Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Important components of the oriental teacher-disciple
tradition in the musical education system (in the section
of Uzbek music education)
Ma'rufjon RASULOV
1
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
In this article, the Uzbek module, integration, and
collaboration of the methods of the teacher-disciple tradition,
which are widely used in the theory and practice of oriental
music, and the teaching methods of education and training
processes in the whole world science, so to speak, are
researched and analyzed. , and the processes observed from the
point of view of a musicologist are highlighted.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Module,
method,
tradition,
style,
music,
status,
theory,
modality,
texture,
sonorism,
chord.
Musiqiy
ta’lim tizimida sharqona ustoz shogird
an’analarining muhim komponentlari (O‘zbek musiqa
ta’limoti kesimida)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Modul,
metod,
an’ana,
uslub,
musiqa,
maqom,
Ushbu maqolada sharq musiqa nazariyasi va amaliyotida
keng qo‘llanilgan ustoz shogird an’anasidagi uslublar va butun
jaxon ilmiyotidagi ta’lim va tarbiya jarayonlarining o‘qitish
metodikasining ta’bir joiz bo‘lsa o‘zbekcha moduli,
integratsyasi, kolabratsyasi hususida tadqiqiy, taxliliy, va
musiqashunos nazari bilan kuzatilgan jarayonlar yoritilgan.
1
Acting Associate Professor, Faculty of Sport and Art, Department of Musical Art, Andijan State University.
E-mail: marufjonrasulov92@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
219
nazariya,
modallik,
faktura,
sonorizm,
akkord.
Важные компоненты восточной традиции «учитель
-
ученик» в системе музыкального образования (в
разделе узбекского музыкального образования)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
модуль,
метод,
традиция,
стиль,
музыка,
статус
,
теория,
модальность,
фактура,
соноризм,
аккорд.
В данной статье рассматривается узбекский модуль, а
также интеграция и взаимодействие методов традиции
"учитель
-
ученик", широко применяемых в теории и практике
восточной музыки, с методами обучения и учебными
процессами, используемыми в мировой науке. Исследуются,
анализируются и освещаются процессы, наблюдаемые с
точки зрения музыковедения.
“Hunarli kishi xor bo‘lmas”, deydi xalqimiz. Ammo keyingi
paytda farzandlarimizning mohir hunarmandlar qo‘lida
kasb-
hunar o‘rganishiga yetarli e’tibor berilmayapti.
Vaholanki, ustoz ko‘rgan o‘g‘il
-qizlarimiz domlasiga munosib
bo‘lishga intiladi, ularning ko‘magi bilan hayotda o‘z o‘rnini
topadi. Shu bois, hududlarda “ustoz
-
shogird” an’anasini
kuchaytirsak, o‘ylaymanki, nur ustiga nur bo‘ladi.
Sh. Mirziyoyev.
Musiqa ilmida xususan
An’anaviy xonandalikda ustoz shogird an’analari chuqur
axamiyat kasb etadi. Aynan xofizlik san’atida yosh ijodkorning, ijrochining o‘z vaqtida
kerakli ustoz
qaramog‘ida bo‘lishligi bu katta baxtdir Musiqa san’ati insoniyatning
ma’naviy boyligi, estetik dun
yoqarashi va kelajak kamolotining belgilovchi mezonlardan
biri sifatida ardoqlanib keladi. Unda har bir xalqning milliy an’analari, urf
-odatlari,
marosim va qadriyatlari munosib o‘rin olgan. Yo‘nalishlar qatorida hofizlik san’ati eng
qadimiysi, amaliy tajribada pishgan va amaliyot jarayonida mukammallikka erishgan
tarmoqlardan biri sifatida shakllangan. Hofizlik musiqa san’atining barcha tarmoqlariga
birdek ta’sir etadigan hamda bir me’yorda va ibrat bo‘ladigan xususiyatlar bilan
sug‘orilgan. Shuning uchun bo‘lsa kerak hofizlik san’ati sertarmoq, tartibli, tarkibli,
muayyan qonuniyatlarga asoslangan va, albatta o‘ziga xos ananalarini yuzaga keltirgan
soha desak, adashmagan bo‘lamiz. Bularning barchasini shakllanib rivojlanishi esa,
musiqaning kuchini, sehrini namoyon etuvchi
“
ijrochilik
”, ya’ni musiqa ohanglari jonli
jarayonining natijasidir.
