Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The relevance of protecting entrepreneurs
’
rights in
digital commerce
E
’
zoza RAZZAKOVA
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15 January 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
This article examines the issues of protecting entrepreneurs’
rights in digital commerce and analyzes existing legal
mechanisms for their resolution. It discusses legal issues related
to the rapid development of e-commerce, competition violations,
contractual rights, and intellectual property protection.
2181-1415/
©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Digital commerce,
e-commerce,
legal protection,
competition law,
intellectual property,
electronic contract.
Raqamli tijoratda tadbirkorlarning huquqlarini himoya
qilish masalalarining dolzarbligi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
raqamli tijorat,
elektron tijorat,
huquqiy himoya,
raqobat huquqi,
intellektual mulk,
elektron shartnoma.
Ushbu maqolada raqamli tijoratda tadbirkorlarning
huquqlarini himoya qilish muammolari va ularni hal etish
b
o‘
yicha mavjud huquqiy mexanizmlar tahlil qilinadi. Elektron
tijoratning jadal rivojlanishi bilan bo
g‘
liq huquqiy muammolar,
raqobatning buzilishi, shartnomaviy huquqlar va intellektual
mulk himoyasi muhokama qilinadi.
1
PhD student, Tashkent State University of Law.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
418
Актуальность вопросов защиты предпринимательства
в цифровой торговле
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
цифровая торговля,
электронная коммерция,
правовая защита,
конкурентное право,
интеллектуальная
собственность,
электронный контракт.
В данной статье рассматриваются проблемы защиты
прав предпринимателей в цифровой торговле и
существующие
правовые
механизмы
их
решения.
Обсуждаются правовые вопросы, связанные с бурным
развитием
электронной
торговли,
нарушением
конкуренции,
договорными
правами
и
защитой
интеллектуальной собственности.
S
o‘
ngi yillarda butun dunyo b
o‘
ylab raqamli iqtisod shiddat bilan rivojlandiki, bu
barcha sohalarga
o‘
z ta
’
sirini k
o‘
rsatmay qolmadi. Ayniqsa, pandemiya davridan s
o‘
ng
elektron tijoratga talab ortdi. Huquqshunoslar oldida esa, birmuncha yangi b
o‘
lgan
raqamli bozorlarda nafaqat iste’molchilar, balki tadbirkorlarning ham huquqlarini
himoya qilish masalalari turar edi. Raqamli bozorlarda tadbirkorlarning huquqlari qay
y
o‘
llar bilan cheklanishi mumkinligini k
o‘
rib chiqishdan avval, elektron tijorat atamasiga
qonunda qanday ta’rif berilganligiga to‘
xtalib
o‘
tamiz.
Elektron tijorat
–
tovarlarning
(ishlarning, xizmatlarning) tadbirkorlik faoliyati doirasida axborot tizimlaridan
foydalangan holda elektron savdo maydonchasi orqali tuzilgan shartnomaga muvofiq
amalga oshiriladigan oldi-sotdisi. Demak, yuqoridagi fikrlardan shu anglashiladiki,
elektron tijorat bu elektron savdo maydonchalari orqali amalga oshiriladigan savdo-sotiq
ishlari ekan.
Elektron savdo maydonchasi
–
tovarlar (ishlar, xizmatlar) oldi-sotdisini
masofadan turib amalga oshirish imkonini beruvchi axborot tizimi. Yuqorida elektron
tijorat tushunchasiga ta
’
rif berib o
‘
tdik, endi nega aynan raqamli bozorlarda
tadbirkorlarning huquqlarini himoya qilish ayni kunlarda dolzarb masala ekanligini
yoritib o
‘
tamiz.
Yangi tahrirdagi
O‘
zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 67-moddasida quyidagi
fikrlar keltirilgan. Davlat qulay investitsiyaviy va ishbilarmonlik muhitini ta
’
minlaydi.
Tadbirkorlar qonunchilikka muvofiq har qanday faoliyatni amalga oshirishga va
o‘
z faoliyati y
o‘
nalishlarini mustaqil ravishda tanlashga haqli.
O‘
zbekiston Respublikasi hududida iqtisodiy makon birligi, tovarlar, xizmatlar,
mehnat resurslari va moliyaviy mabla
g‘
larning erkin harakatlanishi kafolatlanadi.
