Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Assessment of the occurrence and duration of drought in
the southern part of the Republic of Tajikistan for the
period 1950
–
2023
Zarnigor SAFAROVA
1
Agency for Hydrometeorology of the Republic of Tajikistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 15 December 2024
Available online
25 January 2025
A comparison of multi-decadal data indicates that the entire
Central Asian region will experience a 3% reduction in rainfall.
The objective of the study is to monitor the meteorological
conditions of the Kafirnigan River Basin and identify drought
using the Standardized Precipitation Index and the
Standardized Precipitation and Evapotranspiration Index for
the period 1950
–
2023. The article provides an assessment of
drought in the south of Tajikistan over several decades based
on meteorological data from the Ayvadj weather station.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
drought,
precipitation index,
evapotranspiration,
weather station,
climate change,
trend.
Tojikiston Respublikasining janubiy qismida 1950
–
2023-yillar davomida qur
g‘
oqchilikning paydo bo
‘
lishi va
davomiyligini baholash
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
qur
g‘
oqchilik,
yo
g‘
ingarchilik indeksi,
evapotranspiratsiya,
ob-havo stansiyasi,
iqlim o‘
zgarishi,
trend.
Bir necha
o‘
n yilliklar b
o‘yicha ma’lumotlarni taqqoslash shuni
k
o‘
rsatadiki, butun Markaziy Osiyo mintaqasida yo
g‘
ingarchilik
3 foizga qisqaradi. Tadqiqotning maqsadi Kofirnigon daryosi
havzasining meteorologik sharoitlarini kuzatish va 1950
–
2023-yillar uchun standartlashtirilgan yo
g‘
ingarchilik indeksi va
standartlashtirilgan yo
g‘
ingarchilik va evapotranspiratsiya
indeksidan foydalangan holda qur
g‘
oqchilikni aniqlashdan iborat.
Maqolada Ayvaj meteorologik stansiyasining meteorologik
maʼlumotlari asosida Tojikiston janubidagi bir necha oʻn yilliklar
davomidagi qurgʻoqchilik baholangan.
1
Employer of the Agency for Hydrometeorology of the Republic of Tajikistan (Dushanbe, Tajikistan).
E-mail: z.safarova1995@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
134
Оценка возникновения и продолжительности засухи
в южной части Республики Таджикистан за период
1950
–2023 гг.
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
засуха,
индекс осадков,
эвапотранспирация,
метеостанция,
изменение климата,
тренд.
Анализ данных за последние несколько десятилетий
показывает, что центральноазиатский регион столкнется с
уменьшением количества осадков на 3%. Цель данного
исследования –
мониторинг метеорологических условий
бассейна
реки
Кафирниган
и
оценка
засух
с
использованием стандартизированного индекса осадков
(SPI) и стандартизированного индекса осадков и
эвапотранспирации (SPEI) за период с 1950 по 2023 годы. В
статье представлена оценка засушливости южных районов
Таджикистана на основе метеорологических данных,
собранных на станции Айвадж за несколько десятилетий.
KIRISH
2018-yil 28-
dekabr kuni Tojikiston Respublikasi Hukumatining №602
-sonli Qarori
bilan 2019
–
2030-yillarga m
o‘
ljallangan ofatlar xavfini kamaytirish b
o‘
yicha Tojikiston
Respublikasining Milliy Strategiyasi qabul qilindi. Strategiyada qayd etilishicha, iqlim
sharoitlari bilan bo
g‘
liq tahdidlar, xususan, sel va qor k
o‘
chkilari 1997
–
2018-yillardagi
tabiiy ofatlarning eng muhim sabablaridan biri b
o‘
lgan. Xususan, iqlim
o‘
zgarishidan, shu
jumladan, qur
g‘
oqchilikdan respublikamizga har yili 5,4 million AQSH dollaridan ortiq
zarar yetkazilayotgani qayd etilgan
(Nationalnaya strategiya…, 2018).
Haroratning
k
o‘
tarilishi tufayli qur
g‘
oqchilik tez-tez sodir b
o‘
ladi, va bu bu
g‘
lanish va qor qoplamining
qisqarishi natijasida suv y
o‘
qotilishining oshishiga olib keladi. Ilgari qur
g‘
oqchilikning
ta’siri sug‘
orish uchun suvning mavjudligi hisobiga yumshatilgan. Biroq, kelajakda
qur
g‘
oqchilik vaqti-vaqti bilan lalmikor ekinlarga, shu jumladan asosiy oziq-ovqat
ekinlariga va qishloq daromadlari manbalariga ta’sir qiladi.
