. Выявлены отрицательные последствия данного
процесса не только для крупных, но и для средних и малых
предприятий.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
575
This study examines the Bolsheviks' efforts to transform the socioeconomic
structure of Turkestan following the October Revolution of 1917. With the central goal of
nationalizing industry and consolidating state power, the Bolsheviks sought to institute
“workers’ control” over enterprises, shifting the means of production into the hands of
the state. This paper investigates the specific challenges and resistance encountered
during the implementation of this policy in Turkestan, where industrial development was
limited, and the local workforce was predominantly unskilled.
The research draws on primary Soviet documents, decrees, and reports concerning
the
introduction of workers’ control, supplemented by secondary analyses of Turkestan’s
industrial and social landscape. Comparative analyses of Bolshevik strategies in Moscow
and Turkestan highlight regional disparities and the effects of centralized policies on
peripheral areas.
The study reveals significant obstacles to establishing workers' control in
Turkestan due to its unique industrial profile and sociocultural context. Although the
central Soviet government implemented policies modeled on Moscow’s expe
riences, they
proved largely ineffective in Turkestan. The local workforce, constituting only 0.35% of
the population, was minimally integrated into revolutionary ideology. Moreover, 77.2%
of this workforce were ethnic minorities with limited exposure to class consciousness or
labor union structures. The seasonal nature of many local industries further constrained
the feasibility of sustained workers’ control.
The Bolshevik approach to implementing workers’ control in Turkestan faced both
practical and ideological challenges, ultimately accelerating the decline of local
industries. These findings suggest that the Soviet attempt to replicate Moscow’s
revolutionary framework in diverse regions failed to account for critical local factors,
leading to economic disruption and social unrest.
KIRISH
1917-
yildagi oktyabr to‘ntarishidan so‘ng bolsheviklar eski ijtimoiy
-iqtisodiy
tizimni yo‘q qilib, yangisini yaratishga kirishdilar. Bunda sovet hokimiyati eng avvalo
iqtisodiyot tarmoqlarini o‘z tasarrufiga olishga int
ildi.
Leninning fikricha, nazariyadan farqli o‘laroq, ishchilar sinfida odatda haqiqiy
inqilobiy ongni shakllantirish imkonsiz, ular kasaba uyushmalari tuzib, iqtisodiy kurash olib
borishlari mumkin, ammo ular talab qiladigan narsa adolatli mehnat sharoitlarini
ta’minlash edi, xolos. Shu sabab u “sinfiy ong ishchilar sinfining o‘zida rivojlana olmaydi, uni
faqat tashqaridan kiritish mumkin”, [1, b. 79] degan xulosaga keladi. Buni esa, sotsial
-
demokrat ishchilar partiyasining bolsheviklar fraksiyasi amalga oshirishga intildi.
Turkiston sanoatining zavod va jihozlarini ishchilar qo‘liga o‘tkazishga
shoshilayotgan mahalliy hukumat o‘z nigohini Moskvaga qaratdi. Rossiya va O‘rta Osiyo
o‘rtasidagi iqtisodiy bo‘shliqni ham, mahalliy sanoatning o‘ziga xos
xususiyatlarini ham
hisobga olmagan holda, u markaziy hukumatning harakatlariga taqlid qilishdan boshqa
narsa qilmadi. [2, b. 256] Harbiy kommunizm siyosati e’lon qilinib, oziq
-ovqat
razvyorstkasi joriy etildi. Razvyorstka sanoat xomashyosiga ham qaratilib, qayerda
bo‘lishidan qat’i nazar davlat foydasiga tortib olish belgilandi.
Korxona egalari o‘z mulkini asrab qolish maqsadida zavodlarni yopishga
kirishdilar, ko‘plab tadbirkorlar ish faoliyatini noma’lum muddatga to‘xtatishga qaror
qildilar. Bu esa, o‘z
navbatida ishchilarning maosh olmasliklariga va oqibatda ta’minotsiz,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
576
pulsiz qolishiga olib keldi. Bolsheviklar markazda korxonalarni ishchilar nazoratiga
o‘tkazish bo‘yicha keng ko‘lamli harakat boshladi, lekin bu Turkistonda samara bermasdi.
Chunki, birinchidan, Turkistonda ishchilar aholining 0.35% foizinigina tashkil qilardi,
ularning 77.2 foizi mahalliy millat vakillari bo‘lib, asosan kam malakali va qora
ishchilardan iborat edi. Bundan tashqari, asosiy sanoat korxonalari paxta tozalash,
pillachilik v
a teri oshlash zavodlari bo‘lib, faqatgina yilning ma’lum bir qismida ishlagan,
boshqa vaqtlarda ishchilar qishloq xo‘jaligida yoki uy xo‘jaliklarida mustaqil ishlaganlar.
