Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Reflections on Women's Labor Protection in Industrial
Enterprises of Andijan and Namangan Regions (based on
the analysis of documents from the State Archives of
Andijan and Namangan regions and articles published in
periodicals from 1946 to 1970)
Sherzod TURGUNOV
1
Fergana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 20 January 2025
Available online
15 February 2025
This article presents information on the actual state of
measures implemented within the framework of labor
protection for women employed at industrial enterprises
operating in Andijan and Namangan regions from 1946 to 1970.
It also discusses the significance of processes carried out in the
field of social protection for women during this period.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
labor protection,
Labor Code,
Andijan Sewing Production
Association,
Qo'gay Cotton Ginning Plant,
Industrial Construction
Insurance Fund,
Communist newspaper,
Stalin's Truth newspaper.
1
Doctoral student, Department of History of Uzbekistan, Fergana State University. E-mail: turgunovs979@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
279
Andijon va Namangan viloyatlaridagi sanoat korxonalarida
xotin-qizlarning mehnat muhofazasi haqida ayrim fikr
mulohazalar (Andijon viloyati va Namangan viloyati Davlat
arxivi fondlari hujjatlari va 1946
–
1970-yillarda chop
etilgan vaqtli matbuot nashrlarida chop etilgan maqolalar
tahlili asosida)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
mehnat muhofazasi,
Mehnat Kodeksi,
Andijon tikuvchilik ishlab
chiqarish birlashmasi,
Qo‘gay paxta tozalash
zavodi,
Sanoat qurilish sug‘urta
kassasi,
kommunist gazetasi,
Stalin haqiqati gazetasi.
Ushbu maqolada o‘tgan asrning 1946–
1970-yillarida
Andijon, Namangan viloyatlarida faoliyat olib borgan sanoat
korxonalarida
mehnat faoliyati bilan shug‘ullangan xotin
-
qizlarning mehnat muhofazasi doirasida amalga oshirilgan
tadbirlarning haqiqiy holati haqida, shuningdek, xotin-
qizlarning ijtimoiy muhofaza qilish borasida amalga oshirilgan
jarayonlarning ahamiyati
haqida ma’lumotlar taqdim etilgan.
Некоторые мнения по охране труда женщин на
промышленных
предприятиях
Андижанской
и
Наманганской области
(на основе анализа фондов
Государственных архивов Андижанской и Наманганской
области и статей
,
опубликованных в периодических
изданиях
,
вышедших в 1946–1970 гг.)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Охрана труда
,
Трудовой кодекс
,
Андижанское швейное
производственное
объединение
,
Когайский
хлопкоочистительный
комбинат
,
газета
«Коммунистический фонд
страхования
промышленного
строительства»
,
газета «Сталинская
правда».
В данной статье представлена информация о
фактическом положении дел в сфере охраны труда
женщин
,
работавших на промышленных предприятиях
Андижанской и Наманганской областей в 1946
-
1970 годах
,
а также о значимости процессов
,
осуществленных в
области социальной защиты женщин.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
280
KIRISH
O
‘
zbekiston SSR hududida 1946
–
1991-yillarda faoliyat olib borgan sanoat
korxonalarida mehnat qilayotgan mehnatkashlar orasida xotin-qizlarning nufuzi ham
ko
‘
pchilikni tashkil etgan. Respublikaning yengil sanoat tizimiga mansub tikuvchilik,
to
‘
quvchilik sun
’
iy gazlamalar ishlab chiqaruvchi korxonalarida, badiiy buyumlar ishlab
chiqarish fabrikalarida, farmatsevtika fabrikalarida, shuningdek, oziq-ovqat mahsulotlari
ishlab chiqaruvchi kombinat va zavodlarda mehnat faoliyati bilan shug
‘
ullanayotgan
ishchilar orasida ayol ishchilarning soni erkak ishchilarga nisbatan ortiqroq bo
‘
lgan.
