Объединение ремесленников в артели в Ферганской долине в 1920-1924 гг.: процесс политики национализации

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The Unification of Craftsmen into Artels in the Fergana
Valley in 1920

–

1924: The Process of Nationalization

Policy

Zukhra OLIMJANOVA

1

Andijan State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received January 2025

Received in revised form

15 January 2025

Accepted 25 February 2025

Available online

25 March 2025

The article presents a comprehensive analysis of the

organization of craft cooperatives in the Fergana Valley during

the period from 1920 to 1924. It examines the peculiarities of

their formation and development, as well as their role in the

socio-economic progress of the region.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp

62-67

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

small and medium
enterprises,

private property,

industrial enterprises,

the Council of People's
Commissars of the RSFSR,
the New Economic Policy

(NEP), central and local
economic bodies,

private entrepreneurship,

artels.

1920

–

1924-

yillarda

Farg‘ona

vodiysida

kosib

-

hunarmandlarning artellarga birlashishi: milliylashtirish
siyosati jarayoni

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

o‘rta va kichik korxonalar,

xususiy mulk,

sanoat korxonasi,

RSFSR Xalq Komissarlari

Soveti,

Yangi iqtisodiy siyosat
(NEP),

Mazkur maqolada 1920

–

1924-

yillarda Farg‘ona vodiysidagi

kosib-hunarmandlar artellarining tashkil etilishi, ularning
rivojlanishi va ushbu jarayonning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati

tahlil qilinadi.

1

PhD Student, Andijan State University.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2025) / ISSN 2181-1415

63

markaziy va mahalliy

xo‘jalik organlari,

xususiy tadbirkorlik,
artellar.

Объединение ремесленников в артели в Ферганской

долине

в

1920–1924

гг.:

процесс

политики

национализации

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

средние и мелкие

предприятия,

частная собственность,

промышленные

предприятия,

Совет Народных

Комиссаров РСФСР,

новая экономическая

политика (НЭП),

центральные и местные

хозяйственные органы,

частное

предпринимательство,

артели.

В статье проведён всесторонний анализ организации

ремесленных артелей Ферганской долины в период с 1920

по 1924 гг. Рассмотрены особенности их формирования и

развития, а также роль в социально

-

экономическом

развитии региона.

1917-

yilda sovet hokimiyati o‘rnatilganidan keyin Turkistonda sanoatni davlat

tasarrufiga o‘tkazish jarayoni boshlandi. Dastlab yirik korxonalar natsionalizatsiya

qilingan bo‘lsa, 1918

-

yil o‘rtalaridan boshlab o‘rta va kichik korxonalar ham davlat

nazoratiga o‘tkazila boshlandi.

1920-yil oxiriga kelib, sovet hukumati, mahalliy sovetlar va Turkiston respublikasi

xo‘jalik kengashlari tomonidan olib borilgan milliylashtirish siyosati natijasida

respublikaning deyarli barcha sanoat korxonalari davlat mulkiga aylantirildi. Bu

korxonalar markaziy va mahalliy xo‘jalik organlari orqali boshq

arila boshlandi.

1920-yillar boshlarida sovet davlati milliylashtirish siyosati doirasida xususiy

mulk va erkin tadbirkorlikni bartaraf etishga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlarni amalga

oshirdi. Bu jarayon qishloq xo‘jaligi, sanoat, moliya va savdo sohalaridagi o‘zgarishlar

bilan bir qatorda kosibchilik va hunarmandchilik sohasini ham qamrab oldi. Xususan,

Farg‘ona vodiysida hunarmandlarning va kosiblarning artellarga birlashishi ishlab

chiqarish jarayonlarini markazlashtirish va davlat nazoratiga o‘tkaz

ish siyosatining

muhim qismiga aylandi.