Bunday sharoitda nafaqat sinfiy kurashni amalga oshirish, balki, inqilobiy kayfiyat
uyg‘otish ham katta muammo bo‘lgan. O‘lka bolsheviklari korxonalarda ishchi nazoratini
o‘rnatishga katta kuchlarini safarbar qildilar. Leninning fikricha, ishchi nazorati organlari
ishlab chiqarishni boshqarishning eng asosiy, shuningdek, burjuaziyaga qarshi sinfiy
kurashning siyosiy maktabiga aylanishi kerak edi.[3, b.8] Bizningcha, ishlab chiqarish
ustidan ishchilar nazoratini o‘rnatilishi sanoatni natsionalizatsiya qilishni muvaffaqiyatli
o‘tkazishga tayyorgarlik bosqichi sifatida xizmat qilib, eski iqtisodiy tizim o‘rnida barpo
etilayotgan yangi sotsialistik iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish va tizimli
tashkil etish yo‘lidagi ilk qadam bo‘ldi.
METODLAR
Berilgan maqolada tarixiy, kontekstual, qiyosiy, manbalar tahlili metodlari
qo‘llanilgan bo‘lib, ularni quyidagicha tavsiflash mumkin.
Tarixiy tahlil: Maqola Turkistondagi ishchilar nazoratining tashkil etilishi va sanoat
korxonalarining sotsializatsiya jarayonini tahlil qiladi. Maqolada O‘rta Osiyodagi sanoat
va ishchilarning mehnat sharoitlarini muhokama qilish orqali sotsializm siyosati va uning
jamiyatga ta’sirini tushuntirishga harakat qilingan. Shu orqali sovet hokimiyatining
tadbirkorlar va mulkdorlar sinfiga nisbatan siyosatining natijalari va sabablari
o‘rganiladi.
Kontekstual tahlil: Bu metod Turkistondagi ishchilar nazorati joriy etilishi va
ishchilarning ijtimoiy sharoiti kabi masalalarni o‘sha davrdagi kengroq ijtimoiy va siyosiy
sharoitda o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Maqolada Turkistonda ishchilarning tarkibi, milliy
xususiyatlari
va ularning jamiyatda tutgan o‘rni muhokama qilinadi va bu masalalar sovet
hokimiyatining tadbirkorlar qatlamiga nisbatan olib borgan siyosatini tushunish uchun
asos bo‘lib xizmat qiladi.
Qiyosiy tahlil: Sovet hokimiyatining markazdagi va Turkistondagi siyosiy
harakatlari qiyosiy tahlil qilingan. Turkistonda ishchilar kamligi va mahalliy sanoatning
o‘ziga xosliklari hisobga olinmaganligi masalasi markaziy hukumat siyosati bilan
qiyoslash orqali ta’kidlangan.
Manbalar tahlili: Maqolada sovet davridagi qonunlar, dekretlar, mahalliy
hukumatlar chiqargan qarorlar va ishchilarning murojaatlariga oid manbalarga
tayanilgan. Mazkur manbalar asosida ishchilarning vaziyati, ularning talablari va
bolsheviklarning siyosatini mufassal tahlil qilish imkoni yaratilgan.
Ushbu metodlar maqoladagi har bir tarixiy voqeani o‘sha davrning ijtimoiy
-
iqtisodiy va siyosiy kontekstida tahlil qilish va turli manbalarga asoslangan holda
baholash imkonini bergan.
NATIJA VA MUHOKAMALAR
1917-yil 14-noyabrda RSFSR XKS Lenin ishlab chiqqa
n “Ishchilar nazorati
to‘g‘risidagi Nizom” asosida “Ishchilar nazorati to‘g‘risida”gi dekretni qabul qildi.
Unga
ko‘ra, ishchilar nazorati komissiya va kengashlari ishchi, dehqon, soldat deputatlari
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
577
Sovetining organlariga aylandi. Barcha turdagi korxona, zavod va fabrikalar ishchilar
nazoratiga o‘tkazilishi belgilandi. Ishchi
lar
nazorati komissiyasi saylov yo‘li bilan tuzilib,
tegishlicha ma’muriy birlik
lar
sovetlariga bo‘ysunishi qayd etildi. Bundan tashqari,
komissiyaning barcha qarorlari korxona egalari uchun majburiy kuchga ega ekani,
bunday qarorlarni bajarmaslik, homashyoni yashirish yoki boshqa turdagi korxona ishiga
halal berish jinoiy javobgarlikka
sabab bo‘lishi belgilandi. Turkistondagi shusiz ham og‘ir
ahvolda bo‘lgan sanoat korxonalari
da ishlab chiqarish ustidan ishchilar nazorati
institutini joriy etilishi va jadal milliylashtirish ularning tanazzulini tezlashtirdi.
