Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The legal nature of the World Trade Organization: its role
in public international law and impact on private
international law
Shokhijakhon FAYZULLOEV
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 20 January 2025
Available online
15 February 2025
The World Trade Organization (WTO) is one of the main
institutions of international economic law, the legal nature of
which was largely formed within the framework of
international public law. The WTO, as an international
organization regulating interstate trade relations, defines the
legal obligations of sovereign states and develops the rules of
international trade. At the same time, WTO rules directly or
indirectly affect subjects of private law, which demonstrates its
inextricable connection with international private law. This
article analyzes the role of the WTO within the framework of
international public law, its impact on legal relations between
states and the degree of connection of WTO rules with
international private law. The article is aimed at a more in-
depth study of the legal nature of the WTO and an analysis of its
place in the world trading system.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
World Trade Organization,
international public law,
international private law,
international economic law,
international trade law,
settlement of international
disputes.
Jahon savdo tashkilotining huquqiy tabiati: xalqaro
ommaviy huquqdagi o‘rni va xalqaro xususiy huquqqa ta’siri
ANNOTATSIYA
Kalit so
‘
zlar:
Jahon savdo tashkiloti,
xalqaro ommaviy huquq,
xalqaro xususiy huquq,
xalqaro iqtisodiy huquq,
xalqaro savdo huquqi,
xalqaro nizolarni hal etish.
Jahon savdo tashkiloti (JST) xalqaro iqtisodiy huquqning
asosiy institutlaridan biri bo‘lib, uning huquqiy tabiati ko‘p
jihatdan xalqaro ommaviy huquq doirasida shakllangan.
JST davlatlararo savdo munosabatlarini tartibga soluvchi
xalqaro tashkilot sifatida suveren davlatlarning huquqiy
majburiyatlarini belgilaydi va xalqaro savdo tartib-qoidalarini
1
Teacher, Tashkent State University of Law. E-mail: sh.fayzullayev@tsul.uz
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
424
ishlab chiqadi. Shu bilan birga, JST normalari xususiy huquq
subyektlariga ham bevosita yoki bilvosita ta’sir ko‘rsatadi, bu
esa uning xalqaro xususiy huquq b
ilan uzviy bog‘liqligini
namoyon etadi. Ushbu maqolada JSTning xalqaro ommaviy
huquq doirasidagi o‘rni, uning davlatlar o‘rtasidagi huquqiy
munosabatlarga ta’siri va JST qoidalarining xalqaro xususiy
huquq bilan qanchalik bog’liq ekanligi tahlil qilinadi.
Maqola
JSTning huquqiy tabiatini yanada chuqurroq o‘rganish va uning
jahon savdo tizimidagi o‘rnini tahlil qiladi.
Правовая природа Всемирной торговой организации:
ее роль в международном публичном праве и влияние
на международное частное право
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Всемирная торговая
организация,
международное
публичное право,
международное частное
право,
международное
экономическое право,
международное торговое
право,
урегулирование
международных споров.
Всемирная торговая организация (ВТО) является одним
из основных институтов международного экономического
права,
правовая
природа
которого
во
многом
сформировалась в рамках международного публичного
права.
ВТО,
как
международная
организация,
регулирующая межгосударственные торговые отношения,
определяет
правовые
обязательства
суверенных
государств и разрабатывает правила международной
торговли. В то же время нормы ВТО прямо или косвенно
влияют на субъекты частного права, что демонстрирует ее
неразрывную связь с международным частным правом.
В данной статье анализируется роль ВТО в рамках
международного публичного права, ее влияние на
правовые отношения между государствами и степень связи
правил ВТО с международным частным правом. Статья
направлена на более глубокое изучение правовой природы
ВТО и анализ ее места в мировой торговой системе.