1921-yil 1-yanvarga kelib, Turkistonda 1175 ta sanoat korxonasi milliylashtirildi,

lekin ularning ko‘pchiligi kichik korxonalar edi. Shuningdek, milliylashtirilgan korxonalar

asosan davlat buyurtmalarini bajarish uchun ishlatilgan. Masalan, terini qayta ishlash

korxonalari armiya ehtiyojlari uchun ishlab chiqarishga yo‘naltirildi. 1919

-yildan boshlab

Turkiston Respublikasidagi jun titish, teri-

ko‘n, to‘qimachilik, vinochilik va tamaki

sanoati korxonalari ham natsionalizatsiya qilindi hamda ular ham faqat armiya

ehtiyojlari uchun ishlay boshladi .

RSFSR Xalq Komissarlari Sovetining 1918-yil 28-iyundagi yirik sanoat va

transportni umummilliylashtirish to‘g‘risidagi dekretidan so‘ng, Turkistonda sanoat

korxonalarini milliylashtirish jarayoni yanada kuchaydi. Bu jarayon Andijonda ham

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2025) / ISSN 2181-1415

64

davom ettirildi. 1920-yil oxiriga kelib, bu yerda barcha korxonalar va elektr stansiyalar

milliylashtirildi. Andijonning butun sanoati front ehtiyojlarini ta’minlashga qaratildi.

Shahar

tegirmonlari armiyani un bilan ta’minlasa, to‘quvchilik va tikuvchilik ustaxonalari

jangchilar uchun poyabzal tayyorlab bera boshladi. Faqatgina 1919-yilda Andijon sanoati

frontga 5 ming juft erkaklar ichki kiyimi, 3 ming juft yozgi gimnastyorka va shim, 1500 ta

furajka, 700 ta mo‘ynali jun kurtka, 500 ta papaxa, 100 ta jun gimnastyorka, 500 ta jun

shim, 2100 juft etik va boshqa mahsulotlarni yetkazib berdi. Andijon yog‘ zavodi

qoshidagi ustaxonalarda turli xil jangovar qurollar ta’mirlandi.

Biroq milliylashtirish jarayoni iqtisodiy muammolarni ham keltirib chiqardi. Ishlab

chiqarish hajmi keskin kamaydi, chunki hunarmandchilik asosida faoliyat yuritgan kichik

korxonalar markazlashgan boshqaruv tizimiga to‘liq moslasha olmadi. Shuningdek,

mutaxassislar tanqisligi, xomashyo yetishmovchiligi va transport tizimining izdan

chiqishi ham sanoatni rivojlantirishga to‘sqinlik qildi.

Shunday qilib, 1917

–

1921-yillarda Turkistonda sanoatni milliylashtirish keng

ko‘lamda amalga oshirilgan bo‘lsa

-da, bu jarayon turli iqtisodiy va ijtimoiy muammolar

bilan kechgan. Keyinchalik Yangi iqtisodiy siyosat (NEP) davrida milliylashtirilgan

korxonalarning bir qismi xususiy tadbirkorlarga ijaraga berildi va iqtisodiy faoliyatni

tiklashga harakat qilindi.

1920-yil oxiriga kelib, sovet hukumati, mahalliy sovetlar va Turkiston respublikasi

xo‘jalik kengashlari tomonidan amalga oshirilgan sanoatni natsionalizatsiya qilish

natijasida, respublikaning aksariyat sanoat korxonalari davlat tasarrufiga o‘tkazildi.

Bu korxonalar markaziy va maha

lliy xo‘jalik organlari orqali boshqarila boshlandi.

1921-yil 1-yanvarga kelib, Turkistonda 1175 ta sanoat korxonasi davlat mulkiga

aylantirildi, bularning ko‘pchiligi kichik korxonalar edi. [2, c.138] Davlat korxonalari

barcha yollanma ishchilarning 90 foizini va respublika sanoatidagi barcha mexanik

dvigatellarning 80 foizdan ortig‘ini o‘z ichiga olardi. O‘lka yalpi sanoat mahsulotining

qariyb to‘rtdan uch qismi davlat sektori hissasiga to‘g‘ri keldi.