Ijrochilik-
musiqa san’atining asoslaridan biri sifatida uning borligini ifoda etuvchi
jarayon, ahvolini belgilovchi mezon hamda mahorat darajasini aniqlab beruvchi omildir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
220
Ijrochilikda zohiriy taraflarini ko‘z bilan ko‘rib, ma’nosini qalban his etib, bahramand
bo‘ladigan bu jonli jarayonda kuy va ashulalarni yuzaga kelishi uchun muhim
hisoblangan bir qator sifat va xususiyatlar uyg‘unlashgandir.
Ijrochilikn
ing ana shunday asosiy qonunlari xonandalik, cholg‘uchilik (sozandalik)
hamda raqs yo‘nalishlarida namoyon bo‘ladi. Ularning har biri alohida va shu bilan birga
uyg‘unlashgan holda xal
q ijrochilik amaliyotida shakllangan va rivojlangan. Pirovardida,
san’at
deb atalmish ma’naviyatimizning
sirli, badiiy, ruhiy va jozibali jihatlarini namoyish
etuvchi turlari sifatida muhrlangan.
An’anaviy xonandalik san’ati professional ashulachilar orasida keng ommalashdi.
Ularning janr jihatidan keng qamrovliligi, ijro talqinining turlanishi, joy va makon
an’analarining ahamiyati negizida o‘sib
-boyib bordi. Natijada shaxsiy hamda mahalliy
unsurlar bilan xarakterlanuvchi ijro uslublar, keyinchalik ijro maktablari yuzaga keldi.
Andijon, Xorazm, Marg‘ilon, Qo‘qon hofizlik makta
blari yoki Hamroqul Qori, Hojixon
Boltaev, Hoji Abdulaziz Abdurasulov, Mamatbuva Sattorov, Jo‘raxon Sultonov, Ma’murjon
Uzoqov kabi shaxsiy ijro uslublar shular jumlasidandir. Ushbu maktablarning o‘ziga xos
jihatlarining shakllanib sayqallanishida ustoz-sh
ogird an’anasi asosiy ahamiyat kasb
etadi.
Uning natijasida bilim, ya’ni hofizlik
xonish Bilan
bog‘liq ilm darajasi namoyon
bo‘lishi lozim. Ya’ni, ijro mahorati, so‘z talaffuzi, ohang tarannumi, meros va ijodiy
munosabat. Buning zaminida esa o‘zbek amaliy san’atida eng muhim hisoblangan omil
ustoz-
shogird an’anasi yotadi. Ushbu an’ana mumtoz san’at rivojining garovi sifatida azal
-
azaldan xalqimiz amaliyotida katta ahamiyat kasb etib kelgan. Ustoz-
shogird an’anasi
negizi esa, ilm o‘rganish demakdir va unda bir qator saboq mezonlarini o‘tash taqozo
etiladi.
Ustoz shogird an’analari sharq musiqa ta’limotida muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu uslub O‘zbek san’atida XX asrlarga qadar asosiy mezon sifatida xizmat qilgan.
O‘zbek musiqashunoslik ilmi keng qamrovli va jumladan g’arb san’ati, ilmi, nazariyasi,
metodikasi bilan bir qatorda sharqona ustoz shogird an’analari bilan chambarchas
shakllanganligi bilan alohida e’tiborlidir.