Bolsheviklar ustunligidagi ishchi va soldat deputatlari Toshkent soveti bu
masalada qatiy siyosat olib bordi. Bolsheviklarning sovetdagi siyosiy yo‘nalishiga
bag‘ishlangan yig‘ilishda Mehnat komissari va ayni paytda Toshkent shahar bolsheviklar
tashkiloti rahbarlaridan biri M.S. Kachu
riner “...ichki siyosat sohasida kommunistik
-
bolsheviklar fraksiyasi Xalq Komissarlari Soveti siyosatini himoya qiladi va amalga
oshiradi hamda aksil-inqilobga urinishlarni butun kuchi bilan bostiradi. Proletariat
huquq va erkinliklarining yagona kafolati
faqat iqtisodiy asos bo‘lishi mumkinligini
hisobga olib, kommunistik-bolsheviklar fraksiyasi ishchilar nazoratini va oziq-ovqat
taqsimotini amalga oshiradi…”, deya bolsheviklarning asosiy maqsadini aniq ifoda etadi.
[3, b. 105-106]
Sovet davri adabiyotlarida barcha korxona ishchilari bu qaror ijrosini katta
ishtiyoq bilan amalga oshirishga kirishganlari tasvirlanadi. Turkistonda ham ushbu
dekret asosida barcha xususiy korxonalar faoliyatining barcha jabhalarini to‘liq huquq
asosida nazorat qilishga harakat boshlandi, ishchilarni bu harakatga jalb qilish uchun
jozibador shiorlar ilgari surildi. Biroq, buning ortida iqtisodiyotni to‘liq davlat tasarrufiga
olish hamda mulkdor va tadbirkor qatlamni o‘z yo‘lidan supurib tashlash kabi sof siyosiy
maqsadlar yashiringan edi. Xususan, sovet hukumati ishchilarning ijtimoiy ahvolini
yaxshilash, maoshlarni oshirish, ish soatlarini qisqartirish kabi o‘z davri uchun ancha
ijobiy choralar ko‘rishni va’da qilib, “Barcha zavod va fabrikalar ishchilarniki”, “8 soatli
ish kunig
a erishamiz” va shu kabi ishchilarni o‘ziga chorlovchi shiorlar orqali ishchilarni
ham bu harakatni qo‘llashiga harakat qildi. Xususan, 1917
-
yil oxirida Sulukta ko‘mir koni
ishchilari, shu yilning dekabrida Belgiya anonim jamiyatiga qarashli “Toshkent tramvayi”
aksionerlik jamiyati ishchilari o‘z ish joylarida nazoratni qo‘lga olganlari haqida xabarlar
berilgan.
Toshkent soveti “Tashsam” fabrikasi va boshqa qator korxonalar ishchi nazorati
komissiyalariga o‘z vakillarini “sayladi”. Albatta, bu tashviqot o‘z
ta’sirini o‘tkazdi, biroq,
jarayon baribir kuchli ma’muriy bosim o‘tkazish yo‘li bilan amalga oshirildi. Bu
harakatlar o‘z
-
o‘zidan tadbirkor va mulkdorlar orasida katta norozilikka sabab bo‘ldi,
ko‘plab korxona egalari o‘z faoliyatini noma’lum muddatga to‘xtatish haqida qarorlar
qabul qildilar. Ishlab chiqarish vositalarini davlat qo‘liga olish oson kechadigan jarayon
emasligi ko‘rinib qoldi. Shu munosabat bilan 1917
-yil 29-noyabrda Turkiston XKS
tomonidan “Tadbirkorlar sabotaji bilan kurash to‘g‘risida”gi
dekreti qabul qilindi. Dekret
juda qisqa bo‘lib, unda “Barcha tadbirkorlardan o‘z korxonalarini maxsus ruxsatsiz
yopmasliklari so‘raladi. Ushbu buyruqqa rioya qilmaganlar uchun korxonalarni
rekvizitsiya qilishgacha bo‘lgan eng qattiq choralar ko‘riladi.”
[4, b. 9],
–
deya qat’iy
tartibot belgilandi. Biroq, bunday qarorlarning ta’sir kuchi katta emasdi, sovet hokimiyati
ham barcha joyda o‘z tartibotlarini to‘liq o‘rnata olmagandi. Masalan, “G‘arbiy
-Osiyo
savdo-
sanoat aksionerlik jamiyati” ga qarashli guruch
tozalash va sovunpazlik
zavodlarining 25 nafar ishchisining Mehnat komissarligiga murojaatida keltirilishicha,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
578
aksionerlik jamiyati o‘ziga qarashli bir zavodni yopganini, yana bir zavod yopilish
arafasida ekanini, keyingi navbatga ular ishlayotgan zavod ham berkilish mumkinligini
aytib, shikoyat qiladilar. Murojaatda, ushbu aksionerlik jamiyati ishchilar ittifoqiga
birlashgan ishchilarni ishdan chetlatayotgani, ittifoqqa kirmaganlarni esa, ishchi nazorati
tizimi vaqtinchalik ekani, agar, ular ittifoqqa yok
i yana shunga o‘xshash boshqa
tashkilotlarga a’zolikka kirsa, ishdan bo‘shatish haqida ogohlantirayotganini ma’lum
qilingan. Bundan tashqari, kontora tomonidan xususiy tadbirkorlarga olib sotish uchun
guruch va sovun mahsulotlari yetkazib berilayotgani haqida ham xabar beriladi.
