Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The Role of Translation in the Global Arena
Azizkhon ABDULLAEV
1
The University of World Economy and Diplomacy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 20 January 2025
Available online
15 February 2025
This article talks about the way-admirable errors in the
translation process, considerations such as what or what
aspects are most focused on in the translation process. Based on
various observations and experiments, this article contains a
variety of opinions and reflections on what a new factual
translation should be, its peculiarities. So that the result is such
that whatever artistic and aesthetic pleasure the original can
bring to its reader, the translation of which will give the same
gift to the reader who cannot read the work in its original form.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
translation,
translator,
mentality,
lacuna,
realities,
translation function,
translation problems,
literary translation.
Tarjimaning xalqaro maydondagi roli
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tarjima,
tarjimon,
mentalitet,
lakuna,
realiyalar,
tarjima funksiyasi,
tarjima muammolari,
adabiy tarjima.
Ushbu maqola tarjima jarayonidagi y
o‘
l q
o‘
yiladigan xatolar,
tarjima jarayonida nimalarga yoki qaysi jihatlarga k
o‘
proq
e
’
tibor qaratish kabi mulohazalar haqida s
o‘
z yuritadi. Turli xil
kuzatishlar va tajribalarga asoslangan holda ushbu maqola
yangi jihatdan haqiqiy tarjima qanday b
o‘
lishi kerakligi, uning
o‘
ziga xos xususiyatlari haqida turli xil fikr va mulohazalarni
o‘
z ichiga oladi. Toki natija shunday b
o‘
lsinki, asliyat
o‘
z
kitobxoniga qanday badiiy-estetik zavq baxsh eta olsa, uning
tarjimasi ham asarni asliyatda mutolaa qila olmaydigan
kitobxonga xuddi shunday taassurot in
’
om etsin.
1
Teacher, The University of World Economy and Diplomacy.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
516
Роль перевода на международной арене
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
перевод,
переводчик,
менталитет,
лакуна,
реалии,
функция перевода,
проблемы перевода,
литературный перевод.
В этой статье рассматриваются возможные ошибки,
которые могут быть допущены в процессе перевода, а
также выделяются аспекты, на которые следует обратить
особое внимание. На основе различных наблюдений и
опыта собраны мнения и соображения о том, каким должен
быть качественный перевод в новом свете и какие его
основные
характеристики.
Авторы
подчёркивают,
что перевод должен передавать художественное и
эстетическое удовольствие оригинала, чтобы читатель, не
владеющий языком оригинала, мог получить аналогичные
впечатления от перевода.
Tarjima nazariyasi-bu bir tilni boshqasiga tarjima qilish bilan bo
g‘
liq tamoyillar,
usullar va strategiyalarni
o‘
rganadigan tadqiqot sohasi. Tarjimalar qanday va nima uchun
muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz b
o‘
lishini tushuntirishga va samarali tarjimaga
yordam beradigan omillarni aniqlashga intiladi.
Tarjima
nazariyasidagi
asosiy
tushunchalardan
biri
ekvivalentlikdir.
Bu tarjimaning manba matnining ma
’
nosi va maqsadini aniq etkazish darajasini
anglatadi. Ekvivalentlikning har xil turlari mavjud, masalan, rasmiy ekvivalentlik (manba
matnining tuzilishi va shaklini ta
’
kidlaydi) va dinamik ekvivalentlik (manba matnining
ma
’
nosi va funksiyasini birinchi
o‘
ringa q
o‘
yadi).
Tarjima nazariyasidagi yana bir muhim tushuncha madaniy tarjimadir.
Bu madaniy tushunchalar, qadriyatlar va amaliyotlarni bir til va madaniyatdan
boshqasiga tarjima qilish jarayonini anglatadi. Madaniy tarjima nafaqat lingvistik
bilimlarni, balki madaniy ong va sezgirlikni ham
o‘
z ichiga oladi.
Tarjima nazariyasi tarjimonning tarjima jarayonidagi rolini ham
o‘
rganadi.
Tarjimonlar matnga qanday yondashish, qanday strategiyalardan foydalanish va ma
’
noni
qanday samarali etkazish haqida qaror qabul qilishlari kerak. Ular, shuningdek,
o‘
zlarining not
o‘g‘
ri qarashlari, e
’
tiqodlari va taxminlarini, shuningdek, m
o‘
ljallangan
auditoriyalarini hisobga olishlari kerak.