Jahon savdo tashkiloti (JST) xalqaro savdo tizimining asosi hisoblanib, u a
’
zo davlatlar
o
‘
rtasida savdo bitimlari bo
‘
yicha muzokaralar olib borish va nizolarni hal etish uchun
fundament yaratib kelmoqda. Biroq, uning huquqiy tabiati va xalqaro huquqning keng
doirasidagi o
‘
rni hamon bahsli munozaralarga sabab bo
‘
lib qolmoqda. An
’
anaviy
yondashuvlarga asosan, Jahon Savdo Tashkiloti xalqaro ommaviy huquq instituti sifatida
qaraladi, chunki u davlatlararo munosabatlarni tartibga soladi va suveren davlatlar
tomonidan ratifikatsiya qilingan shartnomalar orqali faoliyat yuritadi. Shunga qaramay,
Jahon Savdo Tashkiloti qoidalarining ta
’
siri davlatlar doirasidan chetga chiqib, transmilliy
korporatsiyalar, kichik korxonalar va iste
’
molchilar kabi xususiy huquq subyektlarga ham
o
‘
z ta
’
sirini o
‘
tkazib kelmoqda. Ushbu maqolada Jahon Savdo Tashkilotining xalqaro
ommaviy huquq va xalqaro xususiy huquqda tutgan o
‘
rni ko
‘
rib chiqilib, uning ushbu ikki
soha o
‘
rtasida ko
‘
prik vazifasini o
‘
tashdagi o
‘
ziga xos roli ta
’
kidlanadi.
Xalqaro ommaviy huquq davlatlar va xalqaro tashkilotlar o
‘
rtasidagi
munosabatlarni tartibga solib, davlatlarning suvereniteti, ularning xohish-irodasi va
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
425
davlatlararo nizolarni hal etishga alohida e
’
tibor qaratadi. Jahon savdo tashkiloti (JST)
bunday ta
’
rifga to
‘
liq mos keladi, chunki u o
‘
zining asosiy shartnomasi hisoblangan
“
Marokash bitimi
” (1994)
asosida tashkil etilgan hukumatlararo tashkilotdir. Jahon
Savdo Tashkilotining asosiy vazifalari savdo kelishuvlari bo
‘
yicha muzokaralar olib
borish, savdo siyosatini kuzatib borish va nizolarni hal etishdan iborat bo
‘
lib, bular
mohiyatan xalqaro ommaviy huquq faoliyati hisoblanadi.
Jahon savdo tashkiloti shartnomaviy tuzilma hisoblanib, uning huquqiy tuzilishi
“
Tariflar va savdo bo
‘
yicha bosh kelishuv
” (
GATT
), “
Xizmatlar savdosi bo
‘
yicha bosh
kelishuv
” (
GATS) va
“
Intellektual mulk huquqlarining savdo jihatlari to
‘
g
‘
risidagi kelishuv
”
(TRIPS) kabi shartnomalarga asoslanadi. Ushbu bitimlar a
’
zo davlatlar uchun majburiy
hisoblanib, Jahon Savdo Tashkiloti nizolarni hal etish mexanizmi orqali amalga oshiriladi. Bu
mexanizm davlatlar o
‘
rtasidagi kelishmovchiliklarni bartaraf etishga xizmat qiladi.
Jahon savdo tashkiloti davlatlararo markazlashgan nizolarni hal etish tizimiga
asoslanadi. Jahon savdo tashkiloti (JST)ning nizolarni hal qilish tizimi xususiy huquq
subyektlari emas, balki a’zo davlatlar o‘rtasidagi ziddiyatlarni
bartaraf etishga
mo‘ljallangan. Masalan, “AQSH –
Krevetkalar” (1998) deb nomlangan alohida ahamiyatga
molik bo‘lgan ishda Amerika Qo‘shma Shtatlarining krevetka importiga qo‘yilgan
cheklovlari yuzasidan bir qator davlatlar, jumladan, Hindiston, Malayziya, Pokiston va
Tailand e’tiroz bildirib, AQSH ustidan Jahon Savdo Tashkilotiga shikoyat qilishgan. Ushbu
ish Jahon Savdo Tashkilotining davlatlararo savdo nizolarini hal qilish uchun xalqaro
maydon sifatidagi rolini yaqqol ko‘rsatib beradi.
Jahon savdo tashkiloti davlatlarning xohish-iroda erkinligi tamoyili asosida ish olib
boradi, chunki a’zo davlatlar Jahon savdo tashkilotining qoida va qarorlariga ixtiyoriy
ravishda amal qilishga rozilik bildiradilar. Bu xalqaro ommaviy huquqning davlatlar
suvereniteti va mustaqilligini nazarda tutuvchi asosiy tamoyillariga muvofiq keladi.