[3, c.80] Xususiy va

kooperativ mulkda faqat kichik k

orxonalargina qoldi, xolos. Bu korxonalarda o‘rtacha

to‘rt nafardan ortiq yollanma ishchi bo‘lmagan yoki ularda umuman yollanma mehnatdan

foydalanilmagan. [4, c. 264]

Sovet davlatining milliylashtirish siyosati xususiy mulkni yo‘q qilib, barcha ishlab

chiq

arish vositalarini davlat qo‘liga o‘tkazishni o‘z oldiga maqsad qilgan edi. Bu siyosat

qishloq xo‘jaligi, sanoat, moliya

-bank tizimi va savdo sohalarida amalga oshirildi. Uning

natijasida ishlab chiqarishning barcha shakllari ustidan davlat monopoliyasi o‘

rnatildi, bu

esa iqtisodiyotning markazlashgan boshqaruvini ta’minladi. Xususiy tadbirkorlikning

yo‘q qilinishidan kelib chiqqan holda, bozor munosabatlari o‘rnini markazlashtirilgan

rejali iqtisodiyot egalladi.

Bu jarayon, ayniqsa, sanoat va bank sektorla

rida qattiq keskinlik bilan o‘tkazildi.

Korxonalar, fabrikalar, yerlar va moliyaviy institutlar davlat tasarrufiga o‘tkazildi.

Natijada, iqtisodiyotning barcha tarmoqlari davlat nazoratiga o‘tdi va shaxsiy mulkdorlar,

ishbilarmonlar o‘z mulklaridan mahrum bo‘ldi.

Sovet davlatining milliylashtirish siyosati jamiyatning barcha iqtisodiy resurslarini

davlat qo‘lida to‘plashga qaratilgan edi. Bu, birinchi navbatda, xususiy mulkni yo‘q qilish

va iqtisodiyotni markazlashtirilgan rejali boshqaruvga o‘tkazish orqal

i amalga oshirildi.

Qishloq xo‘jaligida, yerlar va xo‘jalik vositalari xususiy mulkdan tortib olinib,

davlat tasarrufiga o‘tkazildi. Yer milliy mulk sifatida e’lon qilindi va unda ishlash davlat

tomonidan tashkil etilgan kolxozlar va sovxozlar orqali yo‘lga qo‘yildi. Bu aholi

o‘rtasida iqtisodiy erkinlikning yo‘qolishiga, qishloq xo‘jaligining markazlashuviga va

tadbirkorlikning cheklanishiga olib keldi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2025) / ISSN 2181-1415

65

Sanoat sohasida, katta va o‘rta korxonalar davlat nazoratiga o‘tkazildi. Hatto kichik

ishlab

chiqarish ustaxonalari ham yo‘q qilindi yoki davlatga qaram bo‘ldi. Barcha sanoat

korxonalari milliylashtirilib, ishlab chiqarish jarayonini rejalashtirish markazlashtirilgan
tarzda olib borildi. Natijada sanoatda xususiy mulkdorlik umuman barham topdi.

Moliya-bank tizimida, barcha xususiy banklar, kredit muassasalari va moliyaviy

institutlar davlat mulkiga aylantirildi. Sovet Ittifoqi davlat banki yagona moliyaviy
institut sifatida tashkil etildi, va barcha moliyaviy operatsiyalar faqat uning nazoratida
bo

‘lib o‘tdi. Hatto shaxsiy moliyaviy amaliyotlar ham keskin cheklandi.

Savdo sohasida, xususiy savdo va xususiy tijorat faoliyati taqiqlandi. Bozorlar va

do‘konlar davlat tasarrufiga o‘tkazilib, tovarlar taqsimoti va savdosi markazlashtirilgan

davlat rejala

riga muvofiq amalga oshirildi. Bu aholining iste’mol ehtiyojlarini cheklashga

va tovar taqchilligining yuzaga kelishiga olib keldi.