Murojaatchilar bu bo‘yicha ishchilar ittifoqiga ma’lumot berganlarini, biroq, ittifoq esa,
bunga qarshi harakat qilish uchun hech qanday kuchga ega emasligini bildirganini
keltirib o‘tadilar. [5, b. 7] Bu murojaat mazmunidan butun j
arayon haqida tushunchaga
ega bo‘lish mumkin. Birinchidan, o‘sha vaqtda butun dunyoda bo‘lgani kabi, Turkistonda
ham ishchilarning mehnat sharoitlari va ijtimoiy ahvoli juda achinarli bo‘lgan, ish soatlari
ko‘p, maosh kam bo‘lgan. Ikkinchidan, zavod va fab
rika egalarining ishchilarni asoratga
solish hollari mavjud bo‘lgan, bundan ko‘z yumib bo‘lmaydi. Turkistonda sanoatlashish
darajasi juda past bo‘lsa
-
da, mehnat munosabatlari bo‘yicha dunyoda kechayotgan
umumiy tendensiyalar qisman bo‘lsa
-da kuzatilgan. Bu yerda muhim jihat mahalliy millat
vakillari orasida malakali ishchilarning kamligi, haqiqiy ma’nodagi kasaba
uyushmalarining shakllanmaganligi bo‘lib, asosan yevropa millatiga mansub ishchilar
korxona va zavod egalari bilan o‘zaro konfliktga borganlar. Rivojlangan dunyoda bo‘lgani
kabi sanoatchilar oldiga turli talablarni qo‘yish, mehnat sharoitlarini yaxshilash bo‘yicha
talablar keskin yangrashi tabiiy hol bo‘lishi mumkin, lekin, bunda radikal yo‘ldan borish,
tadbirkor va mulkdorlarni oddiy fuqaroviy huqu
qlardan ham mahrum qilish, butkul yo‘q
qilish juda yomon oqibatlarga olib kelganini ko‘rishimiz mumkin. Bu borada yuqorida
aytilganidek, Leninning ishchilarning talablari mehnat sharoitlarining yaxshilanishi bilan
tugashi, siyosiy talablar esa hokimiyatga kelgan bolsheviklar guruhining mafkuraviy
yo‘nalishidan kelib chiqib qo‘yilishi lozimligi haqidagi ko‘rsatmasini hayotga keng tatbiq
qilish muhim rol o‘ynadi. Shu prizmadan qaraganda Toshkent sovetining dastlabki
vaqtda olib borgan siyosati markaz bilan ha
mohang kechdi. Ishchilarga o‘zlari istaganlari
va’da qilindi, buni niqob qilib, sinfiy dushmanlarni yo‘ldan supurib tashlash maqsad
qilindi.
Yuqoridagi murojaat yuzasidan Mehnat komissarligi “G‘arbiy
-Osiyo savdo-sanoat
aksionerlik jamiyati” guruch tozalash
zavodi rahbariyatiga xat yo‘llaydi. [5, b. 8] Xatda
aksiyadorlik jamiyati ijrochi direktori A.V. Yemelyanov hamda peterburglik savdogar,
jamiyat aksiyadori V.G.
Sorokinga zavod ishchi nazorati qo‘mitasi qarorlariga so‘zsiz
bo‘ysunishlari buyurilgan va zavod qo‘mitasi qarorlarini bajarmaslik inqilobiy xalq
huquqlarining buzilishi sifatida ko‘rilishi va bu javobgarlikka tortishga sabab bo‘lishi
eslatiladi.