Umuman olganda, tarjima nazariyasi tilshunoslik, madaniyatshunoslik, psixologiya
va falsafa kabi bir qator fanlarga asoslangan murakkab va k
o‘
p qirrali sohadir.
Bu madaniyatlararo muloqotning qiyinchiliklari va imkoniyatlari t
o‘g‘
risida qimmatli
tushunchalarni beradi va aniq va samarali tarjimalarni ishlab chiqarishga intilayotgan
tarjimonlar uchun k
o‘
rsatmalar beradi.
Tarjima nazariyasi yillar davomida bir qator nazariy yondashuvlar bilan
shakllangan doimiy rivojlanayotgan sohadir. Tarjimashunoslikning ba
’
zi asosiy nazariy
istiqbollariga quyidagilar kiradi:
1. Lingvistik yondashuvlar: ushbu yondashuvlar tarjimaning grammatika, sintaksis
va semantika kabi lingvistik jihatlariga qaratilgan. Ular dastlabki matnning lingvistik
xususiyatlarini aniqlashga va maqsadli tilda ekvivalent tuzilmalar va ma
’
nolarni topishga
qaratilgan.
2. Funksional yondashuvlar: ushbu yondashuvlar tilning kommunikativ
funksiyasini ta
’
kidlaydi va tildan foydalanish orqali ma
’
no qanday etkazilishini
tushunishga intiladi. Ular asosiy matnning maqsadi va kontekstiga e
’
tibor berishadi va
o‘
zlarining m
o‘
ljallangan auditoriyasiga mos tarjimalarni ishlab chiqarishni maqsad
qilishadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
517
3. Madaniy yondashuvlar: ushbu yondashuvlar tillar
o‘
rtasidagi madaniy farqlarni
ta
’
kidlaydi va bu farqlar tarjimaga qanday ta
’
sir qilishini tushunishga intiladi. Ular
samarali tarjimalarni yaratishda madaniy xabardorlik va sezgirlikning muhimligini
ta
’
kidlaydilar.
4. Kognitiv yondashuvlar: ushbu yondashuvlar diqqat, xotira va muammolarni hal
qilish kabi tarjimada ishtirok etadigan aqliy jarayonlarni
o‘
rganadi. Ular tarjimonlar
ma
’
lumotni qanday ishlashini tushunishga va tarjima jarayonida qaror qabul qilishga
qaratilgan.
5. Postkolonial yondashuvlar: ushbu yondashuvlar tarjimada ishtirok etadigan
kuch dinamikasini, xususan, bir til yoki madaniyat tarixiy ravishda boshqasida
hukmronlik qilgan kontekstlarda
o‘
rganadi. Ular tarjimada hokimiyat, shaxsiyat va
vakillik masalalarini k
o‘
rib chiqish muhimligini ta
’
kidlaydilar.
Ushbu nazariy yondashuvlardan tashqari, tarjima nazariyasi samarali tarjimalarni
ishlab chiqarish uchun bir qator amaliy strategiya va usullarni ham
o‘
z ichiga oladi.
Bularga s
o‘
zma-s
o‘
z tarjima, erkin tarjima, moslashtirish va lokalizatsiya kabi texnikalar,
shuningdek tarjima xotirasi va mashina tarjimasi kabi dasturiy vositalar kiradi.
Tarjima bu biror tildagi asarni boshqa tilga
o‘
sha tilda s
o‘
zlovchilar uchun
tushunarli va mentalitetiga mos holda
o‘
girishdir. Tarjima jarayonida tarjimondan ikkita
tilni ham mukammal bilishni, shu bilan birgalikda ikkita til egalari b
o‘
lmish muayyan
madaniyat egalari b
o‘
lmish millatga xos b
o‘
lgan mentalitet, urf-odat va an
’
analarni
mukammal bilishni talab etadi. Aynan tarjima jarayonida yuzaga keladigan
muammolarning barchasi tarjimon tomonidan ikkita tilning
o‘
ziga xos ichki
xususiyatlarini bilmasligidan kelib chiqadi. Atoqli olim, filologiya fanlari doktori,
professor Abduzuhur Abduazizov
o‘
z ma
’
ruzalari davomida:
“Tarjima shunday jarayonki,
biz ushbu jarayonda
o‘
ta ehtiyotkor b
o‘
lmo
g‘
imiz kerak, biz shoshma-shosharlik qilib
Otelloga d
o‘
ppi kiydirib, yoki uni chopon bilan kiyintirib q
o‘
ymasligimiz kerak. Otelloning
ustidagi kiyimini men “yopinchiq” deb tarjima qilishlarini tavsiya qilganman”
degan edilar.