Bundan tashqari og
‘
ir sanoatning mashinasozlik, kimyo, yoqilg
‘
i ishlab chiqarish kabi
turlariga oid zavod va kombinatlarda ham ko
‘
p sonli ayol ishchi va xizmatchilar mehnat
faoliyatlari bilan shug
‘
ullanganlar. Shunday bo
‘
lsa-da ayollar organizmi o
‘
ziga xos
fiziologik xususiyatga ega bo
‘
lganligi boisidan og
‘
ir jismoniy mehnatga, ba
’
zi bir zararli
omillarga (chang, inson tanasining juda qizib yoki sovib ketishi kabi) juda ta
’
sirchan
ekanligi ularning erkaklar bilan bir xil mehnat sharoitlarida mehnat qilishiga to
‘
sqinlik
qiladi. Ayniqsa inson sog
‘
lig
‘
i uchun zararli ish sharoitlarida mehnat qilish homiladorlik
holatida mehnat qilayotgan ayol ishchi va xizmatchilarga homiladorlik davrini salbiy
o
‘
zgarishlar bilan yuz berishiga, jiddiy asoratlar qoldirishi (toksikoz, bola tushib qolishi,
bolaning o
‘
lik tug
‘
ilishi kabi) farzand tug
‘
ish funksiyalarini buzilishi( farzand ko
‘
rmaslik),
avloddagi o
‘
zgarishlar (bolaning erta tug
‘
ilishi, nogiron tug
‘
ilishi kabi)ga sabab bo
‘
lishi
mumkin. Shuning uchun ayollar mehnatini muhofaza qilishda ko
‘
plab muammolar doimo
mavjud bo
‘
lib, uning biologik va ijtimoiy jihatlarini hisobga olish muhim o
‘
rin tutadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Mustaqil O
‘
zbekistonda aholining keng ommasini iqtisodiy-ijtimoiy ahvolini
yaxshilash, farovon turmush tarziga ega bo
‘
lishi uchun bugungi kunda davlat miqyosida
keng miqyosda islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu jarayonda aholining ish bilan
ta
’
minlamagan qismini doimiy ish o
‘
rinlari bilan ta
’
minlash, aholing kambag
‘
al qismini
kambag
‘
allik darajasidan chiqarish eng asosiy maqsad sifatida ilgari surilmoqda. Bu
jarayonda yangi tashkil etilayotgan sanoat korxonalari va ularda ishchi va xizmatchilar
uchun yaratilgan mehnat muhofazasi, tibbiy
–
sog
‘
lomlashtirish tadbirlarining ahamiyati
juda katta. Bundan tashqari keyingi yillarda davlat miqyosida xotin-qizlarning ijtimoiy
faolligini rivojlantirish, ularning huquq va erkinliklarini ta
’
minlash bo
‘
yicha olib
borilayotgan islohotlar natijasida, shuningdek, xotin-qizlarning ish bilan ta
’
minlash va
ular uchun qulay va xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratib berish yuzasidan olib
borilayotgan amaliy ishlar juda katta ahamiyatga ega bo
‘
lmoqda. Maqolada yoritilgan
mavzuning ahamiyati shundaki sobiq sovet tuzumi davrida milliy respublikalarning turli
viloyatlarida faoliyat olib borgan sanoat korxonalarida xotin-qizlarning mehnat
sharoitlari, ularning sog
‘
liklarini saqlash, ishlab chiqarishdan bo
‘
sh vaqtlarini mazmunli
tashkil etish yuzasidan amalga oshirilgan amaliy tadbirlarning asl holatini o
‘
rganish va
ushbu holatni yosh o
‘
sib kelayotgan avlodga to
‘
g
‘
ri yoritib berish orqali yosh avlod
vakillarida, shuningdek barcha yosh toifasidagi yurtdoshlarimizda bugungi kunda
davlatimiz va hukumatimiz tomonidan aholining iqtisodiy, ijtimoiy, jismoniy jihatdan
yetukligini ta
’
minlash maqsadida amalga oshirilayotgan islohotlarning asl mazmuni va
ahamiyatini yoritib berishda, shuningdek, shunday farovon hayotni qadrlash tuyg
‘
usini
rivojlantirishda ahamiyati katta.
TADQIQOTNING AMALGA OSHIRILISHI
Tadqiqot jarayonida Andijon, Namangan viloyatlarida 1946
–
1970-yillarda faoliyat
olib borgan sanoat korxonalarining muhandis va texnik xodimlariga, ishchi va
xizmatchilariga va ushbu korxonalarda tibbiy
–
sog
‘
lomlashtirish xizmatining holatini
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
281
yaxshilash asnosida ushbu korxonalarda mehnat faoliyati bilan shug
‘
ullanayotgan
muhandis va texnik xodimlar, ishchi va xizmatchilarning mehnat sharoitlarini
yaxshilashda, ularning mehnat muhofazasini ta
’
minlash borasida mavjud holat bo
‘
yicha
erishilgan yutuqlar va kamchiliklar to
‘
g
‘
risida Andijon, Namangan viloyatlari Davlat
arxivlarida saqlanayotgan sanoat korxonalarining faoliyatiga oid fondlarni va bundan
tashqari Andijon viloyati partiya qo
‘
mitasi va viloyat kengashining rasmiy nashri
hisoblangan
“
Kommunist
”
gazetasining, Namangan viloyati partiya qo
‘
mitasi va viloyat
kengashining rasmiy nashri bo
‘
lgan
“
Stalin haqiqati (1960-yillardan Namangan haqiqati
)”
gazetasining 1946
–
1980-yillarda nashr qilingan sonlarida e
’
lon qilingan maqolalarni