1918-yil 7-
fevralda Turkiston o‘lka sovetlarining 4 syezdida ham ko‘rilgan asosiy
masalalardan biri ish
chi nazoratini amalga oshirish bo‘ldi. Syezd rezolyutsiyasida
“O‘lkada ishlab chiqarish ustidan zudlik bilan ishchi nazoratini o‘rnatish va kasaba
uyushmalari tarmog‘ini yaratish” alohida qayd etildi.[3, b.75] Viloyatlarda xalq xo‘jaligi
kengashlari qoshida ishchilar nazorati viloyat kengashlari tuzila boshlandi. Ushbu
kengashlar viloyat bo‘yicha korxonalardagi barcha ishchilar nazorati komissiyalari
faoliyatiga yordam berishi nazarda tutildi. Masalan, Samarqandda ana shunday kengash
o‘z faoliyatini avgust oyi boshida boshladi. Ishchilar nazoratini o‘rnatishda hukumat
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
579
nazorati ostidagi kasaba uyushmalari ham katta rol o‘ynadilar. Kasaba uyushmalari
joylarga vakillarini yuborib, ishchilar nazorati komissiyalari faoliyatini yo‘lga qo‘yish,
uning faoliyat yo‘nalishlari bo‘yicha ko‘rsatmalar berish orqali sovet hukumatiga katta
yordam berdi. Xususan, 1918-yil 29-iyunida Samarqand shahar kasaba uyushmalari
ittifoqi shahardagi tegirmonlarda ishchilar nazoratini o‘rnatish uchun 4 nafar vakillarini
yuborgani bo‘yicha
ma’lumotlar mavjud. [3, b. 99]
Ko‘plab korxonalarda ishchi
lar
nazorati o‘rnatilib,
komissiyalar butun ishlab
chiqarish jarayonini qo‘lga olishga, korxona egalarining boshqaruv
dagi rolini cheklashga
harakat qildi. Shuningdek, ishchilar orasida inqilob beradigan imkoniyatlar, sinfiy kurash,
mulkdor qatlam, korxona va zavod boshqaruvchilari hamda egalariga qarshi kurash,
kapitalistik munosabatlarni inkor qilish bo‘yicha kuchli targ‘ibot ishlari ham olib
borilgan. Masalan, “Tashsam” zavodida 6 kishidan iborat
ishchi nazorati komissiyasi
tuzilib, korxonaning kundalik masalalarini hal etishni ularga topshirdi. Muhim masalalar
esa, ishchilarning umumiy yig‘ilishida hal etilishi belgilangan. Firma ishchilarining
1918-yil 14-
fevraldagi umumiy yig‘ilishida 290 nafar
ishchilar qatnashgani qayd etilib,
unda ishchi nazorati organi a’zolari ro‘yxati tasdiqlanadi. Bundan tashqari, yig‘ilish
qaroriga ko‘ra, firma rahbariyatiga ishchi nazorati organi ish boshlagani, uning qarorlari
majburiy kuchga ega ekanligi yetkazilishi
belgilandi. [8, №26] Yig‘ilishda ishchilarga ham
siyosiy, ham iqtisodiy nuqtayi nazardan kapitalga qarshi kurash taktikasini tushuntirish
masalasi ham ko‘riladi. Xorijiy kompaniyalar korxonalarini ham nazoratga olish, ularni
rejali tarzda natsionalizatsiya qilishga tayyorlash uchun harakat qilingan. Arxiv
hujjatlarida “Singer Company” firmasida ishchi nazoratini o‘rnatish haqidagi ma’lumotlar
jarayonni to‘liq tushunish uchun yordam beradi. 1918
-yilning 2-martida AQSHning
Moskvadagi konsulxonasi tomonidan “Zinger kompaniyasi”ga uning korxonalari ustidan
ishchi nazoratini o‘rnatishga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida maxsus guvoxnoma yuboriladi.
[6, b. 21] AQSH
konsuli M.Sommers imzolagan guvohnomada “Zinger kompaniyasi”
AJning korxonalari Amerika hukumati homiyligi va himoyasida ekani hamda Amerika
bosh konsuli roziligisiz “Zinger kompaniyasi” bilan munosabatlarda hech qanday taftish
va tortib olishlar mumkin emasligi ko‘rsatiladi. Turkistonning sovet hukumati esa buni
amerika kapitalizmining ishchi nazoratini o‘rnati
shga halal berishga urinish deb baholadi
va shuningdek, kompaniyani keng agentlar tarmog‘i orqali Turkistonni amerika kapitali
bilan iqtisodiy ekspansiya qilishidan xavotir ham oldi. Shu sabablar tufayli Zinger
korxonalari ustidan ishchi nazorati o‘rnatishga faol kirishildi. Bu o‘ziga xos diplomatik
muammolarni keltirib chiqarishi mumkin bo‘lsa ham, sovet hokimiyati bosimni
kuchaytirib bordi. Xususan, ishchi va soldat deputatlari Toshkent shahar Kengashi ijroiya
qo‘mitasining 1918
-yilning 5-
maydagi yig‘ilishida “Zinger kompaniyasi”da ishchilar
manfaatlarini himoya qilish masalasi muhokama qilinib, kompaniyaning Turkistondagi
barcha korxonalari ustidan ishchi nazorati o‘rnatilishi belgilandi. Amerikaning
Toshkentdagi konsuli Tredvell bunga qarshilik ko‘rsatis
hga harakat qildi. Uning Toshkent
sovetiga yo‘llagan xatida ishchilar “to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘z ishlarini bajarish bilan cheklanib
qolmay, “Zinger kompaniyasi”ning boshqaruv ishlariga jalb qilinganidan”
g‘azablangan.