Mazkur siyosat iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida davlatning mutlaq ustunligini

o‘rnatdi, lekin bu ko‘plab ijtimoiy

-iqtisodiy muammolarni keltirib chiqardi, jumladan,

ishlab chiqarish samaradorligining pasayishi, rag‘batlantirish tizimining yo‘qolishi va

tovar yetishmovchiligi kabi muammolar.

Sovet davlatining qishloq xo‘jaligi, sanoat ishlab chiqarishi, moliya

-bank tizimi va

savdo sohasidagi natsionalizatsiya siyosati mohiyatan xususiy mulkni yo‘q qilishga,
ishlab chiqarishning barcha ko‘rinishlari ustidan davlat monopoliyasini o‘rnatishga

qaratilgan edi. Bu siyosat pirovardida respublikada iqtisodiy ahvolning keskin
yomonlashishiga olib keldi. Bu xato siyosat natijasida Turkistondagi sanoat

korxonalarining yarmidan ko‘pi o‘z faoliyatini to‘xtatdi. 1920

-yilda respublikada sanoat

ishlab chiqarish hajmi 1914-yilga nisbatan 80 foizga qisqardi.

Yirik, o‘rta va hatto mayda fabrika

-zavod tipidagi korxonalarni natsionalizatsiya

qilish bilan bir vaqtda bolsheviklar rejimi ko‘pgina hunarmandchilik ustaxonalarini ham
o‘z nazoratiga oldi. Hunarmandchilik ustaxonalari asosan ma’muriy usullar bilan

birlashtirilib, hunarmandchilik artellari t

ashkil qilindi. To‘liq bo‘lmagan ma’lumotlarga

qaraganda, 1920-yil dekabriga kelib, Turkistonda qariyb 800 ta hunarmandchilik
artellari (shu jumladan, 10 tasi

–

xotin-qizlar ishlaydigan artel) bor edi, ularga

25 mingdan ortiq hunarmand birlashgan edi. Hunarmandchilik artellari mustaqil faoliyat

ko‘rsatishdan butunlay mahrum etilgan bo‘lib, turli davlat va harbiy tashkilotlarning
buyurtmalarini bajarar edilar. Bolsheviklar tuzumi organlarining xalq xo‘jaligida muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan hunarmandchilik tarmoqdari ustidan qatiy nazorat o‘rnatishi

bilan Turkistonda moddiy ishlab chiqarishning keng tarqalgan bu sohasida xususiy
mulkchilikni tugatish borasidagi vazifasi butunlay hal etildi va shu asosda
bolsheviklarning shturmchilik, harbiy-

ma’muriy usullar bilan “mustabid sotsializm

tuzumi”ni qurish yuzasidan o‘z oldiga qo‘ygan vazifasini hal qilishda katta qadam

tashlandi .

1920-

yilda Farg‘ona viloyatidagi ko‘plab kosib

-

hunarmandlar o‘z faoliyatlarini

markazlashtirish va davlat siyosatiga muvofiqlashtirish maqsadida artellarga
birlashdilar. Bu jarayon milliylashtirish va iqtisodiy tarmoqlarni davlat nazoratiga

o‘tkazish siyosatining bir qismi edi.

1920-

yilga kelib, Farg‘onada 180 ta artel tashkil etilgan bo‘lib, ularda 3922 nafar

a’zo mehnat qilgan. Artellar hunarmandchilikning turli yo‘nalishlarida, jumladan,
tikuvchilik, to‘qimachilik, poyabzal ishlab chiqarish va boshqa sohalarda ish olib borgan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2025) / ISSN 2181-1415

66

Bu jarayon keyingiyillarda yanada keng quloch yoydi. 1924-yilga kelib,

Farg‘onadagi artellar soni 6933 taga yetdi

, ularda jami 26 453 kishi mehnat qilgan. [5, b.