o
‘
rganish va tahlil qilish natijasida zarur ma
’
lumotlar qo
‘
lga kiritildi. Bu jarayonda maqolaga
oid ma
’
lumotlarni to
‘
plash jarayonlari Andijon shahridagi Zahiriddin Muhammad Bobur
nomli Axborot Kutubxona markazida, Namangan shahridagi Nodirabegim nomidagi Axborot
Kutubxona markazi fondlarida saqlanayotgan o
‘
tgan asrning 50
–
80-yillariga oid vaqtli
matbuot nashrlari o
‘
rganildi va ilmiy tadqiqot ishiga oid muhim ma
’
lumotlar qo
‘
lga
kiritildi. Bu jarayonda
“
Kommunist
”
,
“
Stalin haqiqati (1960-yildan Namangan haqiqati
”)
gazetalarining 1946
–
1980-yillarda nashr etilgan sonlari va Andijon, Namangan viloyatlari
Davlat arxivlarining fondlari xronologik tartibda ko
‘
rib chiqildi. Ushbu gazetalarning deyarli
barcha sonlarida sanoat yangiliklari rukni mavjud bo‘lgan. Ushbu ruknda viloyatda sanoat
sohasida yuz berayotgan muhim yangiliklar, sanoat korxonalarida ishchilar va xizmatchilar
uchun yaratilayotgan mehnat sharoitlarida erishilayotgan yutuqlar va shu bilan bir qatorda
mavjud kamchiliklar haqida,
mehnatkashlarning sog‘liklarini saqlash va mehnat qilish
qobiliyatini qayta tiklash va ish unumdorligini oshirish yuzasidan bajarilgan tadbirlar,
xususan, sanatoriylar, kurortlar va dam olish uylarida mehnatkashla
rni o‘z sog‘liklarini
tiklash va mustahkamlash bo‘yicha bajarilgan amaliy ishlar va sanoat korxonalarining
moddiy-texnik holati, ishlab chiqarish jarayonlariga tatbiq etilayotgan yangiliklar, sanoat
korxonalaridagi novatorlik, ratsionalizatorlik faoliyatlari haqida va viloyatdagi zavod va
fabrikalarning davlat tomonidan qo‘yilgan mehnat majburiyatlarini bajarish sohasidagi
yutuqlari va kamchiliklari haqida ham ma’lumotlar keltirilgan. Ushbu ma’lumotlarni
o‘rganish jarayonida qiyosiy taqqoslash usullaridan h
am foydalanildi. Bu jarayonda xuddi
shu davrda sobiq sovet ittifoqining markaziy hududlarida, xususan RSFSRdagi sanoat
korxonalari yoki sovet ittifoqining markaziy hududlarida joylashgan Ukraina SSR,
Belorussiya SSR kabi respublikalardagi sanoat korxonalarida ishchilar uchun yaratilgan
mehnat sharoitlari va mehnatkashlarning mehnat muhofazasi haqida va ushbu hududlardagi
zavod va fabrikalarda ishlab chiqarish jarayonlariga joriy etilgan eng yangi jihozlar va
uskunalar va ularning afzalliklari, ish
chilarning mehnat muhofazasini ta’minlashdagi
ahamiyati haqida ushbu gazetada berilgan ma’lumotlar bilan qiyosiy tahlil qilindi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Sobiq sovet ittifoqida xotin-qizlarni sanoat ishchilariga aylanish jarayoni 2-jahon
urushi yillarida avj olgan jarayon
bo‘lib
,
O‘zbekiston SSRning barcha oblastlaridan harbiy
xizmat yoshidagi erkak ishchilarning harbiy xizmatga jalb etilishi natijasida zavod va
fabrikalarda ishchi kuchining soni keskin qisqarishi va sovet ittifoqining urush
bo‘layotgan hududlaridan 300 ga yaqin sanoat korxonalarini O‘zbekiston SSR hududiga
ko‘chirib keltirilib
qisqa muddatlarda qayta ishga tushirilishi natijasida ishchi kuchiga
bo‘lgan ehtiyojning ortib borishi zavod va fabrikalarda ayol ishchilar miqdorining
ko‘payishiga asosiy sabab bo‘ldi. 2
-
jahon urushi yillarida O‘zbekiston SSRning Andijon
,
Namangan,
Farg‘ona oblastlaridagi to‘qimachilik
, tikuvchilik fabrikalarida va qurilish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
282
ashyolari ishlab chiqaruvchi g‘isht zavodlarida
, paxtani qayta ishlash zavodlarida, oziq-
ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish korxonalarida,
qishloq xo‘jaligi texnikalarini
ta’mirlash korxonalarida
asosiy ishchi kuchi ayollardan iborat bo‘ldi. Ayniqsa urush
yillarida qishloq xo‘jaligi tizimida mehnat qilgan xotin–
qizlarning fidoiy mehnatlari
g‘alabaga juda katta hissa qo‘shgan. Ayol ishchilarning fidoiy mehnatlari natijasida
O‘zbekiston SSR hududidagi sanoat korxonalarida ishlab chiqarilgan harbiy qurol
-
aslahalar, kiyim-kechak mahsulotlari, oziq-ovqat mahsulotlari frontlarda dushman
ustidan
g‘alaba qozonilishida
muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. 2
-jahon urushidan keyingi
davrdagi
xalq xo‘jaligini qayta tiklash jarayonlarida ham O‘zbekiston SSR hududidagi
,
xususan, Andijon, Namangan,
Farg‘ona oblastlaridagi zavod va fabrikalarda mehnat qilib
kelayotgan xotin
–
qizlarning faoliyatlari
katta o‘rin tutdi.