Tarjimaning maqsadi
–
xorijiy til lisoniy vositalari yordamida yaratilgan matnni
ona tili materiali asosida qayta yaratishdan iboratdir. Buning uchun tarjimon, birinchi
navbatda,asl nusxani t
o‘
la-t
o‘
kis idrok etishi, s
o‘
ngra uni
o‘
z tilida bekami-k
o‘
st qayta
ifodalashi darkor. Muallif yaratgan badiiy-estetik voqelikni t
o‘
laligicha idrok etish uchun
tarjimon keng mushohada quvvatiga ega b
o‘
lgani holda, badiiy asar tarkibidagi lisoniy
vositalarning mazmuniy va uslubiy-estetik jihatlarini t
o‘g‘
ri anglashi, shu bilan birga
muallif nazarda tutgan bosh
g‘
oyani, uning niyat va maqsadlarini ochiq-oydin k
o‘
zga
tashlanib turgan voqea-hodisalar tasviridan tashqari yana matn ortida turgan voqelikni,
bir s
o‘
z
bilan
aytganda nafaqat lisoniy, balki
g‘
ayrilisoniy omillarni ham t
o‘
la-t
o‘
kis
tasavvur etishi zarur.Tarjimada asl nusxaning shakl va mazmun birligini, yaxlitligini
bejirim ifoda etish uchun tarjima tilida muqobil ifoda vositalari qidirib topish zarurati
tu
g‘
iladi. Bu jarayon asl nusxa mazmunini
o‘
zga tilda ifoda etishning qator imkoniyatlari
orasidan eng maqbulini tanlab olishni taqozo etadi.
Tarjima jarayonida lakunalarga judayam ehtiyot b
o‘
lishimiz kerak. Chunki har
bitta tilde
o‘
z xalqi milliyligini k
o‘
rsatadigan turli xil lakunalar mavjudki, ularni t
o‘g‘
ridan
t
o‘g‘
ri tarjima qilish juda katta xatodir. Lakunalar boshqa tilga tarjima qilinsa
o‘
sha tilga
umuman mos kelmaydi.
S
o‘
zlar r
е
al b
о
rliqni aks ettiruvchi birliklar sifatida bir-birlari bilan bo
g‘
lanadi va
shu as
о
sda t
е
matik gruppalarga birlashadi. Bunday t
е
matik guruhlar har
х
il tillarda
turlicha b
o‘
lishi mumkin. Masalan, Yangi Britaniya or
о
lidagi M
е
lan
е
ziy tilida banana
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
518
m
е
vasining 100 ga yaqin turlariga
о
id s
o‘
zlar b
о
r, l
е
kin bu tilda qush,
o‘
simlik, hayv
о
n
kabi s
o‘
zlar y
o‘
q, shuningd
е
k rus tilida frukty,
о
v
о
shi s
o‘
zlari b
o‘
lsa,
o‘
zb
е
k tilida uni
umumiy n
о
m m
е
va s
o‘
zi bilan b
е
radilar,
о
v
о
shy s
o‘
zini esa p
о
liz ekinlari d
е
b s
е
mantik
tarjima qilganlar. Bu narsa-yoq ayrim tillarda ma
’
lum tushunchalarni if
о
dalash har
х
illigidan darak b
е
radi. Bu dunyo tillarini b
о
y yoki kamba
g‘
al d
е
yishga as
о
s b
е
rmaydi.
Bu
o‘
sha
х
alq turmushining
o‘
ziga
хо
sligidan, uning psi
х
ik t
o‘
zilishidan, dunyoni bilish
pr
о
ts
е
ssidan k
е
lib chiqqadi. Tillarda har
х
il t
е
matik d
о
iradagi s
o‘
zlar mavjud b
o‘
ladi.
Bunday d
о
iradagi s
o‘
zlarni s
е
mantik mayd
о
n tushunchasi
о
rqali b
е
radilar.
Bizga ma
’lumki, “vazir” so‘zining ingliz tilidagi tarjimasi “minister”ga to‘g‘
ri keladi.
