Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Development of women
’
s sports in the first years of
independence (on the example of Navoi region)
Gulchekhra ERGASHEVA
1
Navoi State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
This article analyzes the attention given to women
’
s sports
in the Navoi region during the early years of independence,
along with the achieved results and existing challenges. It
highlights the proportion of women participating in sports
within physical culture and sports teams, labor teams, and the
results achieved by women and girls involved in various sports
disciplines under BOSMS.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1
/S-pp549-553
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
women
’
s sports,
boxing,
judo,
wrestling,
Olympic Games,
World Championship,
Spartakiad,
sports tournament
“Gold of Kyzylkum.”
Mustaqillikni dastlabki yillarida xotin qizlar sportining
rivojlanishi (Navoiy viloyati misolida)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
xotin-qizlar sporti,
B
O‘
SM, dzyu-do,
kurash,
Olimpiya
o‘
yinlari,
jahon chempionati,
spartakiada,
“Qizilqum oltini” sport
turniri
Ushbu maqolada mustaqillikni dastlabki yillarida Navoiy
viloyatida xotin qizlar sportiga qaratilgan e
’
tibor, erishilgan
natijalar, mavjud muammolar tahlil qilinadi. Jismoniy
madaniyat va sport jamoalarida, mehnat jamoalarida sport
bilan shu
g‘
ullanuvchilar orasida ayollar ulushi, B
O‘
SMlarda
sportning turli y
o‘
nalishlarida shu
g‘
ullanayotgan xotin qizlar
erishgan natijalar yoritib berilgan.
1
Lecturer, Department of History, Navoi State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
550
Развитие
женского
спорта
в
первые
годы
независимости (на примере Навоийской области)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
женский спорт,
бокс,
дзюдо,
борьба,
Олимпийские игры,
чемпионат мира,
спартакиада,
спортивный турнир
«золото Кызылкума»
В данной статье анализируется внимание к женскому
спорту
в
Навоийской
области
в
первые
годы
независимости, достигнутые результаты и существующие
проблемы. Освещается доля женщин среди занимающихся
спортом в физкультурно
-
спортивных командах и трудовых
коллективах, а также результаты, достигнутые женщинами
в различных видах спорта.
O‘
zbekiston Respublikasi barcha sohalarda
o‘
z salohiyatini jahon miqyosida yil
sayin mustahkamlab borar ekan, uning istiqboli bugungi avlodning bilimdon, maʼnaviy va
jismoniy jihatdan barkamol insonlar b
o‘
lib yetishishiga bo
g‘
liqdir. Bu
o‘
rinda xotin-qizlar
o‘
rtasida so
g‘
lom turmush tarzini shakllantirish, millat genofondini yanada
so
g‘
lomlashtirish, barkamol avlodni tarbiyalash borasida jismoniy madaniyat, jismoniy
tarbiya va sportni rivojlantirish ahamiyati davlat siyosatining ustuvor yunalishlaridan
biri b
o‘
lib qolmoqda. Yangi
O‘
zbekiston Konstitutsiyasining 48-
moddasida “Davlat
jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish, aholi
o‘
rtasida so
g‘
lom turmush tarzini
shakllantirish uchun shart-
sharoitlar yaratadi” deb belgilab qo‘
yildi. Malumki, jismoniy
tarbiya va sport bilan shu
g‘
ullanish odam organizmini har tomonlama jismonan
rivojlanishi va mustahkamlanishi, fiziologik funksiyalarning takomillashtirishi va
so
g‘
lomlashtirishga olib keladi. Yurtimizda ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy taraqqiyoti
istiqbolini belgilash, jahon hamjamiyati mamlakatlari safidan munosib
o‘
rin egallashga
intilish y
o‘
lidagi keng k
o‘
lamli islohotlarni amalga oshirish bilan kechmoqda. Jahonning
rivojlangan mamlakatlari tajribalarini
o‘
rganish, mahalliy shart-sharoit, iqtisodiy va
intellektual resurslarni inobatga olgan holda jamiyat hayotining barcha sohalarida tub
islohotlarning amalga oshirilayotganligi yangidan-yangi yutuqlarga erishishni
taminlamoqda.