Ma’lumki
, urush yillarida sobiq
sovet ittifoq hududidagi barcha sanoat korxonalarida mehnat qilayotgan ishchilar o‘g‘ir
mehnat sharoitlarida mehnat qilishga majbur bo‘lganlar. Urushdan keyingi tin
ch qurilish
yillarida sanoat korxonalaridagi mehnat sharoitlari asta-sekinlik bilan ijobiy tomonga
o‘zgara boshlaganligi sanoatning turli tarmoqlariga oid zavod va fabrikalarda
,
kombinatlarda mehnat faoliyati bilan shug‘ullanayotgan ayol ishchi va xizmatch
ilar
uchun qulay mehnat sharoitlarini yaratila boshlanganidan ham ma’lum bo‘ladi.
O‘zbekiston SSR hududida faoliyat olib borgan sanoat korxonalarida ayol ishchi va
xizmatchilar uchun mehnat muhofazasi masalalariga alohida e’tibor qaratilgan bo‘lib
,
1946
–
1991-yillar davomida ayollarning mehnatini himoya qilish masalasida bir qancha
imtiyozlar va qulayliklar joriy etilgan. Sobiq Sovet tuzumi davrida mehnat qonunchiligida
ayol ishchi va xizmatchilarni mehnatini muhofaza qilish borasida quyidagi imtiyozlar
joriy etilgan:
1. Ish sharoitlarini yaxshilash masalasida:
–
O‘gir va zararli mehnat sharoitlarda ayollar mehnati cheklangan yoki umuman
ta’qiqlangan.
–
Ayollar ishlayotgan sexlarda va boshqa ishlab chiqarish bo‘limlarida maxsus
xavfsizlik texnikalarini joriy etilgan.
–
Har bir sanoat korxonasida ayollar uchun alohida sanitariya-gigiyena talablariga
javob beradigan maxsus xonalar (misol uchun dam olish xonalari, bolalarni
ovqatlantirish xonalari) tashkil etilgan.
2. Ish vaqti va mehnat ta;tili masalasida:
–
Ayol ishchi va xizmatchilar uchun qisqartirilgan ish kuni yoki ish haftasi joriy
etilgan. Bu jarayonda ayniqsa homilador ayol ishchi va xizmatchilar hamda yosh farzandi
bor ayol ishchi va xizmatchilar uchun qisqartirilgan ish kuni va ish haftasini joriy etish
ko‘zda tutilgan.
–
Homiladorlik va tug‘ruq ta’tilining muddati 126 kun etib belgilangan
(tug‘ilishdan oldin 70 kun
,
tug‘ruqdan keyin 56 kun).
–
Bolalarni parvarishlash uchun 3 yilgacha ish o‘rni saqlangan holda qo‘shimcha
ta’til berilgan.
3. Yosh farzandi bor ayol ishchi va xizmatchilar uchun yaratilgan imtiyozlar
–
Yosh farzandli onalar uchun ular uchun qulay ish grafigi tuzilgan.
–
Ko‘krak suti bilan farzandini parvarishlaydigan ayol ishchi va xizmatchilarga har
3 soatda farzandini ovqatlantirish uchun 30 daqiqa tanaffus berilgan.
–
Bog‘cha yoshidagi farzandi bor ayollarning farzandlari bolalar bog‘chalari va
maktabgacha ta’lim muassasalari sanoat korxonalari qoshida tashkil etilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
283
4.
Zararli va og‘ir mehnat sharoitlaridan himoyalash borasidagi
imtiyozlar
–
Inson sog‘lig‘i uchun zararli bo‘lgan moddalar bilan ishlanadigan mehnat
sharoitlaridan ayollar ozod etilgan, agarda ayollar bunday mehnat jarayonlariga jalb etilganda
ular uchun taqdi etiladigan himoya vositalarining sifatiga alohida
e’tibor qaratilgan.
–
Ayollar mehat qilayotgan sexlarda va boshqa ishlab chiqarish bo‘limlarida havo
almashtirish jihozlarining faoliyatiga alohida e’tibor qaratilgan.
5. Mehnat qonunchiligida ayol mehnatkashlar uchun joriy etilgan moliyaviy
yordam va imtiyozlar:
–
Homiladorlik va tug‘ruq nafaqasi davlat byudjeti mablag‘lari hisobidan to‘langan.
–
Kam ta’minlangan va ko‘p farzandli ayollar oilalariga moddiy yordam ko‘rsatish
bo‘yicha dasturlar amalga oshirilgan.
–
Ayollarga ijtimoiy sug‘urta va pensiya ta’minoti bo‘yicha qo‘shimcha imtiyozlar
berilgan.
6.
Ayol ishchi va xizmatchilarning ta’lim olishi va o‘z malakasini oshirishi
uchun yaratilgan imtiyozlar:
–
Ayol ishchi va xizmatchilar uchun maxsus texnika va malaka oshirish kurslari
tashkil etilgan
–
Ishlab
chiqarish bilan bir vaqtda ta’lim olish imkoniyati (masalan kechki ta’lim
yoki sirtqi ta’lim)
yaratilgan.