Monopol faoliyat qonun bilan tartibga solinadi va cheklanadi. Demakki, tadbirkorlarning
huquqlari konstitutsiya darajasida himoya qilinadi va monopol faoliyat qonun bilan
q
o‘
riqlanadi, biroq raqamli bozorlarda tadbirkorlarga nisbatan ularning raqobat,
fuqarolik shartnomaviy hamda intellektual mulk huquqlari buzilish holatlari mavjud
b
o‘
lganligi uchun ham, ularning huquqlarini himoya qilish dolzarbligi bois, bosh
qomusimiz tarkibiga ushbu modda kiritilgan. Shu bilan bir qatorda konstitutsiyaning
65-moddasi ham mavzu dolzarbligini yaqqol misoli. Fuqarolar farovonligini oshirishga
qaratilgan
O‘
zbekiston iqtisodiyotining negizini xilma-xil shakllardagi mulk tashkil etadi.
Davlat bozor munosabatlarini rivojlantirish va halol raqobat uchun shart-sharoitlar
yaratadi, iste
’
molchilarning huquqlari ustuvorligini hisobga olgan holda iqtisodiy faoliyat,
tadbirkorlik va mehnat qilish erkinligini kafolatlaydi. Tadbirkorlar va iste
’
molchilar
huquqlari konstitutsion darajada himoya qilinadi va bu zamon bilan hamnafaslik
belgisidir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
419
Shu bilan bir qatorda Prezidentimiz tomonidan tashabbus qilin
gan “Raqamli
iqtisodiyot
–
2030” strategiyasining negizi ham iqtisodning barcha sohalarini raqamli
platformalarda rivojlantirish sanaladi. Bundan shu anglashiladiki, endi avvalgidan-da
tadbirkorlarning huquqlarini himoya qilishga ehtiyoj ulkan, sababi an
’
anaviy
bozorlarning geografik chegaralari barchaga ma
’
lum va uni tasarruf etish, undagi
qonundan chetlanishlarni oldini olish bir muncha oson edi, biroq raqamli bozorlarning
chegaralari ulkan u bir paytda davlatning ichki qonuni bilan q
o‘
riqlanibgina qolmay,
transchegaraviy huquqlarga murojaat etishi barchamizga ma
’
lum. Shu boisdan, 2022-yil
mamlakatimizda “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi qonunning yangi tahriri, 2023
-yilda
“Raqobat to‘g‘risida”gi qonunning yangi tahriri qabul qilindi. Shuningdek, 2024
-yilda
qabul qilingan Vazirlar Mahkamasining 256-son qarorining 2-ilovasi ham raqamli
bozorlarda tadbirkorlik subyektlari huquq va manfaatlarini himoya qilishda muhim
ahamiyat kasb etadi. “Raqamli platforma operatorining ustun mavqeyini va ustun
muzokara kuchini e
’
tirof etish hamda raqobatning cheklanishiga va (yoki)
iste
’
molchilarning, boshqa x
o‘
jalik yurituvchi subyektlarning huquqlari va qonuniy
manfaatlarini kamsitishga olib keladigan harakatlarni aniqlash tartibi t
o‘g‘risida”gi nizom
nizomning nomi ham elektron tijoratda subyektlar huquqlarini himoya qilishga
qaratilganligini isbotlab turibdi. Demak, yuqoridagi dolzarblik masalalarini ketma-ketlab
quyidagicha k
o‘
rsatish mumkin:
1. Elektron tijoratning jadal rivoji va huquqiy nizolar ortishi: Elektron tijorat dunyo
b
o‘
ylab jadal rivojlanib, global savdo-sotiqning asosiy qismiga aylangan. Shu bilan birga,
tovarlarni yetkazib berishdagi kechikishlar, sifatga oid nizolar, firibgarlik holatlari kabi
huquqiy masalalar ham ortib bormoqda. Bu esa tadbirkorlar huquq va manfaatlarini
himoya qilishda aniq va samarali huquqiy mexanizmlar zaruratini oshirmoqda.
2. Raqamli iqtisodiyot sharoitida tadbirkorlik faoliyatining huquqiy xavfsizligi:
Elektron tijoratda ishtirok etayotgan tadbirkorlik subyektlari k
o‘
pincha shartnomalarini
raqamli platformalar orqali tuzadilar, bu esa axborot texnologiyalaridan kelib chiqadigan
xatarlarga, masalan, kiberhujumlar va ma
’
lumotlarning noqonuniy ishlatilishiga olib
kelishi mumkin. Shunday sharoitda tadbirkorlarning huquqiy himoyasi ularning xavfsiz
faoliyat yuritishini ta
’
minlash uchun muhimdir.
3. Tadbirkorlikni rivojlantirish va investitsion muhitni yaxshilash: Elektron
tijoratda tadbirkorlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish tadbirkorlik
faoliyatining barqarorligini oshirish va xorijiy hamda mahalliy investitsiyalarni jalb qilish
uchun muhim omildir. Himoya mexanizmlarining samaradorligi iqtisodiyotni
diversifikatsiya qilish va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga zamin yaratadi.