1992-yil Navoiy viloyati qayta tashkil etilgan vaqtda 615 ta korxonalar,
tashkilotlar, ta
’
lim muassasalarida 351024 nafar kishi jismoniy tarbiya va sport bilan
shu
g‘
ullangan. Ularning jismoniy tarbiya va sport bilan muntazam ravishda tizimli
shu
g‘
ullanuvchilar soni 167630 nafarni tashkil etgan. Ularning 45041 nafari xotin-
qizlardan iborat b
o‘
lgan. Bu tarkibning 42497 nafari umumta
’
lim maktablarida,
997 nafari hunar texnika maktablarida, 846 nafari ixtisoslashtirilgan ta
’
lim
muassasalarida, 75 nafari oliy ta
’
lim muassasalarida, 626 nafari mehnat jamoalarida
mash
g‘
ulot
o‘
tashgan. Sport bilan shu
g‘
ullanuvchi xotin-qizlar umumiy sonining
41005 nafari qishloq joylaridagi (albatta bu raqam qishloq joylaridagi maktab
o‘
quvchilari salmo
g‘
i hisobiga kattalashgan, dissertant) kishilar tashkil etgan.
1994-yilga kelib aksariyat jismoniy tarbiya jamoalarida sport instruktorlari
shtatlari qisqartirildi. Shusiz ham ayniqsa, qishloq joylarida xotin-qizlar sporti b
o‘
yicha
oliy va
o‘
rta maxsus ma
’
lumotli mutaxassislarning yetishmasligi, yetarli darajada mabla
g‘
ajratilmasligi, sportchilarni ra
g‘
batlantirilmasligi kabi muammolar girdobida turgan
sohani yanada qiyin ahvolga solib q
o‘
ydi. Bu esa
o‘
n yillar davomida xotin-qizlar sportini
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
551
bir joyda depsinib turishiga, rivojlanmasligiga sabab b
o‘
ldi. Shunga qaramasdan xotin-
qizlar sporti qishloq joylariga nisbatan shahar joylarida ancha rivojlandi. Xususan, Navoiy
shahridagi B
O‘
SM VA IB
O‘
SMlarda qizlar voleybol, badiiy gimnastika, kurash, o
g‘
ir
atletika, suzish, sambo kabi sport turlari bilan muntazam shu
g‘
ullanib bordilar. B
O‘
SM VA
IB
O‘
SM tarbiyalanuvchilari asosan, suzish, badiiy gimnastika, voleybol kabi sport turlari
b
o‘
yicha respublika miqyosida
o‘
tkazilgan musobaqalarda yakka yoki jamoa tarzida
sovrinli
o‘
rinlarni egalladilar. Jumladan, Navoiy viloyatining qizlar jamoasi 1994-yil
suzish b
o‘
yicha respublika chempionatida 2-
o‘
rinni, masofali suzish b
o‘
yicha respublika
chempionatida 2-
o‘
rin, badiiy gimnastika b
o‘
yicha respublika chempionatida 2-
o‘
rinni
egallashdi. Navoiylik xotin-qizlarning erishgan yutuqlari ijobiy baholanib, suzish
sportidan 4 kishi, suvga sakrash sportidan 3 kishi, sambo sportidan 1 kishi, voleybol
sportidan 2 kishi respublika terma jamoalari tarkibiga qabul qilindi.
Xotin-qizlar sportini rivojlanishiga viloyatdagi yirik korxonalar tomonidan ba
’
zi
sport turlari b
o‘
yicha musobaqalarni tashkillashtirishi va moliyalashtirilishi muhim omil
b
o‘
lib xizmat qildi. Xususan, Navoiy kon metallurgiya kombinati tashabbusi bilan Navoiy
shahrida “Qizilqum oltini” xalqaro turniri tashkillashtirilib, unda MDH davlatlaridan
kelgan sportchilar sport ustasi va sport ustaligiga nomzodlik uchun bellashganlar.
“Qizilqum oltini” an’
anaviy turniri 1988-yildan beri
o‘
tkazilib, 1995-yildan xalqaro
darajaga ega b
o‘
lgan. 1996-yili badiiy gimnastika b
o‘
yicha ayollar
o‘
rtasidagi xalqaro
turnirga Rossiya, Qozo
g‘
iston, Turkmaniston, Ukraina va Qir
g‘
iziston yoshlari ishtirok
etdi. Ushbu musobaqada turli davrlarda Yevropa, jahon va Olimpiya
o‘
yinlari chempioni
b
o‘
lgan Alina Kabayeva, Yana Batirshina, Amina Zaripova kabi mashhur gimnastikachilar
ishtirok etgan
…
Navoiy viloyatining 12
–
15 yoshli qizlardan iborat gimnastikachilar
jamoasi 1996-yili Italiyaning Redjo-
nelь Emiliya shahrida Italiya milliy bayrog‘
i
yaratilishining 200 yilligiga ba
g‘
ishlangan turnirda muvaffaqiyatli qatnashdi. Italiya
televideniyasi k
o‘
rsatuvlari va gazetalarida navoiylik sportchilarning muvaffaqiyati
haqida bong urishdi.