Prognoz qilinayotgan iqlim
o‘
zgarishlari va ob-havo sharoitlari sel oqimlari va
qur
g‘
oqchiliklarning tez-tez sodir b
o‘
lishiga, shuningdek,
g‘
ayritabiiy, anomal yuqori
harorat va noqulay ob-havo sharoitlariga (masalan, ekinlarni y
o‘
q qilishi mumkin b
o‘
lgan
kuchli d
o‘
l) olib kelishi kutilmoqda. Bunday iqlim
o‘
zgarishiga qarshi muvaffaqiyatli
kurashish uchun erta ogohlantirish tizimlarini va xavflarni boshqarishning mavjud
usullarini takomillashtirish (masalan, sel va qur
g‘
oqchilik bilan bo
g‘
liq), shuningdek,
anomal issiq ob-havo va qur
g‘
oqchilik davrlariga nisbatan, yumshatish va moslashish
b
o‘
yicha yangi yondashuvlarni ishlab chiqish zarur
(Chetvyortoye natsionalnoye…,
2022:12). Shunga k
o‘
ra, tadqiqotimiz mavzusi dolzarb mavzulardan hisoblanadi.
Qur
g‘
oqchilik eng halokatli tabiiy ofatlardan biridir. K
o‘
p hollarda qur
g‘
oqchilik
mahalliy mojarolarning, shuningdek, ichki va xalqaro migratsiyaning asosiy omili b
o‘
lishi
mumkin. Qur
g‘
oqchilikning salbiy oqibatlari k
o‘
pincha yo
g‘
ingarchilik normal darajaga
qaytganidan keyin ham uzoq saqlanib qolishi mumkin. Qur
g‘
oqchilikning sabablari
tabiiydir, ammo iqlim
o‘
zgarishi qur
g‘
oqchilikning o
g‘
irligini, chastotasini, davomiyligini
va fazoviy miqyosini oshiradi. Qur
g‘oqchilikning ta’siri va oqibatlari, shuningdek,
o‘
rmonlarni kesish, chorvani haddan tashqari
o‘
tlatish, tuproqning degradatsiyasi va suv
resurslarini not
o‘g‘
ri boshqarish kabi antropologik faoliyat natijasida ham keskinlashadi
(Xodjiyev va b., 2024:151).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
135
Qur
g‘
oqchilik o
g‘
ir meteorologik hodisa b
o‘
lib, ekstremal holatlarda katta moddiy
zarar keltirishi mumkin. Qur
g‘
oqchilik k
o‘
pincha Tojikistonning janubiy mintaqalarida
sodir b
o‘
ladi va asosan hududning iqlimiy xususiyatlari bilan bo
g‘
liq. Ular kam
miqdordagi yo
g‘
ingarchilikda namoyon b
o‘ladi, havo harorati +40°C dan yuqori bo‘
lgan
kunlarning sezilarli soni bilan nisbatan yuqori haroratning mavjudligi, qur
g‘
oqchilikning
namoyon b
o‘
lishiga yordam beradigan zich su
g‘
orish tarmo
g‘
ining y
o‘
qligi, katta suv
omborlari,
o‘
rmon massivlari, ch
o‘
l va yarimch
o‘
l landshaftlarning mavjud emasligi bilan
tafsiflanadi.
Qur
g‘
oqchilik favqulodda vaziyatlarning k
o‘
rinishlaridan biri b
o‘
lib, Markaziy
Osiyo uchun jiddiy muammodir. Mutaxassislarning fikricha, mintaqa hududining
70%dan orti
g‘
i tabiiy ofatlardan himoyalanmagan hisoblanadi. Qur
g‘
oqchilik
toshqinlarga qaraganda kamroq tarqalgan tabiiy ofatdir, lekin k
o‘
proq odamlarga salbiy
ta’sir ko‘
rsatadi. S
o‘
nggi
o‘
n yil ichida ekstremal ob-havo hodisalariga duchor b
o‘
lgan
aholining 60% qur
g‘
oqchilikni boshdan kechirdi. Mintaqaning qishloq x
o‘
jaligi va oziq-
ovqat xavfsizligi uchun oqibatlari ham sezilarli edi.
Yogʻingarchilik kam boʻlgan
hududlarda harorat koʻtarilishi, haddan tashqari issiqlik va bugʻlanish davrlarining
davomiyligi oshishi kutilayotganligi sababli Tojikiston, Turkmaniston va Oʻzbekistonda
qurgʻoqchilik hodisalari tez
-
tez sodir boʻlishi mumkin. Muzliklarning erishi va qor
qoplamining qisqarishi jarayonining davom etishi Markaziy Osiyoda suv resurslari
muammosining keskinlashuviga olib keladi. Bundan tashqari, yuqori harorat va intensiv
yo
g‘
ingarchilik qur
g‘
oqchilik, jazirama, toshqinlar, k
o‘
chkilar, sel va qor k
o‘
chkilari kabi
tez-tez va kuchli tabiiy ofatlarga olib keladi.
Ayni paytda Tojikiston Respublikasi Hukumati tomonidan iqlim
o‘
zgarishi va atrof-
muhitni muhofaza qilish sohasida 50 dan ortiq qonunlar va qonunosti hujjatlar qabul
qilindi. 10 dan ortiq davlat dasturlari va chora-tadbirlar rejalari tasdiqlandi, milliy va
global miqyosdagi ekologik muammolarni muvofiqlashtirish va hal etish b
o‘
yicha milliy
markazlar tashkil etildi.
ADABIYOTLAR SHARHI
Qur
g‘
oqchilik
muammosi
bir
qator
olimlar
tomonidan
o‘
rganilgan.