Ushbu imtiyozlar SSSR Oliy Soveti tomonidan 1971-yilda yangi tahrirda qabul
qilingan
Mehnat kodeksida va O‘zbekiston SSR Oliy Soveti tomonidan 1971
-yil
17-
dekabrda qabul qilingan “O‘zbekiston SSR Mehnat qonunlari kodeksini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi qonunda belgilab qo‘yilgan
[1.3-bet]. Sobiq Sovet tuzumi davrida ushbu
chora tadbirlarni amalga oshirish orqali ayollarning mehnatini muhofaza qilish va
ularning ijtimoiy xavfsizligini ta’minlash
jarayonlari orqali ayollarni sanoatda va
iqtisodiyotda muhim kuch sifatida faol ishtirok etishi rag‘batlantirilgan.Bundan tashqari
SSSR Oliy Soveti va O‘zbekiston Oliy Soveti tomonidan 1944
-, 1956-, 1968-yillarda
qilingan “Ayollar mehnatini muhofaza qilish
va onalikni qo‘llab quvvatlash
chora
tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorlarda ayollar uchun maxsus ishlash sharoitlarini belgilash
,
bolalar tarbiyasiga ko‘maklashish va ayollarning ijtimoiy muhofaza qilishga qaratilg
an.
Andijon oblastidagi sanoat korxonalarida ayol ishchilar uchun qulay mehnat
sharoitlarini yaratishda muhim jarayonlardan biri bo‘lgan yosh farzandli ayol
ishchilarning farzandlari uchun bolalar
bog‘chalarini tashkil etishga 1946
-yilda ham
alohida e’tibo
r qaratilgan. Xususan, A
нджон
ОБЛПРОМСТРАХКАССА
(
Проми
шленно
строителъная
страховая
касса
-
keying o‘rinlarda Sanoat qurilish sug‘urta jamg‘armasi
deb ketiladi-
) tomonidan Andijon shahrining o‘zida 5 dona bolalar bog‘chalari tashkil
etilgan. Ana shunday bo
lalar bog‘chalaridan biri shaharning T.Shevchenko
nomidagi
ko‘chasida joylashgan. Ushbu bolalar bog‘chasi 50 o‘rinli bo‘lib
, unda Andijon shahridagi
“Krasnaya Zvezda”
,
“Tikuvchi”
,
“Mehnat guli” artellarida mehnat qilayotgan ayol
mehnatkashlarning farzandlari tarbiyalangan. Andijon shahrining Qizil Yulduz nomli
ko‘chasida joylashgan 7
-
sonli bolalar bog‘chasida “Pillakash”
,
“Bolshevik” “Qizil botir”
,
“Vatan uchun”
,
“Qizil O‘zbekiston” artellarida mehnat faoliyati bilan shug‘ullanayotgan
ayol ishchilarning farzandlari tarbiyalangan. 1946-yilda oblastdagi sanoat korxonalarida
mehnat qilayotgan yosh farzandli ayol ishchi va xizmatchilarning farzandlari uchun
nafaqat Andijon shahrida,
balki oblastning bir qator tumanlarida ham bolalar bog‘chalari
tashkil etilgan. Masalan, Andijon oblastining Shaxrixon rayon markazi Shaxrixon
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
284
shahrida Beregovaya ko‘chasida 1946
-yilda
tashkil etilgan bolalar bog‘chasi ushbu
rayonning “Sverdlov”
,
“Yangi yo‘l”
,
“Madaniyat” artellarida mehnat qilayotgan ayol
ishchilarning farzandlari uchun xizmat qilgan [2.4-bet].
Sanoat qurilish sug‘urta
jamg‘armasi tomonidan
, shuningdek, oblastdagi artellarda mehnat qilib kelayotgan ishchi
va xizmatchilarni chuqurlashtirilgan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish yuzasidan samarali ishlar
amalga oshirilgan. 1947-
yilda o‘tkazilgan ana shunday chuqurlashtirilgan tibbiy ko‘rik
natijasida artellarda mehnat qilayotgan xotin-
qizlar orasida sog‘lig‘ida muammolarga ega
bo‘lganlarining soni ko‘pchilikni tashkil etishi aniqlangan.Ushbu ishchilarga Sanoat
quril
ish sug‘urta jamg‘armasi tomonidan
Farg‘ona oblastidagi Shohimardon
,
Qirg‘iziston
SSR ning Jalolobod sharidagi, RSFRSning Omsk shahridagi dam olish uylariga davolanish
uchun yo‘llanmalar taqdim etilgan
[3.14-bet].