O‘
zbekiston mustaqillikka erishganidan s
o‘
ng sportning turli sohalarida xotin-
qizlar
o‘
rtasidagi musobaqalar tashkil etilib borildi. Bu musobaqalarda Andijon, Buxoro,
Navoiy, Far
g‘
ona viloyatlari hamda Toshkent shahri vakillaridan iborat b
o‘
lgan jamoalar
k
o‘
plab
g‘
oliblik shohsupalariga k
o‘
tarilib, yetakchilik qilishgan. Chunonchi, badiiy
gimnastika sport turi b
o‘
yicha 1996 yil may oyining birinchi dekadasida Xotin-qizlar
o‘
rtasidagi I spartakiada
o‘
tkazildi. Badiiy gimnastika b
o‘
yicha
o‘
tkazilgan I spartakiadada
turli viloyatlardan kelgan sakkizta jamoa
o‘
zaro bellashib, musobaqa
g‘
olibligi Toshkent
shahriga nasib etgan b
o‘
lsa, ikkinchi va uchinchi
o‘
rinlarni mos ravishda Buxoro va
Navoiy viloyatlari jamoalari egalladi. 1996-yil 12
–
15-mart kunlari Samarqand shahrida
dzyu-do sport turi b
o‘
yicha
o‘
rta yoshli ayollar
o‘
rtasida respublika birinchiligi
o‘
tkazildi.
Mazkur musobaqada ishtirok etayotgan 45 nafar xotin-qizlar qatorida Navoiy viloyatidan
S.Atamurodova ham muvaffaqiyatli qatnashdi.
1996-yil 17-yanvarda
O‘
zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
“O‘
zbekistonda futbolni rivojlantirishning tashkiliy asoslari va printsiplarini tubdan
takomillashtirish t
o‘g‘risida”gi 27
-son qarorini qabul qilinishi Navoiy viloyatida ayollar
futbolini rivojlanishiga turtki b
o‘
lib, xotin-qizlar futbol jamoalari tashkil etila boshlandi.
Xotin-qizlar jamoalari
o‘
rtasida viloyat kubogi tashkil etilib, bu musobaqalarida 12 ta
jamoa ishtirok etdi. Bu jamoalar ichida “G‘uncha” “Guli” kabi ayollar jamoasi yetakchilik
qilishdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
552
XX asr s
o‘
nggi
o‘
n yilligida respublikaning k
o‘
pgina viloyatlari qatorida Navoiy
viloyatida ham qizlar
o‘
rtasida dzyu-do sport turi bir muncha ommalashdi. 1996-yil
12
–
15-mart kunlari Samarqand shahrida dzyu-do sport turi b
o‘
yicha 1981
–
1983-yillarda
tu
g‘
ilgan qizlar
o‘
rtasida respublika birinchiligi
o‘
tkazildi. Ushbu bellashuvlarda
33 kilogramgacha o
g‘
irlikdagi qizlar bahsida Jamila Shamilova 3-
o‘
rinni,
36 kilogramgacha o
g‘
irlikdagi qizlar bahsida Lyudmila Kojemyakina 1-
o‘rinni, Olьga
Q
o‘
ldosheva 4-
o‘
rinni, 45 kilogramgacha o
g‘
irlikdagi qizlar bahsida Mariya Kojemyakina
5-
o‘
rinni, 51 kilogramgacha o
g‘
irlikdagi qizlar bahsida Yelena Cherginskaya 4-
o‘
rinni,
Olьga Balakirova, Nastya Malixinalar 5
-6-
o‘
rinlarni, 57 kilogramgacha o
g‘
irlikdagi qizlar
bahsida Oksana Korenьko 3
-
o‘
rinni egallab yuqori natijalarni k
o‘
rsatishdi. 1997-yili
“Guli” xotin
-qizlar futbol jamoasi Respublika birinchiligida ishtirok etib, musobaqada
4-
o‘
rinni egalladi. Ayni shu yilning
o‘
zida Buxoro shahrida
o‘
tkazilgan
O‘
zbekiston
Respublikasi kubogida “Guli” futbol jamoasi 2
-
o‘
rinni q
o‘
lga kiritdi. Bunday yutuqlar
ortidan jamoaning 4 nafar futbolchi qizlari Respublika terma jamoasi safiga taklif etildi.
Ayollar futbolini ommalashtirish maqsadida 14 yoshdan 20 yoshgacha b
o‘
lgan xotin-
qizlar futbol klublariga jalb qilina boshlandi.