Tredvell “Zinger kompaniyasining ishlarig
a ishchilar va xizmatchilar tomonidan hech
qanday halal berilmasligi kerakligini” talab qildi. [3, b. 80] Biroq, “Zinger kompaniyasi”da
ishchi nazorati o‘rnatish ishida ortga surilmadi. Shu yilning 13
-may kuni firma
korxonalari ustidan ishchi nazorati komissiyasi tasdiqlandi, 15-may kuni esa, ishchilar
tomonidan ishlab chiqilgan ishchi nazoratini tashkil qilish tartibi ko‘rib chiqildi. Yakunda,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
580
Turkiston o‘lkasidagi “Zinger kompaniyasi” korxonalari ustidan samarali nazorat
o‘rnatish uchun “Zinger kompaniyasi” viloyat ishlari boshqarmasi sifatida 5 nafar
a’zo
dan
iborat hududiy nazorat komissiyasi tuzilib, uning tarkibiga quyidagilar kirishi belgilandi:
4 nafar
–
hozirda ishlayotgan korxona ishchilardan va xalq xo‘jaligi kengashi yoki mehnat
komissari ko‘rsatmasi bo‘yicha ushbu tashkilotdan 1 nafar xolis. Ushbu nazorat
komissiyasi o‘z xohishiga ko‘ra “Zinger kompaniyasi”ning viloyatdagi har bir bo‘limiga
mahalliy xodimlardan hududiy nazorat komissiyasi ko‘rsatmasi bo‘yicha joylarda ishchi
nazoratni amalga oshir
uvchi nazorat komissiyasi a’zolarini tayinlaydi. Komissiya va
uning joylardagi bo‘limlari qarorlari kompaniya firmalari boshqaruvchilari uchun
majburiy kuchga ega bo‘ldi. [6, b. 46] 27
-
mayda esa, ushbu nazorat komissiyasi yig‘ilishi
o‘tkazildi va unda uchta masala ko‘rib chiqildi. Yig‘ilish qaroriga ko‘ra, nazorat
komissiyasi nomi “Zinger kompaniyasi” ishlari bo‘yicha
Turkiston nazorat-
xo‘jalik
komissiyasi”ga o‘zgartirildi. Shuningdek, yig‘ilish qarorining eng muhim qismi, darhol
kompaniya ma’muriyatiga ishchi nazoratini amalga oshirish to‘g‘risida xabarnoma
yuborish haqida bo‘ldi. Xususan, “Shu kundan boshlab Mehnat Komissarligining
15-maydagi 11-
sonli buyrug‘iga muvofiq, nazorat
-
xo‘jalik komissiyasi barcha huquq va
majburiyatlarni o‘z zimmasiga olgan holda ma’lum qiladiki, bundan buyon Muxtor
Turkistondagi “Zinger kompaniyasi” bilan bog‘liq barcha masalalar nazorat
-
xo‘jalik
komissiyasi orqali hal etilishi lozim” [6, b. 74], deb xabar yuborish belgilandi. Shu yilning
19-iyulida esa, kompaniyaning Turkiston
bo‘limi qoshidagi nazorat komissiyasi
to‘g‘risida vaqtinchalik nizom ham qabul qilindi.
Umuman olganda, mulkdorlarning katta qarshiligiga qaramay o‘lkadagi deyarli
barcha sanoat korxonalarida shu kabi nazorat komissiyalari tuzilib, faoliyati yo‘lga
qo‘yildi. Bunda asosiy tashabbuskorlar odatda ishchilar emas, xalq xo‘jalik kengashlari va
kasaba uyushmasi vakil
lari bo‘lar, ishni qanday tashkil etish haqida aniq ko‘rsatmalar
berib borilardi.
1918-yilning 8-mayida Turkiston ASSR Xalq Komissarlari
Sovetining “Fabrika
-
zavod va nazorat komissiyalari to‘g‘risida”gi qarori e’lon qilindi.[4, b. 9] Qarorda barcha
korxonalarda tuzilgan nazorat komissiyalari davlat tashkiloti sifatida e’tirof etilishi
lozimligi belgilandi. Korxonalarda tashkil etilgan bunday komissiyalar davlat nazoratini
amalga oshiradi deb hisoblash mumkin. Bundan tashqari, komissiyalarga fabrika, zavod,
ustaxona, savdo-sanoat muassasalarida (davlat tomonidan tashkil etilgan korxona va
muassasalar bundan mustasno) mulkiy va ishlab chiqaris
h jarayonlari bo‘yicha to‘liq
mas’uliyat yuklandi. Ushbu qarorga amal qilmaslik esa, inqilobiy sud tomonidan jinoiy
javobgarlikka tortishga sabab bo‘lishi qayd etildi. Bu nazorat komissiyalariga bir
tomondan mas’uliyat yuklar, boshqa tomondan amalda xususi
y korxona egalarining
boshqaruv organlarini butkul inkor qilishga huquq berardi. Yakunda esa, ishlab
chiqarishni boshqarish ishida malakaga ega bo‘lmagan xodimlarni korxonalar
boshqaruviga olib kelar, bu o‘z navbatida samaradorlikni tushishiga sabab bo‘lar
di.