Biz bilamizki sharqda, xar bir soha ustoz
–
shogird an’anasida o‘rganib, o‘rgatib va
targ
‘ib qilib kelgan va shu an’ana xozirgi kunda ham davom etib kelmoqda. Shu jumladan
O‘zbekiston davlat konservatoriyasidagi ta’lim jarayonini ham misol qilib keltirishimiz
mumkin. O‘zbek musiqa madaniyatida ochilmagan ko‘p qirrali mavzular bisyordir. Shu
bi
lan birga tadqiqotchi olimlarimiz tinmay ijod bilan mashg‘uldir. 2015
-
yil O‘zbekiston
davlat konservatoriyasi musiqa nazariyasi kafedrasi tomonidan “Zamonaviy garmoniya”
turkumi loyixasi tuzib chiqildi. San’atshunoslik fanlari doktori, professor Azimova Or
zu
Nishanova tashabbusi bilan Shveytsariya xamkorlik byurosi ko‘magida olimani va uning
shogirdlari Ibragimova Shirin, Mirtalipova Iroda, Abdikayumova Gulnora, Do‘smatov
Hayotjon, Nuritdinova Hilola bilan qo‘l urilagan mavzular nashir yuzini ko‘rdi. Mavzul
ar
O‘zbekiston kompozitorlik ijodida zamonaviy garmoniyaga bag‘ishlangan bo‘lib,
O.N. Azmova, Sh.E.
Ibragmova muallifliklari ostida “O‘zbekiston kompoztorlari ijodiyotida
akkordlar tarkibi”; Iroda Mirtalipova “O‘zbekiston kompozitorlari ijodiyotida
mikroxr
omatika”; Gulnora Abdiqayumova “O‘zbekiston kompozitorlari ijodiyotida
faktura”; Hayotjon Do‘stmatov “O‘zbekiston kompozitorlari ijodiyotida sonorizm”; Hilola
Nuritdinova “O‘zbekiston kompozitorlari ijodiyotida modallik” nomli o‘quv qo‘llanmalar
O‘zbekiston davlat konservatoriyasi ilmiy uslubiy kengashi hamda O‘zbekiston
Respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tomonidan nashrga tavsiya etilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
221
O‘quv uslubiy qo‘llanmalarda O‘zbekiston kompozitorlari ijodiyotidni g‘arb zamonaviy
musiqasi bilan taqqoslab unda zamonaviy musiqani akkordlar tarkibi, mikroxramatika,
sonorizm, modallik nazariyasi va tarixiga hamda fakturaviy ko‘rinishiga bag‘ishlangandir
va shu kabi o‘quv qo‘llanmanma va man’baalar taqdimoti xozirgi kunda turli bilim
dargohlarida tez-tez
bo‘lib o‘tmoqda.
Ushbu o‘quv qo‘llanma maxsus oliy ta’lim muassasalarining magistratura bosqichi
talabalariga, shuningdek, zamonaviy musiqaning nazariy masalalari bilan qiziquvchi keng
doiradagi kitobxonlarga mo‘ljallangandir. O‘quv qo‘llanmada mavjud nazariy ma’lumotlar
va badiiy amaliyotdan keltirilgan musiqiy misollar, tahlillarining ravon va tushunarli tilda
bayon etilganligi kitobxonlarga yaqindan yordam beradi. Tadqiq qilinayotgan ushbu
mavzular o‘zbek musiqashunoslikdagi dolzarb va muhim, ilk manba
lardandir.
Konferensiyaga kelgan olimlardan San’atshunoslik fanlari doktori, professor
T.B.
G‘ofurbekov, san.f.n Avaz Mansurov, san.f.n professor Soibjon Begmatov va
San’atshunoslik ilmiy tadqiqot insitutining tadqiqotchi olimlari tomonidan
ushbu
mavzularn
i nechog‘liq dolzarbligi hamda ilk o‘zbek tilidagi musiqashunos va
kompozitorlar uchun kerakli manba bo‘lganligini ta’kidlab o‘tishdi. Ushbu o‘quv
qo‘lanmani
qo‘shni qardosh xalqlarni xamda yevropa konservatoriyasining
kutubxonalariga berish kerakligini u yerda tahsil olayotgan talabalar uchun xam
kerakligini, musiqaning ifoda vositalari hamma joyda bir xilligini aytib o‘tishdi.