Bu davrda Namangan oblastidagi sanoatning turli tarmoqlariga oid korxonalarda
minglab ayol ishchi xizmatchilar mehnat faoliyati bilan shug‘ullangan. Ayniqsa
, bu davrda
Namangan oblastida faoliyat olib borayotgan yengil sanoatning tikuvchilik, ipak ishlab
chiqarish fabrikalarida, badiiy buyumlar ishlab chiqarish fabrikalarida, oziq-ovqat
sanoatiga taalluqli konserva zavodlarida, hon mahsulotlari ishlab chiqarish
kombinatlarida mehnat qilayotgan ishchilarning asosiy qismini xotin-qizlar tashkil
etganligini ko‘rish mumkin. Oblastdagi eng yirik sanoat
korxonalari hisoblangan
1-besh yillik artelida, 2-sonli tikuvchilik fabrikasida, Namangan Konserva zavodida,
Namangan non kombinatida, Namangan sut-
moy zavodlarida ko‘p sonli xotin
-qizlar turli
lavozimlarda mehnat qilganlar. Bundan tashqari mahalliy sanoat boshqarmasi
tasarrufidagi artellarda ham ko‘p sonli ayollar mehnat faoliyatlari bilan shug‘ullanib
kelganlar.Misol uchun Namangan shahrida joylashgan Stalin nomidagi, Yangi rivojiya
nomidagi artellarda ham mehnatkashlar safida ko‘p sonli ayol ishchilar
mavjud
bo‘lganlar. Xususan
,
Yangi rivojiya artelida gilam to‘qish sexida asosiy ishchi kuchi
ayollardan iborat bo‘lgan
[4.1-bet]. 1950-yilda VLSKM 25 yilligi nomidagi Namangan
konserva zavodida mehnat qilayotgan xotin-qizlar uchun talab darajasidagi mehnat
muhofazasini joriy etish bo‘yicha bir qator ijobiy ishlar bajarilgan.Buning natijasida
1950-yilning iyul oyiga kelib iyul oyi uchun belgilangan mahsulot ishlab chiqarish rejasi
muddatidan 4 kun oldin bajarilgan va bundan 7 oylik mehnat
majburiyati ham to‘liq
bajarilgan.
Namangan oblastidagi nogironlar kooperatsiyasi tarkibidagi artellarda mehnat
qilayotgan xotin-qizlarning soni 1950-
yilda ko‘pchilikni tashkil etmagan.
Bu
haqida 1950-yil 15-
avgustda Namangan shahrida bo‘lib o‘tgan oblast
nogironlar
kooperatsiyasining syezdida ta’kidlab o‘tilgan. Syezdda
, shuningdek, kooperatsiya
boshqaruvida mahalliy millatlardan bo‘lgan xotin
-qizlar soni kam ekanligi va ularni
jamoat ishlariga jalb etishni kuchaytirish kerakligi aytib o‘tilgan
[5.3-bet].
Shuningdek, bu davrda nisbatan
og‘ir mehnat sharoitiga ega paxtani qayta ishlash
zavodlarida, kimyo sanoati korxonalarida, qurilish va binokorlik mahsulotlari ishlab
chiqaruvchi uysozlik kombinatlari va g‘isht ishlab chiqarish zavodlarida ham ayol ishchi
va xizmatchilar mehnat qilganlar. Misol uchun Uchqo‘rg‘on rayonidagi Qo‘g‘ay paxta
tozalash zavodida Olga Yatsenko, Tatyana Andrianovalar smena masterlari lavozimida
mehnat qilganlar [6.1-bet]. Keyingi yillarda ham Andijon oblastidagi sanoat
korxonalarida mehnat qilayotgan xotin-qizlarning mehnat muhofazasini tashkil etish
borasida bir qancha tadbirlar amalga oshirib borilgan. Bu jarayonlarda sanoat
korxonalaridagi ayol ishchi va xizmatchilarning mehnat sharoitlarini talab darajasida
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
285
bo‘lishini ta’minlash
,
ularning sog‘lig‘ini saqlash va qabul qilingan me’yorlar asosida
xavfsiz ish sharoitlarini tashkil etish jarayonlari bilan sanoat korxonalarining boshqaruv
ma’muriyatlari
,
mahalliy kasaba uyushma qo‘mitalari
, zavod va fabrikalarda tashkil
etilgan xotin-qiz
lar qo‘mitalari shug‘ullangan. Xususan
, 1965-yilda Andijon Oblsovprof
(Oblasnoy sovet profsoyuzov
–
Oblast kasaba uyushma ittifoqlari kengashi keyingi
o‘rinlarda shunday
nom bilan yuritiladi) tomonidan sanoat korxonalarida mehnat
qilayotgan xotin-qizlarning mehnat muhofazasining muhim tadbirlaridan biri
hisoblangan
homiladorlik ta’tili uchun 79 ming so‘m miqdorida ta’til
pul mablag‘lari
,
farzand ko‘rganlik uchun 148 ming so‘m miqdorida mukofot pullari ajratilgan. Bundan
tashqari sanoat korxonalarining ayol ishchi va xizmatchilaridan 102 nafariga davolanish
va dam olish uchun dam olish uylariga va sanatoriylarga yo‘llanmalar taqdim etilgan
[7.20-bet]. Andijon oblastidagi zavod va fabrikalardagi mahalliy kasaba uyushma
qo‘mitalari tomonidan ijtimoiy sug‘urta fondi mablag‘lari hisobidan zavod va fabrikalarda
mehnat qilayotgan homilador ayol ishchilarning 385 nafariga,
farzand ko‘rgan ayol ishchi
va xizmatchilardan 32 nafariga moddiy yordam pul mablag‘lari berilgan. Lekin shunga
qaramasdan oblastdagi sanoat korxonalarida mavjud mehnat sharoitlarini qoniqarsiz
darajada ekanligi natijasida
mehnat qilayotgan ayollar o‘rtasida turli kasalliklar bilan
kasallanish holatlarining soni keskin ko‘paygan. Ayniqsa
, bunday salbiy holatlar
mashinasozlik sanoati, kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqaruvchi korxonalarda, neftni
qayta ishlash sanoatiga mansub korxonalarda mehnat qilayotgan xotin-
qizlar o‘rtasida
ko‘p uchragan. Bunday turdagi korxonalarda mehnat qilayotgan xotin
-qizlarning
nevrologik kasalliklar, radikulit, bronxit va ayollarning jinsiy kasalliklari bilan
kasallanishi holatlari ko‘p marotaba
yuzaga kelayotganligi aniqlangan [8.34-bet].