S.O. Mirzoxonova va boshqalarning maqolasida Markaziy Osiyodagi transchegaraviy Panj
daryosining yuqori oqimida qor qoplamining toʻplanishi jarayonlarining monitoringi
natijalari keltirilgan. Aniqlanishicha, yillik yo
g‘
ingarchilik miqdorining qor qoplamining
chuqurligiga nisbati harorat rejimi va hududning balandligi bilan belgilanadi
(Mirzoxonova va b., 2018). D.M. Turgunov maqolasida suv resurslari taqchilligining
miqdoriy qiymatlari hisoblanib, ular asosida suv resurslari taqchilligining
chuqurlashuvini ifodalovchi SEV kattaligi aniqlandi. Gidrologik qur
g‘
oqchilikni
tavsiflashga ushbu kattalik imkoniyatining cheklanganligini inobatga olib, ishda
atmosfera yo
g‘
inlari indeksi (SPI) ning mutlaq qiymatlari hisoblandi (Turgunov, 2022).
Z.I.Safarova va boshqalarning maqolasida Shaartuz va Dushanbe meteorologiya
stansiyalarida qurgʻoqchilik indeksi, shuningdek, Dangʻara, Dushanbe, Shaartuz
meteorologiya stansiyalarida yogʻingarchilik miqdori va normasiga baho berilgan.
Tadqiqot shuni k
o‘
rsatdiki, Tojikistondagi qur
g‘
oqchilik 2000-yilda eng kuchli b
o‘
lgan.
Uch tuman: Dan
g‘
ara, Shaartuz va Hisor tumanlarida qishloq x
o‘
jaligi ishchilari va
fermerlari
o‘
rtasida
o‘
tkazilgan s
o‘
rov shuni k
o‘
rsatdiki, 2000-yil Tojikiston
Respublikasida eng qur
g‘
oqchil yil hisoblanadi (Safarova va b., 2022).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
136
Suv taqchilligi, qur
g‘
oqchilik, iqlim
o‘
zgarishlari va ular bilan bo
g‘
liq muammolar
muntazam ravishda olimlar tomonidan
o‘
rganilib kelinmoqda (Agaltseva, Tayfur, Iglesias
va b.).
TAHLIL VA NATIJALAR
Qur
g‘
oqchilik deganda aksariyat hollarda suv taqchilligi muammolarini keltirib
chiqaradigan, uzoq vaqt saqlanib turuvchi quruq havo massalari va issiq havo harorati
tushuniladi. Shuningdek, qur
g‘
oqchilik aholining suv va boshqa tabiiy resurslarni
nisbatan k
o‘
p sarflashi bilan ham namoyon b
o‘
ladi (Turgunov, 2022:58). Qur
g‘
oqchilik
turli mintaqalarda turlicha k
o‘
rinishlarda sodir b
o‘
ladi.
Qurgʻoqchilik, oʻzining
xususiyatlariga koʻra
,
meteorologik, qishloq xoʻjaligi, gidrologik va ijtimoi
y-iqtisodiy
turlarga ajratiladi. Meteorologik qur
g‘
oqchilik kam yo
g‘
ingarchilik bilan bo
g‘
liq b
o‘
ladi,
ya’ni havodagi namlikning kamayishi, haroratning esa ortishi hamda atmosfera yog‘
inlari
miqdorining k
o‘p yillik me’yorga nisbatan keskin kamayishi natija
sida vujudga keladi
(Agaltseva va b., 2010; Van Loon et all., 2012; Tayfur, 2021). Qishloq xoʻjaligi
qurgʻoqchiligi ekinlar yetishtirishning turli bosqichlarida ularning suvga bo‘
lgan
ehtiyojlarining ortishida kuzatiladi, ya’ni sugʻorish suvining yetishmas
ligi va tuproq
namligining yetishmasligi natijasida hosilning oʻsishi pasayganda yuzaga keladi. Daryo
oqimlari ma’lum bir suv resurslarini boshqarish tizimida suvdan foydalanishga bo‘
lgan
talab va taklifni muvozanatlash uchun yetarli b
o‘
lmaganda, qur
g‘
oqchilikning ijtimoiy-
iqtisodiy oqibatlari bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan gidrologik qur
g‘
oqchilik va ijtimoiy-iqtisodiy
qur
g‘
oqchilik xavfi mavjud (Gidrometeoroligicheskie opasnosti, 2001).
Qur
g‘
oqchilikning asosiy sababi yo
g‘
ingarchilikning yetishmasligidir. Harorat,
shamol tezligi va tuproq namligi kabi boshqa omillar ham, hatto katta noaniqliklar
mavjud b
o‘
lsa ham, qur
g‘
oqchilikning paydo b
o‘
lishiga yordam beradi (Wilhite, 2005).