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki o‘zbek xalqining ilmiy intelekti ulug’
bobolarimizdan merosdir. Ushbu yuksak saloxiyatni
an’anaviy ta’lim uslublari hamda
zamonaviy va butun jaxon ta’lim tarbiya metodlari bilan untegratsayash orqali bu ilg’or
zamondan orqada qolmay yetuk mutaxasislar va yangi tadqiqot ishlarini shakllantirish
mumkin. R
espublikamizda ilm fanga bo‘layotgan ijobiy e’tibor va isloxatlar alatta o‘z
so‘zini aytmoqda. Bunga yuqorida keltirib o‘tganimiz turli ijodiy maxsullar va taqdidot
ishlari to‘liq misol bo‘la oladi. Xozirgi ta‘li, tizimimizga aynan kreativlik va zamonaviy
o‘qitish uslublarini kolobratsyalash orq
ali dunyoning turli davlatlari olimlari va
kashfiyotchilari qatoridan asosiy o‘rinlarni egallashimizga shubxa yo‘q.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Marufjon, R. (2022). A Matter of Rhythm in Oriental Classical Music. Pioneer:
Journal of Advanced Research and Scientific Progress, 1(6), 80-84.
2.
Маъруфжон
Мамиржон
Ўғли
Расулов
, &
С
.
М
.
Бегматов
(2022).
МАҚОМЛАРДА
УСУЛЛАР
ЎРНИ
ВА
АҲАМИЯТИ
(
ФАРҒОНА
ТОШКЕНТ
МАҚОМ
ЙЎЛЛАРИ
УСУЛЛАРИ
МИСОЛИДА
). Oriental Art and Culture, 3 (2), 810-821.
3.
Marufjon, R., & Begmatov, S. M. (2023). Music by Uzbek Mumtaz Shashmaqom.
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ARTS AND DESIGN, 4(1), 33-36.
4.
https://scholar.google.ru/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=UZ7Sh
6oAAAAJ&citation_for_view=UZ7Sh6oAAAAJ:Y0pCki6q_DkC
5.
Маъруфжон
Мамиржон
Ўғли
Расулов
(2023).
ШАШМАҚОМ
УСУЛЛАРИ
ҲАҚИДА
. Oriental Art and Culture, 4 (2), 729-735.
6.
Rasulov Marufjon Mamirjon Ogli (2023). WAYS OF MAQAM OF THE TECHNIQUE
OF UFAR AND FORMS AND FEATURES IN THE COMPOSITION OF FOLK MUSIC. European
Journal of Arts, (2), 20-29.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
222
7.
Маъруфжон Мамиржон Ўғли Расулов (2023). ЎЗБЕК МАҚОМОТИ УСУЛЛАР
ТИЗИМИ: МУАЙЯН УСУЛ ВА ТУРКУМИЙЛИК КЕСИМИДА (ФАРҒОНА ТОШКЕНТ
МАҚОМ ЙЎЛЛАРИ МИСОЛИДА). Oriental Art and Culture, 4 (4), 212
-231.
8.
Маъруфжон Мамиржон Ўғли Расулов (2023). ФАРҒОНА
-
ТОШКЕНТ МАҚОМ
ЙЎЛЛАРИ ҲУСУСИДА. Oriental Art and Culture, 4 (3), 22
-30.
9.
https://ppublishing.org/media/uploads/journals/article/Arts-2_23_p20-29.pdf
10.
Акбаров И. Мусиқа луғати. Тшкент. 1997 й.
11.
Rasulov. M
“
Xalq musiqa ijodiyoti
”
o
’
quv qo
’
llanma <<Hayot nashri. 2020>>
Andijon 2024.
12.
I.Rajabov “Maqom masalalariga doir” T., 1963 y.