Mulkdorlarning ishlab chiqarish korxonalarini ishchi nazorati niqobi ostida davlat
nazoratiga o‘tkazish ishi turli ko‘rinishlarda davom ettirildi. Xususan, davlat bankining
tegishli qarori bilan Turkiston shaharlaridan Rossiya va boshqa davlat shaharlariga pul
o‘tkazmalarini amalga oshirish faqatgina ishchi nazorati komissiyalari ruxsati bilan
amalga oshirish belgilab qo‘yildi. [7, b. 1] Bu mulkdorlarni o‘z mulklarini ishchilar
nazoratidan yoki davlat foydasiga musodara etilishidan qo‘rqib, o‘z aktivlar
ini Rossiyaga
yoki boshqa davlatlarga olib ketishini cheklashga imkon berdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
581
Korxonalarda ish boshlagan ishchi nazorati organlari endi korxona egalarining
boshqaruv ishlarida to‘liq nazoratni o‘rnatishga intildilar. Nazorat komissiyalari
yig‘ilishlarining
asosiy mavzusi ham shu masala bo‘lib qoldi. Biroq, ko‘p hollarda savdo
-
sanoat tashkilotlari, zavod va fabrika egalari bunga qarshi chiqib, komissiyalar faoliyatini
tan olmaganlar. Masalan, 1918-
yil avgustida “Pinxas Abramov va birodarlari” shirkati
ishchi
nazorati organi yig‘ilishida barcha ishchi qog‘ozlar, moliyaviy va oddiy turdagi
yozishmalar ishchi nazorati komissiyasi nazorat uchun taqdim etilishi lozimligini qayd
etib, shirkat rahbariyatiga bunday hujjatlarni korxona xo‘jayinidan tashqari ishchi
nazorati komissiyasi ham imzolashi qatiy eslatiladi. [3, b.104-105] 29-avgust kuni
komissiya savdo uyining vinochilik kombinati kassa kitobini va kassa orderlarini
qo‘shimcha tekshirish uchun taqdim etishini so‘raydi. 6
-sentyabr kuni esa, ishchi nazorati
komi
ssiyasi Samarqand viloyati xalq xo‘jalik kengashiga korxona xo‘jayinlari ularga kassa
daftari va orderlarini bermayotgani yuzasidan murojaat qiladi va bunday holatda ishlab
bo‘lmasligini, kombinat xo‘jayinlari komissiyani to‘liq inkor qilayotganini bildira
dilar.
Bundan tashqari, xatda viloyat xalq xo‘jaligi kengashidan Samarqand deputatlari
Sovetidan xo‘jalikni yaxshi tushunadigan komissar yuborishlarini so‘rashini iltimos
qiladilar. Komissiya buning sababini tushuntirarkan, kombinat xo‘jayini bilan
suhbatl
arda ularning takliflari bajarilmayotgani, ularning ishi faqat og‘zaki
so‘zlashuvlardan iborat bo‘lib qolayotgani keltiriladi. Bizningcha, yuqorida
aytganimizdek, ishchi nazorati komissiyalari ishchilardan tuzilib, ularga xalq xo‘jaligi
kengashlari yo‘l ko‘rsatib tursa
-
da, komissiya a’zolarida xo‘jalikni boshqarish, moliyaviy
hisob-
kitoblarni amalga oshirish bo‘yicha dastlabki bilimlar yo‘qligi ularning korxona
egalariga ta’sir o‘tkazish kuchini kamaytirgan, oddiy qilib aytganda, menejerlik bilimi
yo‘qligi korxona egalariga qo‘l kelgan.