46-

47] Bu artellar faqat iqtisodiy faoliyat markazlari bo‘lib qolmasdan, ishchilarning

o‘zaro hamkorligini ta’minlovchi ijtimoiy tizimga ham aylandi.

Bu jarayonning ijobiy jihatlari sifatida kosibchilik va hunarmandchilikni

rivojlantirish, ish o‘rinlari yaratish va ishlab chiqarishni rejali tarzda tashkil etishni

ko‘rsatish mumkin. Ammo, bu davlat siyosati doirasida amalga oshirilgani sababli, ko‘p

hollarda kosiblar va hunarmandlar o‘z

-

o‘zidan erkin faoliyat

olib borish imkoniyatidan

mahrum bo‘lgan.

1920-

yilda Farg‘ona vodiysida kosibchilik va hunarmandchilik sohasidagi

faoliyatni davlat nazoratiga moslashtirish jarayonida artellar muhim rol o‘ynagan.

Kosiblar va hunarmandlardan tashkil topgan bu artellar, avvalo, iqtisodiy markazlashuv

siyosatini amalga oshirishning bir usuli sifatida tashkil etilgan bo‘lsa

-da, ular ishlab

chiqarishda muayyan tartib va tashkilotchilikni ta’minlashda ham ahamiyatli bo‘lgan.

1920-

yilda Farg‘onadagi 180 ta artel hunarmandchilikning an’anaviy tarmoqlari,

jumladan, tikuvchilik, to‘qimachilik, teri ishlab chiqarish, zargarlik va boshqa sohalarda

faoliyat yuritgan. Bularda ishlab chiqarish jarayonlari hamkorlik asosida tashkil etilgan

bo‘lib, har bir hunarmand o‘z mahoratini umumiy ishga qo‘shgan. Bunda asosiy maqsad

mahsulot hajmini oshirish va bozor ehtiyojlarini qondirish bo‘lgan.

1924-yilga kelib, artellarning soni 6933 taga yetdi va bu artellarda 26 453 kishi

mehnat qilgani ularning faoliyati keng quloch yoyganidan dalolat beradi. Bu jarayonda

hunarmandlar faqat ishchi kuchi emas, balki ishlab chiqarishning asosiy uyushgan

ishtirokchilari sifatida namoyon bo‘ldilar. Har bir artel qo‘shma harakat va taqsimot

asosida faoliyat ko‘rsatgan bo‘lib, ishchilar o‘z mehnatlarining natijasini

umumiy tarzda

taqsimlashgan.

Shu bilan birga, bu jarayon davlatning xususiy mulkchilikni bosqichma-bosqich

bartaraf etishga qaratilgan milliylashtirish siyosati doirasida amalga oshirildi.

Xunarmandlar va kosiblar o‘z mustaqil faoliyatini yo‘qotgan bo‘lsa

-da, davlat

boshchiligida ishlab chiqarish markazlashgan va tartibli bo‘lishi ta’minlandi. Biroq,

buning oqibatida shaxsiy tashabbuslar kamayib, ijtimoiy va iqtisodiy faoliyat davlat

rejalariga to‘liq bog‘langan holatga kelgan.

Harbiy maqsadlar uchun ishla

b chiqarish bilan bir qatorda ma’lum darajada xalq

iste’moli mollari ishlab chiqarish ham yo‘lga qo‘yildi. Bu vazifani hal etishda

hunarmandlar muhim rol o‘ynadi. Ularning urush holati va xom ashyo taqchilligi

sharoitida o‘lka xo‘jalik hayotiga qo‘shgan hi

ssasi izchil ravishda ortib bordi. Sanoat

ishlab chiqarishining umumiy hajmida hunarmandchilik-kosibchilik sanoatining ulushi