Mustaqillikning dastlabki yillarida xotin-qizlar sporti ichida stol tennisi Navoiy
viloyati nomini jahon miqyosiga olib chiqdi. Stol tennisi b
o‘
yicha tengsiz sportchi
Manzura Inoyatova dastlab 1997-yili Hindistonda
o‘
smirlar
o‘
rtasida b
o‘
lib
o‘
tgan Osiyo
birinchiligida qatnashib,
o‘
ziga xos tajriba orttirdi. 1998-yili Moskva (Rossiya) shahrida
Butunjahon
o‘
smirlar
o‘
yinlarida Saida Burxonx
o‘
jayeva bilan hamkorlikda Manzura
Inoyatova tennis sport turidan bronza medalni q
o‘
lga kiritdi. 1999-yili mohir tennis
ustasi Manzura Inoyatova Stokьgolm shahrida (Shvetsiya) o‘
tkazilgan Jahon
o‘
yinlari va
Germaniyada b
o‘
lgan Yevropa ochiq kubogi
g‘
olibi deb topilib, shohsupaning yuqori
po
g‘
onalarini egalladi. Stol tennisi b
o‘
yicha yoshlar
o‘
rtasida jahon chempioni b
o‘
lgan
Manzura Inoyatova tufayli Xatirchi tumani markazida tennis korti qurildi. Unda
zamonaviy kort va hakamlar, tomoshabinlar uchun
o‘
rindiqlar
o‘
rnatilishi tumanda
tennis sport turining yanada rivojlanishiga turtki b
o‘
ldi.
Xotin-
qizlar sportini rivojlanishiga viloyatdagi yirik korxonalar tomonidan ba’zi
sport turlari bo‘yicha musobaqalarni tashkillashtirishi va
moliyalashtirilishi muhim omil
bo‘lib xizmat qildi. Xususan, Navoiy kon metallurgiya kombinati tashabbusi bilan Navoiy
shahrida “Qizilqum oltini” xalqaro turniri tashkillashtirilib, unda MDH davlatlaridan kelgan
sportchilar sport ustasi va sport ustaligiga
nomzodlik uchun bellashganlar. “Qizilqum
oltini” an’anaviy turniri 1988
-
yildan beri o‘tkazilib, 1995
-yildan xalqaro darajaga ega
bo‘lgan. 1996
-
yili badiiy gimnastika bo‘yicha ayollar o‘rtasidagi xalqaro turnirga Rossiya,
Qozog‘iston, Turkmaniston, Ukraina
va Qirg‘iziston yoshlari ishtirok etdi. Ushbu
musobaqada turli davrlarda Yevropa, jahon va Olimpiya o‘yinlari chempioni bo‘lgan
Alina Kabayeva, Yana Batirshina, Amina Zaripova kabi mashhur gimnastikachilar ishtirok
etgan. Navoiy viloyatining 12
–
15 yoshli qizlardan iborat gimnastikachilar jamoasi
1996-
yili Italiyaning Emiliya shahrida Italiya milliy bayrog‘i yaratilishining 200 yilligiga
bag‘ishlangan turnirda muvaffaqiyatli qatnashdi. Italiya televideniyasi ko‘rsatuvlari va
gazetalarida navoiylik sportchilarning muvaffaqiyati haqida bong urishdi.
Xulosa qilib aytadigan b
o‘
lsak, mustaqillikni dastlabki yillarida mamlakatda
iqtisodiy qiyinchiliklar b
o‘
lib turgan bir paytda, sportning turli sohalariga qaratilgan
e
’
tibor yurtimizni keyingi yillarida jahon arenalarida munosib
o‘
rin egallashiga zamin
yaratib berdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
553
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Ўзбескистон Республикаси Конститутцияси.
-
Тошкент: Ўзбекистон, 2023. 2.Б
.
2.
Norqobilov M. Jismoniy tarbiya va sport.
–
Toshkent: Vneshinvestprom, 2022.
3.
Navoiy viloyati davlat arxivi. 66-fond, 1-r
o‘
yxat, 55-yi
g‘
ma jild.
4.
Navoiy viloyati davlat arxivi. 66-fond, 1-r
o‘
yxat, 50-yi
g‘
ma jild.
5.
Ветштейн Л. Наш «Навоимаш» –
Ташкент.: Изд
-
во народного наследия им.
Абдуллы Кадыри, 1998.
–
Б.
216.
6.
Омонова С. Ўзбекистонда хотин
-
қизлар спортининг йўлга қўйилиши ва
ривожлантириш тарихи (1991
-
2021 йй) Тарих фанлари бўйича фалсафа доктори
(PhD) диссертацияси автореферати. –
Қарши, 2022.
-
Б.16.