1918-yilning 11-
sentyabrida Samarqand viloyati xalq xo‘jaligi kengashi “Pinxas
Abramov va birodarlari” savdo uyi nomiga xat yo‘llab, zudlik bilan zavod ishchi nazorati
komissiyasiga kassa daftarlarini topshirish lozim ekanini, aks holda hukumatga qarshilik
ko‘rsatishda ayblanib, mahkamaga tortilishidan ogohlantiriladilar. Biroq, bu talab ham
bajarilmaydi va komissiya oxir-
oqibat Samarqand viloyati Ijroiya qo‘mitasiga xat bilan
murojaat qiladi. Xatda ishchi nazorati komissiyasi zavod egalariga bir necha bor kassa
daftarini topshirish lozimligi, tovarlarni sotishdan tushgan ortiqcha pullar (taxminan
2 mln rubl)ni Davlat bankiga qo‘yish kerakligini aytishlariga qaramay, bu so‘zlarni
inobatga olmayotgani, shu sabab zavodga juda j
iddiy e’tibor qaratish kerakligini
so‘raydilar.[3, b.108] “Shundan keyin savdo uyi vinochilik korxonasi ishchi nazorat
komissiyasi zavodga davlat bankidan joriy hisobvaraq ochish to‘g‘risida Samarqand
viloyati xalq xo‘jaligi kengashiga ariza yuboradi. Arizada “Pinxas Abramov birodarlari
bilan” savdo uyining ishchi nazorati komissiyasi qonun hujjatlariga muvofiq hozirgi
vaqtda amaldagi tartibda Davlat bankida joriy hisobvaraq ochish uchun ariza berashi, bu
hisobraqamga ko‘rsatilgan korxona pullari depozitga qo‘yilishi ko‘rsatiladi. O‘z navbatida
Samarqand viloyat xalq xo‘jaligi kengashi tomonidan arizaga “Agar tadbirkor joriy hisob
raqamini ochishga rozi bo‘lmasa, u holda summa Sovet kassasiga topshiriladi.” [3, b. 109],
–
deya rezolyutsiya tortilgan.
Yirik korxona va zavodlarda ishchilar nazorati organlari tuzilganidan keyin, navbat
kichik korxonalar va xususiy xizmat ko‘rsatish subektlariga qaratildi. 1918
-yil
7-
oktyabrida kasaba uyushmalari kengashining navbatdagi yig‘ilishida oshpazlar
uyushmasi iltimosi
ga ko‘ra, umumiy ovqatlanish shaxobchalari ustidan ham ishchilar
nazorati o‘rnatishga qaror qilindi. Bu shusiz ham iqtisodiy bo‘xronlarda qolgan kichik
tadbirkorlarning faoliyatiga qo‘shimcha yuk bo‘ldi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
582
XULOSA
Ishlab chiqarish ustidan ishchilar nazoratini
o‘rnatish xususiy mulkni
natsionalizatsiya qilish uchun o‘tish bosqichi bo‘lib, dastlab ko‘plab korxonalar va sanoat
tarmoqlarida ishchilar nazorati o‘rnatildi, shundan keyinroq xususiy mulk ko‘rinishidagi
barcha korxonalar va xizmat ko‘rsatish subyektlar
ini xalq (amalda hukumat) foydasiga
musodara qilish jarayoni boshlanib ketdi. Korxonalarda ishchilar nazorati komissiyalari
faoliyati tugatila boshlandi.
Bu jarayonda, albatta, korxona egalarining turli ko‘rinishdagi qarshiligi ham
kuzatildi. Xususan, nazorat komissiyalarining har qanday qarorlarini ochiqchasiga inkor
etish, ularning talablariga umuman e’tibor qilmay o‘z ishini davom ettirish, nazorat
komissiya a’zolarini ishdan bo‘shatish kabi choralar ko‘rganlar. Biroq, bunday harakatlar
hukumat tomonidan sabotaj sifatida qabul qilinib, korxonalarni rekvizitsiya qilish kabi
qattiq choralar ko‘rishiga ham olib keldi.
Ishchilar nazorati o‘rnatilishining asosiy salbiy natijasi tajribali boshqaruv
kadrlarning jarayondan olib qo‘yilishi va korxonalarni samarali
boshqarishga qodir
bo‘lmagan shoshilinch ravishda tuzilgan ishchilar nazorati komissiyalarining paydo
bo‘lishi edi. O‘z
-
o‘zidan bu mehnat intizomi va unumdorligining pasayib ketishi,
uskunalar tezda yaroqsiz holga kelib qolishi, ishdan bo‘shatish va noto‘g‘ri ishlashning
kuchayishiga olib keldi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ленин В.И. Полное собрание сочинений. Том 6. Госиздат политической
литературы. Москва, 1963. Стр. 620.
2.
Park Alexander. Bolshevism in Turkestan (1917-1927). Columbia University
Press, New York. 1957, p. 428.
3.
Рабочий контроль и национализация промышленности Туркестане (1917
-
1920 гг.). Сборник документов. Под редакцией к.и.н. Воскобойникова Э.А.
Государственное издательство УзССР, Ташкент. 1955 г. Стр.238.
4.
O‘zMA, 25
-fond, 1-
ro‘yxat,
6-yi
g‘
majild.
5.
O‘zMA,
35-fond, 1-
ro‘yxat,
21-
yig‘majild.
6.
O‘zMA,
35-fond, 1-
ro‘yxat,
71-
yig‘majild.
7.
O‘zMA,
35-fond, 1-
ro‘yxat,
63-
yig‘majild.
8.
Nasha gazeta №26, 1918
-yil 14-fevral.