1968-yilda
Andijon oblastidagi to‘qimachilik va yengil sanoat korxonalarida mehnat
qilayotgan xotin-qizlar uchun to
‘qimachilik va yengil sanoat xodimlari oblast
soveti
tomonidan homiladorlik ta’tili va farzand ko‘rishi munosabati bilan beriladigan mukofot
pullari uchun yillik moliyaviy rejada 44 ming 700 so‘m miqdoridagi pul mablag‘larini
ajratish ko‘zda tutilgan bo‘lib amalda esa 80 ming 500 so‘m miqdoridagi pul mablag‘lari
ana shu maqsadlarda sarflangan. Bu jarayonda ayol ishchi va xizmatchilar uchun
to‘langan pul mablag‘larining miqdori ortib ketganligi yil davomida oblastdagi
to‘quvchilik va tikuvchilik sanoat korxonalarida mehnat faoliyati bilan shug‘ullanayotgan
xotin-
qizlarning soni ortib borishi bilan bog‘liq bo‘lgan.[9.41
-bet]
Sobiq Sovet Ittifoqida xotin-qizlarning jamiyat hayotida faolligini oshirish hamda
ularning
siyosiy faoliyatini qo‘llab
quvvatlash uchun maqsadli tadbirlar amalga oshirib
borilgan.Bu jarayonlar sanoat korxonalaridagi xotin-qizlar saflarida mehnat qilayotgan
ishlab chiqarish ilg‘orlarini faoliyatini qo‘llab quvvatlash va ularning faoliyatini targ‘ib
qilish masalalariga va ul
arni siyosiy organlarda faoliyatini targ‘ibotiga alohida e’tibor
qaratishda aks etgan. Masalan,
Andijon poyabzal fabrikasida mehnat qilayotgan ilg‘or
ishchilardan biri Ilniyaz Gabitova 1972-yilda poyabzal fabrikasi ishchilari tomonidan
Andijon shahar xalq deputatlari sovetiga deputat etib saylangan. Ilniyaz Gabitova shahar
deputatlari sovetidagi faoliyati davomida o‘zining saylovchilarining muammolarni
bartaraf etish bo‘yicha murojaatlarini ijobiy hal qilishda ma’lum bir yutuqlarga erishgan.
Masalan, poyabzal fabrikasining ishchisi F. Xusanbekovning fabrika hisobxonasi
tomonidan oylik maoshini hisoblashda yuzaga kelgan muammosini ijobiy hal etib
yetkazilgan zararni qoplanishiga muvaffaq bo‘lingan. Bundan tashqari I.
Gabitovaning
sa’y
-harakatlari
bilan
ushbu
fabrikada
mehnat
qilayotgan
L.
Yo‘ldosheva
,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
286
X. Sotoboldieyavalarga
uy qurish uchun fabrika ma’muriyati tomonidan
qurilish
ashyolari ajratilgan. Quvonarlisi I. Gabitova bilan poyabzal fabrikasining mahalliy kasaba
uyushma qo‘mitasi hamkorlikda
fabrikada mehnat qilayotgan xotin-qizlarning mehnat
sharoitlarini sifatini yaxshilash bo‘yicha samarali ishlarni amalga oshirilgan.[10.1
-bet]
XULOSA
Andijon va Namangan viloyatlari
Davlat arxivlari fondlarida saqlanayotgan o‘tgan
asrning 1946
–
1970-yillarig
a oid bo‘lgan viloyatda faoliyat olib borgan sanoat
korxonalarining arxiv hujjatlarini, shuningdek, Andijon viloyat Kasaba uyushma
ittifoqlari viloyat Kengashining arxiv hujjatlarini
o‘rganish va tahlil qilish jarayonida
shunday xulosalar shakllandi. Sovet Ittifoqidagi yakka-hukmron partiya KPSS
dasturlarida,
ko‘rsatmalarida
kommunistik partiyaning zarbdor kuchi deb hisoblangan
ishchilar va xizmatchilar uchun qulay mehnat sharoitlari, farovon moddiy turmush tarzi
yaratish bo‘yicha katta va’dalar berilgan bo‘lsa
-da, amalda 1947
–
1970-yillarda
sanoatning turli tarmoqlarida mehnat qilayotgan muhandis va texnik xodimlar, ishchi va
xizmatchilar saflarida bo‘lgan xotin
-
qizlar uchun ko‘rsatilgan tibbiy xizmat va ularning
sog‘liklarini tiklash uchun turli sanatoriylar va sog‘lomlashtirish kurortlariga yuborish
jarayonlari talab darajasida bo‘lmaganligi
, zavod va fabrikalarda tibbiy xizmat va tibbiy
uskunalar uchun ko‘p miqdorda mablag‘lar ajratilgan bo‘lsa
-da, tibbiy-
sog‘lomlashtirish