Xususan, kam yo
g‘
ingarchilikdan tashqari, qishloq x
o‘
jaligidagi qur
g‘
oqchilik tuproq
namligining yetishmasligi, suv ombori yoki yer osti suvlari darajasining pastligi hamda
haqiqiy va potentsial bu
g‘
lanish
o‘
rtasidagi farq kabi k
o‘
plab meteorologik omillar bilan
bo
g‘
liq. Qishloq x
o‘
jaligidagi qur
g‘
oqchilik
–
bu
o‘
simliklarni rivojlantirish uchun zarur
b
o‘
lgan tuproq suvi tugaydigan va bu qishloq x
o‘
jaligi oqibatlariga olib keladigan, shu
jumladan ekinlarga zarar yetkazadigan va
o‘
sish va ishlab chiqarishning pasayishiga olib
keladigan holatdir. Biroq, qur
g‘
oqchilikning o
g‘
irligi va oqibatlariga nafaqat ekologik,
balki ijtimoiy-
iqtisodiy sharoitlar ham ta’sir qiladi, chunki ijtimoiy zaiflik uni yengish va
unga javob berish qobiliyatida namoyon b
o‘
ladi (Iglesias et all., 2009).
Adabiyotlar tahlili shuni k
o‘
rsatadiki, qur
g‘
oqchilikka duchor b
o‘
lish va unga
nisbatan zaiflikning jami 21 k
o‘
rsatkichi hozirda xavf toifalariga ajratilgan. PDSI, KBDI,
SPI, SPEI, SWSI va BMDI xavf indikatorlari uchun yillik yo
g‘
in miqdori millimetrda
aniqlangan. PDSI nisbiy quruqlikni baholash uchun indeks b
o‘
lib, AQSh-da uzoq muddatli
qur
g‘
oqchilikni monitoring qilish uchun keng q
o‘
llaniladi (Hayes et all., 1999). Indeks
o‘
z
ichiga yo
g‘
ingarchilik, harorat, evapotranspiratsiya (bu
g‘
lanish), suv oqimi va tuproq
namligini kiritgan tuproq namligining talabi va taklifi modeli asosida hisoblanadi.
Qishloq x
o‘
jaligi ekinlari uchun qur
g‘
oqchilik stressiga bevosita bo
g‘
liq b
o‘
lgan tuproq
namligining yetishmasligi (kamomadi, defitsiti) k
o‘
rsatkichi KBDI hisoblanadi.
SPI indeksi
–
ma’lum oyl
ardagi jami yo
g‘
ingarchilikni shu davrdagi yo
g‘
ingarchilikning
uzoq muddatli taqsimoti bilan solishtirish orqali yo
g‘
ingarchilik kamomadini aniqlash
uchun ishlatiladigan statistik k
o‘
rsatkichdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
137
SPEI indeksi iqlim ma’lumotlari asosida qurg‘
oqchilikning boshlanishi, davomiyligi
va hajmini aniqlash uchun ishlatiladigan SPI kengaytmasi b
o‘
lib, haroratning
k
o‘
tarilishining suvga b
o‘lgan talabga ta’sirini aniqlash uchun qo‘
llaniladi. SWSI indeksi
PDSI ning kengaytirilgan varianti hisoblanadi, chu
nki u suv ta’minoti haqida qo‘
shimcha
ma’lumotlarni o‘
z ichiga oladi va havza darajasida hisoblanadi. BMDI indeksi PDSI ning
soddalashtirilgan versiyasi b
o‘
lib, hisoblash uchun faqat yo
g‘
ingarchilikni talab qiladi.
Xorijiy adabiyotlarda qur
g‘
oqchilikni kuzatish uchun foydalaniladigan turli iqlim
indekslari ishlab chiqilgan. Bunday indekslarga misol qilib, yo
g‘
ingarchilikning
standartlashtirilgan indeksi (Standardized Precipitation Index, SPI), Palmer qur
g‘
oqchilik
jiddiyligi indeksi (Palmer Drought Severety Index, PDSI), yo
g‘
ingarchilikning
standartlashtirilgan bu
g‘
lanish indeksi (Standardized Precipitation Evatranspiration
Index, SPEI),
o‘
simlik qoplami indeksi (Vegetation Condition Index, VCI),
o‘
simliklarning
o‘
sish sharoitlarining mavsumiy indeksi (Monthly Vegetation Condition Index, MVCI).
Eng k
o‘
p q
o‘
llaniladigan indekslar standartlashtirilgan yo
g‘
ingarchilik indeksi va
standartlashtirilgan yo
g‘
ingarchilik va bu
g‘
lanish indeksidir (Li L. et all.,2020).
Potensial bu
g‘
lanishni (PET) SPEIga kiritish sababi indeks qiymatlari va allaqachon
qabul qilingan SPI
o‘
rtasidagi farqni aniqlashdan iborat. Iqlim
o‘
zgarishini
modellashtirish uchun m
o‘ljallangan tarixiy qatorga haroratning 2° yoki 4°C ga
progressiv k
o‘
tarilishi q
o‘
shilganda indekslar farqlanishi aniqlandi.
Iqlim
o‘
zgarishi Tojikiston uchun katta tashvish tu
g‘
diradi, chunki mamlakat unga
juda sezgir va moslashish qobiliyati nisbatan past. Jahon banki Tojikistonni Markaziy
Osiyodagi eng zaif davlat sifatida qayd etgan. Notr-Dam universitetining Global
moslashuv indeksiga k
o‘
ra, 180 mamlakat ichida Tojikiston 111-
o‘
rinni egalladi.