Xalqaro xususiy huquq, kollizion huquq nomi bilan ham atalib, mahalliy
yurisdiksiyalar osha xususiy huquq subyektlari o‘rtasidagi chet el elementi bilan
murakkablashgan huquqiy nizolarni hal etishni tartibga soladi. Jahon savdo tashkiloti
(JST) xalqaro xususiy huquqning to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri subyekti bo‘lmasa
-da, uning qoidalari
va qarorlari xususiy huquq subyektlariga, ayniqsa xalqaro savdo bilan shug‘ullanuvchi
korxonalarga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi.
Jahon savdo tashkilotining xususiy huquq subyektlariga ta’siriga to‘xtalib o‘tadigan
bo‘lsak, Jahon Savdo Tashkiloti bitimlari ko‘pincha a’zo davlatlardan yuridik shaxslarga
va yuridik shaxs tashkil etmagan holda yakka tartibdagi tadbirkorlik bilan
shug’ullanuvchi shaxslarga bevosita ta’sir etuvchi ichki davlat qonunlarni joriy etishni
talab qiladi. Masalan, “Intellektual mulk huquqlarining savdo jihatlari to‘g‘risidagi
kelishuv” (TRIPS) bitimi xususiy huquq subyektlariga to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri ta’sir
ko‘rsatadigan intellektual mulkni himoya qilishni belgilaydi. Shuningdek, “Tariflar va
savdo bo‘yicha bosh kelishuv” (GATT) va “Xizmatlar savdosi bo‘yicha bosh kelishuv”
(GATS) doirasidagi savdoning erkinlashtirilishi jahon bozorlarida faoliyat yuritayotgan
yuridik shaxslar uchun ham imkoniyatlar, ham muammolarni yuzaga keltiradi.
Jahon savdo tashkiloti bir vaqtning o‘zida xususiy
-huquqiy nizolarga ham bilvosita
ta’sir ko‘rsatib kelmoqda. Garchi, Jahon Savdo Tashkiloti xalqaro xususiy nizolarni ko‘rib
chiqmasa-
da, uning qarorlari milliy sudlar va hakamlik sudlariga ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Masalan, Jahon Savdo Tashkilotining antidemping choralari kabi savdoni
himoya qilishga qaratilgan qarorlari, milliy sudlarning yuridik shaxslar ishtirok etadigan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
426
ishlarda savdoga oid qonunlarni qanday talqin qilishi va qo‘llashini belgilab berishi
mumkin.
Jahon savdo tashkilotida savdoni tartibga solishda davlat-xususiy hamkorligi
xususida aytib o‘tadigan bo‘lsak, Jahon savdo tashkiloti avvalo
hukumatlararo organ
sifatida ish yuritadi, ya’ni uning qarorlari va muzokaralari milliy hukumatlar ishtirokida
amalga oshiriladi. Biroq, so‘nggi yillarda Jahon Savdo Tashkiloti xususiy manfaatdor
tomonlar, jumladan korxonalar, savdo uyushmalari va nodavlat notijorat tashkilotlari
(NNT) bilan tobora ko‘proq hamkorlik qilmoqda.
Xususiy sektor bilan hamkorlikni mustahkamlash maqsadida JST jamoatchilik
bilan maslahatlashuvlar va manfaatdor tomonlar forumlarini tashkil etdi. Bu platformalar
xususiy subyektlarga
o‘z muammolari bo‘lishish, ekspertlik bilimlarini taqdim etish va
savdo muzokaralariga ta’sir o‘tkazish imkonini beradi. Jahon Savdo Tashkiloti savdo
bilan bog‘liq muammo va imkoniyatlarni muhokama qilish uchun korxonalar, sanoat
vakillari va fuqarolik jamiyati tashkilotlarini muntazam ravishda taklif etib turadi.
Jahon savdo tashkilotining xususiy huquq subyektlari hisoblanmish manfaatdor
tomonlar bilan tobora kuchayib borayotgan hamkorligi ularning jahon savdosidagi
muhim o‘rnini alohida e’tirof etadi. Bi
znes doiralari, sanoat guruhlari va fuqarolik
jamiyatini jalb etish orqali Jahon Savdo Tashkiloti o‘zining savdo siyosati barcha iqtisodiy
subyektlar uchun amaliy, samarali va foydali bo‘lishini ta’minlashga intilmoqda.