1913-yildagi 22,3 foizdan 1920-yilda 30-

35 foizgacha ko‘tarildi. [6, c. 265] Tovar

taqchilligi sharoitida eng tanqis bo‘lgan mahsu

lotlarni ishlab chiqaradigan

hunarmandchilik tarmoqlari, xususan to‘qimachilik, ko‘nchilik, poyabzal, tikuvchilik va

boshqalar ayniqsa tez va keng rivojlandi. Masalan, Farg‘ona va Sirdaryo viloyatlaridagi

hunarmandchilik-

to‘qimachilik korxonalarida ishlovc

hilar soni 1913-yildagi 1100 nafar

kishidan 1920-

yilda 2280 nafarga, ya’ni 2 barobardan ziyodga oshdi. [7, c. 68

-69]

Farg‘ona viloyatida 1920–

1924-yillarda kosib-hunarmandlarning artellarga

birlashishi davlat siyosati doirasida iqtisodiy markazlashuv va milliylashtirish

jarayonining muhim qismi bo‘ldi. Bu orqali ishlab chiqarish hajmini oshirish, tartibli

mehnat faoliyatini yo‘lga qo‘yish va davlatning iqtisodiy nazoratini kuchaytirish maqsad

qilingan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2025) / ISSN 2181-1415

67

Artellarning tezkor ravishda ko‘payishi (1920

-yilda 180 ta, 1924-yilda esa 6933 ta)

va ularda mehnat qiluvchilar sonining sezilarli oshishi (26 453 kishi) aholi mehnatini

tashkil etishdagi samaradorlikni ko‘rsatadi. Biroq bu jarayon shaxsiy tashabbus va erkin
hunarmandchilik faoliyatining yo‘qolishi, davlat re

jali iqtisodiyotiga moslashuv zaruriyati

va iqtisodiy erkinlikning cheklanishi kabi oqibatlarni ham olib keldi.

Shunday qilib, artellar milliylashtirish siyosati sharoitida hunarmandchilik va

kosibchilikni rivojlantirishda muhim rol o‘ynagan bo‘lsa

-da, ular asosan davlat

monopoliyasi va rejali iqtisodiyot talablariga moslashgan ijtimoiy-iqtisodiy institutlar

sifatida namoyon bo‘ldi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Ульмасов А.У.

Национализация промышленности в Советском Туркестане.

2.

Отчет о деятельности Совета Народных Комиссаров и Экономического

Совета Туркестанской республики на I октября 1922 г. –

Т.. 1922. С. 138.

3.

История народного хозяйства Узбекистана. Том 1. Ред. колл.: О.Б.

Джамалов (Отв. ред) и др. –

Ташкент: Изд

-

во Академии наук УзССР, 1962. –

С. 80.

4.

Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной

независимости. Коллектив авт.: Р.М. Абдуллаев, С.С. Агзамходжаев, И.А. Алимов и
др. –

Ташкент: Шарк, 2000. –

С. 264.

5.

Farg‘ona oblasti. (Tarixiy

-iqtisodiy spravochnik).

–

Toshkent: O‘zbekiston, 1974.

–

B. 46-47.

6.

Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной

независимости. Коллектив авт.: Р.М. Абдуллаев, С.С. Агзамходжаев, И.А. Алимов и
др. –

Ташкент: Шарк, 2000. –

С. 265.

7.

История народного хозяйства Узбекистана. Том 1. Ред. колл.: О.Б.

Джамалов (Отв. ред) и др. –

Ташкент: Изд

-

во Академии наук УзССР, 1962. –

С. 68

-69.

8.

Safarov, T. “Farg‘ona vodiysida iqtisodiy va ijtimoiy hayot (1917–1925).”

Toshkent: Mehnat, 1984.

–

S.50-55.

9.

Hasanov, M. H. “1920

-yil

larda O‘zbekistonda ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar.”

Toshkent: Fan, 1990.

–

S. 100.