Tojikiston eng zaif davlatlar orasida 78-
o‘
rinda, tayyorgarlik darajasi past davlatlar
orasida 52-
o‘
rinda. Indeksdagi boshqa mamlakatlar bilan solishtirganda, uning hozirgi
zaiflik holatini boshqarish mumkin. Biroq, kelajakdagi iqlim
o‘
zgarishlariga va iqlim bilan
bo
g‘
liq muammolarga yaxshiroq moslashish uchun tayyorgarlik k
o‘
rsatkichini yaxshilash
zarur.
Tojikiston uzoq muddatli iqlimiy xavflar indeksida 29-
o‘
rinni egallaydi.
1940-yildan 2017-yilgacha b
o‘
lgan davr uchun Tojikistonda bu davrning har
o‘
n yilligida
harorat 0,1ºC
-
0,2ºC ga ko‘tarilgan. 40ºC va undan yuqori haroratli kunlar soni ortib
bormoqda. To
g‘li hududlarda harorat 0,3ºC
-
0,5ºC ga, alp zonalarida esa 0,2ºC
-
0,4ºC ga
k
o‘
tarilgan. 2001-2010 yillar orali
g‘
ida qayd etilgan s
o‘
nggi isish tendentsiyalari shuni
k
o‘
rsatadiki, har
o‘
n yillikda
o‘
rtacha harorat dengiz sathidan 1000-2500 m balandlikdagi
hududlar uchun
o‘rtacha haroratdan 0,8ºC yuqori bo‘
lgan. Alp zonasida kuzatilgan
o‘
sish
me’yordan 0,2ºC yuqori edi. Harorat qishda o‘rtacha 0,1ºC
-
1,1ºC, bahorda esa
0,1ºC
-
1,3ºC ga yuqori bo‘
ldi. Barcha to
g‘
li hududlarda kuzgi harorat
o‘
rtacha
0,6ºC
-
1,1ºC ga oshdi (Natsionalnaya strategiya…, 2019).
IPCCning
*
Beshinchi Baholash Hisobotiga k
o‘
ra, Markaziy Osiyoda harorat
k
o‘
tarilishda davom etadi va yo
g‘
ingarchilik va ekstremal yo
g‘
ingarchilik hodisalari
kuchayishi mumkin (MGEIK, 2013).
Ba’zi olimlarning fikriga ko‘
ra, 2055-yilga borib
Markaziy Osiyoning to
g‘
li zonasining katta hududida havo harorati eng yomon holatda
4-
5°C ga, eng optimistik stsenariy bo‘
yicha esa 3-
4°C ga ko‘
tariladi
(Nogués
-Bravo et all.,
2007). Murakkab to
g‘
li relyef, shuningdek, to
g‘
ekotizimlarining mintaqa iqlimiga ta’sir
i
*
En: IPCC -
Intergovernmental Panel on Climate Change; Ru: Межправительственная группа экспертов по
изменению климата (
МГЭИК
); Uz: Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha Hukumatlararo guruhi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
138
t
o‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumiy iqlim modeliga kiritishdagi qiyinchiliklar tufayli
yo
g‘ingarchilik haqidagi ma’lumotlar harorat ma’lumotlariga qaraganda unchalik aniq
emas. Butun Markaziy Osiyo mintaqasida yo
g‘
ingarchilik 3 foizga kamayishi prognoz
qilinmoqda.
Tojikistonda kelajakdagi iqlim oʻzgarishlarini tahlil qilish uchun maʼlumotlar
cheklangan, biroq hozirgi isish tendentsiyasi davom etadi. Pomir va Hindukush to
g‘
larida
harorat pasttekislik va qur
g‘oqchil hududlarga qaraganda tezroq sur’atlar bila
n
k
o‘
tarilishi mumkin. Iqlim modeliga k
o‘
ra, 1960
–
1990-yillarga nisbatan
o‘
rtacha yillik
harorat 2030-yilga kelib butun mamlakat b
o‘ylab 0,2°C dan 0,4°C gacha ko‘
tariladi. Biroq,
tartibsiz yo
g‘
ingarchilik va uning ortib borayotgan intensivligi davom etishi kutilmoqda.
Bundan tashqari, yoz va qish fasllari namroq, bahor va kuz davrlari esa quruqroq b
o‘
ladi.
Tojikiston mintaqadagi to
g‘
li hududlarning eng yuqori foiziga ega b
o‘
lib, mamlakat
hududining 93 foizini to
g‘lar egallaydi. Tojikistondagi togʻlarning yarmidan koʻpi dengiz
sathidan 3000 metr balandlikda va undan balandroqda joylashgan.
Taqdim etilgan o‘rtacha yillik havo haroratining me’yordan og‘ish grafiklarida (1.1 va
1.2-
rasmlar) o‘rtacha haroratning tebranishlari va oshishi tendentsiyasi aniq ko‘
rsatilgan.