Jahon savdo tashkilotining xalqaro ommaviy huquq va xalqaro xususiy huquq
kolliziyasidagi o‘ziga xos o‘rni uning global savdoni tartibga solish tizimidagi
takomillashib borayotgan rolida namoyon bo‘lmoqda. Xalqaro ommaviy huquq instituti
maqomini saqlab qolishiga qaramay, tashkilotning xusus
iy subyektlarga ta’siri va
nodavlat manfaatdor tomonlar bilan o‘zaro aloqalari mazkur huquqiy sohalar o‘rtasidagi
an’anaviy chegaralarning noaniqlashib borishiga olib kelmoqda.
Jahon Savdo Tashkilotining (JST) 2014-yilda qabul qilingan Savdoni
Soddalashtirish to'g'risidagi Bitimi (Trade Facilitation Agreement) bojxona tartib-
qoidalarini takomillashtirish va savdo to‘siqlarini kamaytirish maqsadida qabul qilingan.
Mazkur bitimni amalga oshirish hukumatlar va xususiy sektor subyektlari, jumladan,
logistika ko
mpaniyalari hamda bojxona brokerlari o‘rtasida yaqin hamkorlikni talab
etadi. Ushbu jarayon JST maqsadlariga erishish uchun davlat-xususiy sherikligini
rivojlantirishdagi rolini yaqqol namoyon etadi.
Elektron tijorat va raqamli savdoning jadal rivojlanishi Jahon Savdo Tashkiloti
(JST) doirasida xalqaro ommaviy va xalqaro xususiy huquq o‘rtasidagi o‘zaro
aloqadorlikni yanada yaqqolroq namoyon etmoqda. Jahon Savdo Tashkiloti davlatlararo
darajada raqamli savdoni tartibga solish uchun me‘yoriy
-huquqiy bazani
ta‘minlasa
-da,
xususiy kompaniyalar raqamli iqtisodiyotni shakllantirishda markaziy ahamiyat kasb
etmoqda.
Garchi, Jahon savdo tashkiloti (JST) avvalo o‘z a’zo davlatlari o‘rtasidagi nizolarni
hal etishga qaratilgan bo‘lsa
-da, xususiy subyektlarning bu nizolardan kelib chiqadigan
natijalarda muhim manfaatlarga ega ekanligini e’tirof etish zarur. Buning yorqin misoli
sifatida “Yevropa Ittifoqi –
bananlarni import qilish, sotish va taqsimlash tartibi” (1997)
ishini keltirib o‘tish mumkin. Ushbu ish doirasida
Jahon Savdo Tashkilotining qarorlari
asosida, Yevropa Ittifoqi tomonidan joriy qilingan import cheklovlari sababli banan
yetishtiruvchi va tarqatuvchi xususiy korxonalarga to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
427
Xulosa qiladigan bo‘lsak, Jahon savdo tashkilo
ti (JST) xalqaro ommaviy huquq va
xalqaro xususiy huquq kolliziyasida o‘ziga xos va muhim o‘rin egallaydi. Jahon Savdo
Tashkiloti xalqaro ommaviy huquqning ma’lum bir tarmog‘ini tartibga soluvchi tashkilot
sifatida a’zo davlatlar o‘rtasidagi savdo munosabatlarini tartibga solish va ular o‘rtasidagi
nizolarni hal etish vazifasini bajaradi. Shunga qaramay, tashkilotning qoidalari va
qarorlari xususiy huquq subyektlariga sezilarli va keng qamrovli ta’sir ko‘rsatib
kelmoqda. Bu esa jahon savdosida xalqaro huquqning ommaviy va xususiy jihatlari
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikning tobora kuchayib borayotganini namoyon etadi.
Jahon savdo tashkiloti (JST) iqlim o‘zgarishi, barqaror rivojlanish va raqamli
transformatsiya kabi yangi global muammolarni hal etishda ko‘pla
b qiyinchiliklarga duch
kelmoqda. Bu muammolar innovatsion yondashuvlar hamda davlat va xususiy sektorlar
o‘rtasidagi mustahkam hamkorlikni talab etadi.