Bu, albatta, ushbu s
o‘
zning zamonaviy tarjimasi. Lekin ertakda minister emas, balki vazir
deb berilishiga ham sabab bu s
o‘
zning qadimgi s
o‘
z ekanligi va uning vazifasi ham hozirgi
“minister” dan bir qator jihatlari bilan farq qilganligini aytish uchun bu so‘z “vazir”
tariqasida berilgan. Yoniga uning qisqa qilib ta
’
rifi ham berib q
o‘
yilgan. Bu
o‘
sha s
o‘
z
mansub b
o‘
lgan xalqning madaniyatini, mentalitetini k
o‘
rsatish uchun qilingan desak
ham aslo mubola
g‘
a b
o‘
lmaydi:
“The sleepy Wazir hurried to the King’
s room.
‘
I will not spend another night by
myself,
’
said the King.
‘
Oh, you have decided to marry again. I am so glad, dear King,
’
cried the Wazir,
happily.
‘
Marry again? How can I do that? Women are so bad. A woman cannot love
one man for more than one day.
’”
Afsona va rivoyatlarda aytilgan, bizning
o‘
zbek xalqining ham afsonalarida k
o‘
p
ishlatilgan “jin” obrazi ham ingliz tilida shu holicha beriladi, uni tarjima qilmaymiz.
Chunki bu s
o‘
z ham
o‘
zining etimologiyasiga k
o‘ra inglizlarning “ghost” yoki “specter”
laridan keskin farq qiladi. Deyarli hamm ertaklarda jin k
o‘
zaning ichida kun kechiradigan,
k
o‘
zani t
o‘
satdan ishqalab yuborish natijasida tashqariga chiqadigan, bitmas-tuganmas
qudrat timsoli b
o‘
lgan afsonaviy timsoldir.
“The genie in the bottle” ertagidan quyidagi parchani keltirish orqali biz ushbu
s
o‘
zning ingliz tiliga
o‘
tib, moslashganligini va uning bi qator
o‘
zlashgan s
o‘
zlardan biri
b
o‘
lib qolishiga guvoh b
o‘
lamiz:
“Some genies are small and friendly, but this
one was as tall as a mountain and
as fierce as a tiger. It did not look at all friendly. It looked angry, and bad.
The fisherman
’
s mouth hung open. His eyes were as big as plates, and he was
very frightened. He knelt on the sand and prayed to God to save him. When the genie
spoke, the earth shook and the sky grew dark.
‘
Oh Solomon, great king. I am sorry, and I will never do it again
–
‘
The genie
stopped and looked at the frightened little fisherman.
‘
You are not Solomon!
’”
Shunisi ayonki jin yana afsonaga
“sodiq holda” ko‘
zaning ichidan chiqib kelyapti.
Yana uni oddiygina, bechorahol, faqir baliqchi t
o‘
satdan tashqariga chiqarib yuboryapti.
Demak, semantik ma
’
nosiga k
o‘
ra u shunday timsolki, u har doim xaloskoriga yaxshilik
so
g‘
inadi. Demak, u ijobiy obraz.
Tillar vositasida bir xalqdan ikkinchi xalqqa juda k
o‘
plab s
o‘
zlar kirib kelgan. Shu
s
o‘
zlarning ayrimlari
o‘
sha mahalliy xalq tiliga tarjima qilingan b
o‘
lsa, ayrimlari
shundayligicha qolavergan. Bu hodisa dunyodagi hamma tillarda r
o‘
y bergan. Boshqa
tilga
o‘
tgan s
o‘
zlar
o‘
sha tilda q
o‘
llanilib, yangi tushunchalarni anglata boshlagan. Yangi
tushunchalar oldin bu tilda umuman b
o‘
lmaganligi uchun yangicha nom bilan kirib
kelgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
519
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Qudrat Musayev. Tarjima nazariyasi asoslari. T.
–
2005.
2.
Qudratov T. Nutq madaniyati asoslari. Toshkent:
O‘
qituvchi, 1993.
3.
Q
o‘
n
g‘
ur
о
v R., B
е
gm
а
t
о
v E., T
о
jiy
е
v Y. Nutq m
а
d
а
niyati v
а
uslubiyat
а
s
о
sl
а
ri. -T.:,
O‘
qituvchi, 1992.
4.
Sаidоv U.. Nоtiqlik sаn’аti –
T.:, 2007.
5.
Safarov Sh. Kognitiv tilshunoslik.- Jizzax: Sangzor, 2006.
6.
Stalnaker R. Pragmatics. In: Semantics of Natural Language.- Boston, 1972.
7.
Сивакова Н.A. Лексикографическое описание английских и русских
фитонимов в электронном словаре: Автореф. дисс. К.ф.н. Тюмень, 2004.