1.1-rasm.
O‘
rtacha yillik havo haroratining
o‘
zgarishi dinamikasi (normadan
o
g‘
ishi,
о
С
)
1.2-rasm. 10-yillik muddatlarda
o‘
rtacha yillik havo harorati qiymatlarining
dinamikasi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
139
Meteorologik sharoitlarni monitoring qilish va Kofirnigon daryosi havzasining
janubiy qismidagi SPEIni hisoblash uchun 1950
–
2023-yillardagi Aywaj meteorologiya
stansiyasining ma’lumotlaridan foydalanilgan edi. Meteorologik ma’lumotlarni qayta
ishlash statistik va korrelyatsiya usullari yordamida amalga oshirildi.
1.3-rasmda. Janubiy Tojikiston pasttekisligining 1950
–
2023-yillardagi SPI va SPEI
o‘
rtacha yillik qiymatlari dinamikasi keltirilgan. Qur
g‘
oqchilik indekslarining
o‘
ziga xos
xususiyati
–
ularning pasayishi va pasayish trendidagi sezilarli farqdir.
1.3-rasm. 1950-2023 yillar davrida Janubiy-Tojik past to
g‘
ligi hududida SPI (
а
) va
SPEI (b)
o‘
zgarishining dinamikasi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
140
1.4-rasmdan SPEI va SPI
o‘
rtasidagi farq qish davrida salbiy qiymatni (XII
–
II) va
bahor-kuz davrida (III
–
X) ijobiy qiymatni olishini k
o‘
rish mumkin.
1.4-rasm.
Janubiy-Tojik past tog
‘ligi hududida SPI va SPEI ning o‘
rtacha yillararo
oylardagi qiymatlari hamda SPEI va SPI farqlari
(
)
SPEI va SPI
o‘
rtasidagi farq, birinchi navbatda, potentsial evapotranspiratsiya
(PET) bilan bo
g‘
liq. SPEI
–
meteorologik qur
g‘
oqchilikni solishtirish uchun muhim va
foydali vositadir, chunki u yo
g‘
ingarchilik bilan birga harorat rejimini ham bu
g‘
lanishga,
ya’ni evapotranspiratsiyaga olib keladigan omil sifatida his
obga oladi. PETning kiritilishi
indekslar qiymatlarida sezilarli farqni keltirib chiqaradi, va bu SPEI SPI-dan sezilarli
darajada farq qiladigan qur
g‘
oqchilik indeksi ekanligini tasdiqlaydi. SPEI va SPI
o‘
rtasidagi eng katta farqlar yozda, PET iqlim suv balansining k
o‘
p qismini tashkil
qilganda, kuzatiladi.
Qur
g‘
oqchilikning standartlashtirilgan indekslari va Janubiy Tojikiston to
g‘
li
pasttekisligining meteorologik sharoitlari
o‘
rtasidagi bo
g‘
liqlikni aniqlash uchun
yo
g‘
ingarchilik va haroratning yillararo
o‘
rtacha oylik qiymatlarini hududning iqlim
normalari bilan taqqoslash amalga oshirildi.
Aniqlanishicha, Janubiy Tojikiston to
g‘
li pasttekisligida yilning barcha fasllarida
oʻrtacha oylik havo harorati qiymatlari oʻrtacha oylik iqlim meʼyorlaridan sezilarl
i
darajada oshadi. Bu tabiiy ravishda, qur
g‘
oqchilik indekslarining qiymatlarida aks etadi
hamda SPI va SPEI ning salbiy qiymatlari deyarli butun yil davomida ustun keladi.
Janubiy Tojikiston to
g‘
li pasttekisligidagi qur
g‘
oqchilik indekslarining (SPI va SPEI)
o‘
ziga
xos xususiyati ularning pasayish xususiyati va
o‘
zgarish trendlarining sezilarli farqi
hisoblanadi. SPEI va SPI
o‘
rtasidagi farqlar yo
g‘
ingarchilik va bu
g‘
lanish
o‘
rtasidagi farq
bilan belgilanadigan potentsial evapotranspiratsiya (PET) bilan bo
g‘
liq. Qishqi davrda
SPEI va SPI
o‘
rtasidagi
o‘
xshashlik oasoslangan, chunki bu davrda PET yo
g‘
ingarchilikka
eng past nisbatga ega b
o‘
lib, bu hol SPEIning funktsional jihatdan SPIga yaqinroq
b
o‘
lishiga olib keladi. Xuddi shu tamoyillarga rioya qilgan holda, eng katta farq noyabr
oyida kuzatiladi, va bu iyundan noyabrgacha b
o‘
lgan davrni qamrab olib, bu vaqtda
PET yo
g‘
ingarchilikka nisbatan eng yuqori b
o‘
ladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
141
1950
–
2023 yillar davri b
o‘
yicha
o‘
rtacha oylik atmosfera yo
g‘
inlarining qiymatlari
Janubiy Tojikiston to
g‘li pasttekisligining iqlimiy me’yoridan sezilarli darajada past,
haroratlar esa yuqori b
o‘
lib, bu uzoq muddatli yillararo
o‘
rtacha SPEI va SPI-ning salbiy
qiymatlariga olib keladi va qur
g‘
oqchilikning paydo b
o‘
lishiga qulay sharoit yaratadi.