yuzasidan belgilangan vazifalar a
sosan rasmiy hujjatlardagina talab darajasida bo‘lganligi
ma’lum bo‘ldi. Ayniqsa
, Andijon viloyatidagi mashinasozlik va kimyoviy mahsulotlar
ishlab chiqaruvchi zavod va fabrikalarda ishchilarning ishlab chiqarish jarayonlarida
jarohatlanishi, kasbiy kasalliklar bilan kasallanish kabi salbiy holatlarning miqdori
kamaymaganligi viloyatdagi sanoat korxonalarida ishchilarning mehnat muhofazasining
muhim jihati hisoblangan tibbiy-
sog‘lomlashtirish tadbirlarining talab darasida
bo‘lmaganligini ko‘rsatadi. To‘g‘ri 1960
-yillardan boshlab Andijon viloyatidagi sanoat
korxonalarida ayol ishchi va xizmatchilar uchun ko‘rsatilayotgan tibbiy xizmat va
ularning sog‘lomlashtirish muassasalariga yuborish orqali ularning sog‘liklarini
yaxshilash va buning n
atijasida ularning mehnat qilish qobiliyatini rivojlantirish bo‘yicha
ba’zi ijobiy o‘zgarishlar yuz bergan. Lekin sanoat korxonalarida mavjud ishlab chiqarish
jihozlarining ma’nan eskirganligi
, zavod va fabrikalardagi havoni tozalash uskunalarining
talab darajasida ishlamasligi, sanoat korxonalarida sanoat sanitariyasi talablarini
qoniqarsiz holatda ekanligi, ishchi va xizmatchilarga berilayotgan shaxsiy himoya
vositalarining sifatsiz darajada ekanligi natijasida ayol ishchi va xizmatchilarning
texnogen avariyalar natijasida jarohat olishi va buning natijasida mehnat qilish
qobiliyatini vaqtincha yoki butunlay yo‘qotish jarayonlari
, ularning revmatizm, nafas
olish yo‘llari kasalliklari bilan kasallanishi
, kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqaruvchi
zavodlarda is
hchilarning jigar faoliyati buzilishi kasalligining og‘ir ko‘rinishi kabi
kasalliklar bilan kasallanishi singari salbiy jarayonlar davom etib kelgan.
Maqolada tadqiq etilgan jarayonlarni bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida
faoliyat olib borayotgan sanoat korxonalarida, xususan, Andijon, Namangan viloyatlarida
faoliyat olib borayotgan zavod va fabrikalarda mehnat qilayotgan xotin-qizlar uchun
amalga oshirilayotgan tibbiy-
sog‘lomlashtirish tadbirlari bilan qiyoslash orqali
bugungi kunda O‘zbekiston Resp
ublikasida davlat rahbari va hukumat tomonidan
mehnatkashlarni sog‘liklarini saqlash va ularga sifatli tibbiy xizmat ko‘rsatishni amalga
oshirish, shuningdek,
xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish yuzasidan juda ko‘plab ijobiy
tadbirlar amalga oshirilayotg
anligini guvohi bo‘lamiz.Albatta bu jarayonda bugungi
kunda mamlakatimiz davlat rahbari va hukumati tomonidan olib borilayotgan ijtimoiy
siyosatda inson omili yuksak o‘ringa qo‘yilganligi alohida ahamiyat kasb etadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
287
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Lex
.uz.O‘zbekiston Oliy Sovetining Vedemostlari 1971
-
yil №34.
2.
Andijon Davlat arxivi.601-fond.1-
ro‘yhat.4
-ish.4-bet.
3.
Andijon Davlat arxivi.601-fond.1-
ro‘yhat.41
-ish.14-bet.
4.
“Yubileyga atab gilam to‘qilmoqda” Stalin xaqiqati.7.01.1950.14
-son 1-bet.
5.
A.Tilla.”Oblast invalidlar kooperatsiyasi soyuzining syezdi” Stalin xaqiqati.
19.08.1950. 164-son 3- bet.
6.
“Ilg‘or
kollektiv ahdi” Stalin xaqiqati gazetasi.12.02.1949.29
-son(4310).1-bet.
7.
Andijon viloyat Davlat arxivi.618-fond.1-
ro‘yhat.1
-ish.20-bet.
8.
Andijon viloyat Davlat arxivi.618-fond.1-
ro‘yhat.1
-ish.34-bet.
9.
Andijon viloyat Davlat arxivi.618-fond.1-
ro‘yhat.34
-ish.41-bet.
10.
I.Shabanov. “Ishonch katta baxt”.Kommunist gazetasi.22.01.1972.16
-son.1-bet.