Bundan tashqari, JST o‘zining shaffoflik va inklyuzivlik borasidagi tanqidlariga
tayyor turishi lozim. Uning davlat-markazlashgan tuzilmasi xalqaro ommaviy huquqqa
asoslangan bo‘lsa
-
da, jahon savdosida xususiy subyektlar ta’sirining ortib borishi
nodavlat manfaatdor subyektlar uchun yanada yuqoriroq e’tibor talab qilmoqda. Rasmiy
maslahatlashuv jarayonlari va jamoaviy nazorat kuzatuvchisi maqomi kabi xususiy
sektor ishtirokini ta’minlash mexanizmlarini mustahkamlash davlat va xususiy
manfaatlar o‘rtasidagi tafovutni bartaraf etishga yordam berishi mumkin.
JST uchun yana bir muhim jihat uning nizolarni hal qilish mexanizmini
mustahkamlash hisoblanadi. Bu mexanizm so‘nggi yillarda jiddiy qiyinchiliklarga duch
keldi, jumladan, Apellyatsiya organi faoliyatining to‘xtashi bunga yaqqol misol bo‘lishi
mumkin. Ushbu tizimning ishlash mexanizmini tiklash nafaqat davlatlararo nizolarni hal
etish uchun, balki ishonchli va qonuniy kuchga ega bo‘lgan bunday mexanizm xalqaro
savdo qoidalaridan bevosita manfaatdor bo‘lgan xususiy subyektlarga huquqiy aniqlikni
ta’minlash uchun ham muhim ahamiyatga ega.
Jahon Savdo Tashkiloti oziq-ovqat xavfsizligi, vaksinalar va tibbiy mahsulotlardan
adolatli foydalanish kabi dolzarb masalalar bo‘yicha global hamkorlikni rivojlantirishda
hal qiluvchi rol o‘ynash imkoniyatiga ega. JST o‘zining xalqaro ommaviy va xalqaro
xususiy huquq tutashga
n kollizion joyidagi noyob o‘rnidan foydalanib, davlatlarga ham,
xususiy tashkilotlarga ham manfaat keltiradigan yechimlarni ishlab chiqishga
ko‘maklashishi va shu orqali global savdo tizimining fundamenti sifatidagi mavqeyini
mustahkamlashi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Pauwelyn, J. (2003).
Conflict of Norms in Public International Law: How WTO Law
Relates to Other Rules of International Law
. Cambridge University Press.
https://institutes.abu.edu.ng/idr/public/assets/docs/Conflict%20of%20Norms%20in%
20Public%20International%20Law_%20How%20WTO%20Law%20Relates%20to%20o
ther%20Rules%20of%20International%20Law%20(%20PDFDrive%20).pdf
2.
Trachtman, J. P. (1999). The domain of WTO dispute resolution.
Harvard
International Law Journal
, 40(2), 333-377. https://www.wto.org/english/forums_e/
public_forum2007_e/session2_trachtman_e.pdf
3.
Cottier, T., & Schefer, K. N. (1997). The relationship between World Trade
Organization law, national and regional law.
Journal of International Economic Law
, 1(1),
83
–
122. https://doi.org/10.1093/jiel/1.1.83
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
428
4.
Steger, D. P. (2004).
The world trade organization: A new constitution for the
trading system.
Oxford University Press. https://www.researchgate.net/publication/
228149272_The_World_Trade_Organization_A_New_Constitution_for_the_Trading_System
5.
World Trade Organization. (2014).
Trade Facilitation Agreement.
World Trade
Organization. https://www.wto.org/english/res_e/res_e/242285_e.htm
6.
Burri, M. (2016).
The governance of data and data flows in trade agreements:
The pitfalls of legal adaptation.
Journal of International Economic Law, 19
(4), 761
–
782.
https://doi.org/10.1093/jiel/jgw039
7.
Davey, W. J. (2006).
The WTO dispute settlement system: The first ten years.
Journal of International Economic Law, 8
(1), 17
–
50. https://doi.org/10.1093/jiel/jgi027