Qur
g‘
oqchilikning yuzaga kelishi mumkin b
o‘
lgan sharti yo
g‘
ingarchilik miqdorini
ma’lum bir hududning o‘
rtacha yillik qiymatlari yi
g‘
indisi normasiga nisbati bilan
aniqlanishi kerak, deb taxmin qilingan. Masalan, Ayvajda
o‘
rtacha yillik yo
g‘
ingarchilik
yi
g‘
indisining miqdori 178 mm b
o‘
lsa, havzaning Fayzobod tumanida 840 mm atrofida.
Aivajda avvalboshdan yo
g‘
ingarchilikning keskin tanqisligi mavjud va ti
g‘
iz iqlim
sharoitlariga ega b
o‘
lgan ushbu hudud uchun hatto meteorologik parametrlarning yetarli
darajada
o‘
zgarishi ham
sezilarli ta’sir ko‘rsatmaydi. Aksincha, oʻrtacha yillik
yogʻingarchilikning yig‘indisi yuqori me’yorda boʻlgan Fayzobod tumanida atmosfera
yogʻinlarining meʼyordan kamayish tomon ozgina ogʻishi ham qurgʻoqchilikning yuzaga
kelishi uchun qulay sharoit yaratishi mumkin.
4-jadvalda 1950
–
2023-yillardagi qur
g‘
oqchilik oylarining umumiy soni keltirilgan.
Jadvaldan k
o‘
rinib turibdiki, Kofirnigon daryosi havzasining shimoliy va janubiy
qismlarida
o‘
rtacha yillik yo
g‘
ingarchilikning katta
farqidan qat’iy nazar, ulardagi har xil
turdagi qur
g‘
oqchiliklarning umumiy soni bir xil. Olingan natijalar qur
g‘
oqchilikning
paydo b
o‘lishi ehtimollik xususiyatiga ega va meteorologik parametrlarning ma’lum
kombinatsiyalarida
o‘
zini namoyon qiladi hamda bu jarayonda mintaqaning mahalliy
iqlim sharoiti ustunlik qilmaydi, deb taxmin qilish uchun asos b
o‘
ladi.
4-jadval.
Kofirnigon daryosi havzasining janubiy (a) va shimoliy (b) qismlarida qur
g‘
oqchil
oylarning umumiy soni (1950
–
2023-yy.)
Qurg‘oqchi
lik turi
a) Janubiy hududlar
b) Shimoliy hududlar
Ekstremal
15
12
Kuchli
53
275
O‘rtacha
87
97
Yumshoq
297
275
Jami
883
883
XULOSALAR
Aniqlanishicha, Kofirnigon daryosining yuqori va quyi oqimidagi standartlashtirilgan
yog‘ingarchilik va evapotranspiratsiya indeksi bilan standartlashtirilgan yog‘ingarchilik
indeksi o‘rtasidagi eng kichik farq mos ravishda fevral
-mart va yanvar-mart oylarida
kuzatiladi.
Standartlashtirilgan yog‘ingarchilik
va evapotranspiratsiya indeksi va
standartlashtiril
gan yog‘ingarchilik indeksi o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlar asosan
potensial bug‘lanish (PET) qiymatlari bilan belgilanadi.
Standartlashtirilgan yog‘ingarchilik va evapotranspiratsiya indeksining trendi
Tojikiston Respublikasining janubiy hududlarida yo
g‘ingarchilikning kamayish
tendensiyasini va qurg‘oqchiliklar sonining ko‘payishi va ularning davomiyligini oshirish
ehtimolini tavsiflaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
142
Aniqlanganidek, aniq tanlangan geografik hududda qurg‘oqchilikning paydo
bo‘lishi o‘ziga xos qonuniyatga ega emas,
lekin katta ehtimollik bilan mazkur hududning
meteorologik parametrlarining ma’lum kombinatsiyasi bilan belgilanadi, ularning
asosiylari esa yog‘ingarchilik miqdori va harorat hisoblanadi.
Ta’kidlash joizki, qurg‘oqchilik muammosini qisman qamrab olgan xal
qaro
loyihalarni amalga oshirish natijasida alohida vazirliklarda qurg‘oqchilik bo‘yicha
ma’lumotlar to‘plangan.
Qurg‘oqchilikni monitoring qilish va erta ogohlantirishning ilmiy asoslangan
tuzilmasini ishlab chiqish uchun o‘rta va uzoq muddatli strategiya
ni belgilash kerak. Buni
funksiyalar, mas’uliyatlar aniq taqsimlangan institutlarning vakolatlarini isloh qilish,
shuningdek, ularning kommunikatsiya sxemalarini ishlab chiqish yo‘li bilan amalga
oshirish mumkin.
MINNATDORCHILIK
Muallif ushbu
maqolani tayyorlash jarayonida zarur bo‘lgan birlamchi
gidrometeorologik ma’lumotlarni to‘plashda ko‘rsatgan yordamlari uchun Tojikiston
Respublikasi Gidrometeorologiya agentligi hamda Ayvaj meteostansiyasi xodimlariga o‘z
tashakkurini izhor qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Национальная стратегия Республики Таджикистан по снижению риска
стихийных бедствий на 2019
-
2030 годы. –
Душанбе, 2018.
2.
Национальная стратегия адаптации к изменению климата Республики
Таджикистан на период до 2030 года, Душанбе, 2019.
3.
Четвертое национальное сообщение Республики Таджикистан по
Рамочной конвенции ООН об изменении климата. Душанбе, 2022.
–
260 с., с ил. и
библ.
4.
Агальцева Н.А., Пак А.В., Новикова В.А. (2010) Гидрологическая засуха в
Узбекистане, анализ причин и возможности прогнозирования // Тр. НИГМИ. –
Т.,
вып. 12 (257). –
С. 55
-63.
5.
Гидрометеорологические опасности / Под ред. Г.С. Голицына, А. А.
Васильева.(2001) –
М.: Изд. Фирма КРУК. –
296 с.
6.
Мирзохонова С.О., Маркаев Б.А., Норматов П.И., Эшанкулова Р.У. (2
018)
Пространственное распределение осадков по климатическим зонам верховья
трансграничной реки Пяндж // Известия Иркутского государственного
университета. Т.23. –
С. 74
-82. https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvennoe-
raspredelenie-osadkov-po-klimaticheskim-zonam-verhovya-transgranichnoy-reki-pyandzh
7.
Сафарова З.И., Ходжаева Н.Х., Гулахмадов А.А., Шарипов К.И. (2022) Оценка
засухи и аномальных отклонений основных параметров климата в ряде
метеорологических станций // Вестник педагогического университета
(естественные науки). №4(16). –
С. 37
-45. https://cyberleninka.ru/article/n/otsenka-
zasuhi-i-anomalnyh-otkloneniy-osnovnyh-parametrov-klimata-v-ryade-
meteorologicheskih-stantsiy-respubliki-tadzhikistan
8.
Тургунов Д.М. Ўзбекистонда гидрологик қурғоқчилик
ва унинг
шаклланиш шароитлари (Чирчиқ дарёси ҳавзаси мисолида) // Гидрометеорология
ва атроф
-
муҳит мониторинги. 2022. №2. Б. 56
-65. https://nigmi.uz/wp-
content/uploads/2023/03/2022_2_5_ЎЗБЕКИСТОНДА
-
ГИДРОЛОГИК
-
ҚУРҒОҚЧИЛИК
-
ВА
-
УНИНГ
-
ШАКЛЛАНИШ.pdf
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
143
9.
Ходжиев А.Э., Сабурова Г.Н., Норматов И.Ш., Сафарова З.И. (2024). Оценка
частоты возникновения засухи в Файзабадском районе (Таджикистан) в
зависимости от метеорологических условий. // Научно
-
технический вестник
Брянского государственного университета, 2024, №2. –
С. 150
-155. https://ntv-
brgu.ru/wp-content/arhiv/2024-N2/2024-02-08.pdf
10.
МГЭИК
2013. Climate Change 2013: The Physical Science Basis. Contribution
of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on
Climate Change.
11.
Hayes M.J., Svoboda M.D., Wiihite D.A., Vanyarkho O.V. (1999). Monitoring the
1996 drought using the standardized precipitation index // Bull. Am. Meteorol. Soc.
80(3).
–
Pp. 429
–
438.
12.
Iglesias A., M. Moneo, S. Quiroga (2009). Methods for evaluating social
vulnerability to drought. / Coping with Drought Risk in Agriculture and Water Supply
Systems, Springer, Dordrecht, pp. 153
–
159.
13.
Li L., She D., Zheng H., Lin P., Yang Z.-L. (2020). Elucidating Diverse Drought
Characteristics from two meteorological drought indices (SPI and SPEI) in China //
Journal of Hydrometeorology. Vol. 21, Iss. 7.
–
Pp. 1513
–
1530.
14.
Nogués
-
Bravo, D., M.B. Araujo, M.P. Errea, J.P. Martínez
-Rica (2007). Exposure
of global mountain systems to climate warming during the 21st Century. Global
Environmental
Change.
No.
17
(2007)
pp.
420
–
428.
https://www.researchgate.net/publication/306095539_Future_ecosystem_services_fro
m_European_mountain_forests_under_climate_change
15.
Tayfur, Gokmen (2021). Discrepancy precipitation index for monitoring
meteorological drought. // Journal of Hydrology. 597: 126-174.
16.
Van Loon A.F., Van Lanen H.A.J. (2012) A process-based typology of
hydrological drought // Hydrol.Earth Syst. 16 (7).
–
Pp. 1915-1946.
17.
Wilhite, D.A., Buchanan-Smith, M. (2005). Drought as hazard: understanding
the natural and social context. / in: D.A. Wilhite (Ed.), Drought and Water Crises: Science,
Technology, and Management Issues, CRC Press, Boca Raton, FL, pp. 3-29.