Keyingi masala elektron tijoratning qaysi jabhalarida tadbirkorlarning huquqlari
buzilishi mumkinligi va ularni oldini olishda fuqarolik huquqiy choralarining
o‘
rni haqida
gaplashamiz.
Elektron tijoratda tadbirkorlik subyektlarining huquqlarini fuqarolik huquqiy
choralari bilan himoya qilish deganda
–
tadbirkorlik subyektlarining shartnomaviy,
mulkiy, raqobat, intellektual mulkka oid huquqlarini himoya qilishda, zararni qoplashni
talab qilish, jarimalar va penyalar undirish hamda buzilgan huquqlarni tiklashni talab
etish kabilar tushunilishi mumkin.
Elektron shartnoma shartlarining buzilishi:
Tadbirkor buyurtmachiga tovarlarni belgilangan muddatda yetkazib beradi, lekin
mijoz shartnomada k
o‘
rsatilgan vaqtda t
o‘
lovni amalga oshirmaydi. Natijada, tadbirkor
moddiy zarar k
o‘
radi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
420
Yechim:
Tadbirkor t
o‘
lovni undirish uchun sud yoki arbitrajga murojaat qilishi
mumkin. Fuqarolik huquqiy chora sifatida esa, zararni qoplash usulidan foydalanish,
boy berilgan foydani undirish mumkin.
Insofsiz raqobat:
Raqobatchi kompaniya tadbirkorning mahsulotini soxta reklama
yoki yol
g‘
on ma
’
lumotlar tarqatish orqali obr
o‘
sini tushiradi va mijozlarni
o‘
ziga tortadi.
Yechim sifatda sudga monopoliyaga qarshi kurashish q
o‘
mitasiga murojaat qilish
va huquqlarni tiklashga harakat qilish mumkin. Shu bilan bir qatorda, boshqa ustun
mavqega ega b
o‘
lgan bozor subyektlari mayda tadbirkorlarni bozordan chiqarib yuborish
monopol past narxlardan foydalanishlari mumkin. Yechim sifatida, ustun mavqega ega
subyektlar harakatlarining qonuniy monitoring qilish.
Firibgarlik holatlari, mijozlar yol
g‘
on hisobraqamlar bilan tadbirkor ularga
mahsulot yetkazib bergach, t
o‘
lov qilmasliklari yoki t
o‘
lovlarni amalga oshirishdan bosh
tortishlari mumkin. Aynan mana shu holatlarda elektron tijoratda har bir shaxsni
identifikatsiya qilish imkonini beruvchi dastur yaratish muhimdir. Tadbirkor huquqlarini
himoya qilish uchun, zararni undirish maqsadida sudga murojaat qilishi mumkin.
Intellektual mulk huquqlarining buzilishi: Tadbirkor tomonidan ishlab chiqilgan
mahsulot yoki xizmat dizayni, logotipi yoki brendi raqobatchi tomonidan ruxsatsiz
foydalaniladi va sotuv uchun taklif etiladi. Yechim maqsadida intellektual mulk huquqini
himoya qilish uchun sud yoki maxsus organlarga murojaat qilish mumkin.
Elektron tijoratda tadbirkorlik subyektlarining huquq va manfaatlarini fuqarolik-
huquqiy himoya qilish usullari elektron tijoratning jadal rivojlanishi bilan ortib
borayotgan huquqiy muammolarni hal qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Quyida
ushbu himoya usullari haqida t
o‘
xtalib
o‘
tamiz:
1. Shartnomaviy-huquqiy himoya
Elektron tijoratda tadbirkorlik faoliyati k
o‘
pincha elektron shartnomalar orqali
amalga oshiriladi. Shuning uchun quyidagi usullar samarali hisoblanadi:
Elektron shartnomalarni tasdiqlash va yuridik kuchini ta
’
minlash: Raqamli imzo va
elektron shartnomalar qonuniy jihatdan himoya qilinishi kerak.
Standart shartnoma shartlarini ishlab chiqish: Bunda, tomonlar
o‘
rtasida
kelishmovchiliklarni minimallashtirish maqsadida elektron tijoratga moslashtirilgan
shartnoma modellarini q
o‘
llash muhimdir.
Elektron shartnoma buzilishidan himoya: Shartnoma shartlari bajarilmaganda
tomonlarning javobgarligini belgilovchi qonunchilik mexanizmlarini mustahkamlab
q
o‘
yish;
2. Tezkor huquqiy nizolarni hal qilish usullari
Elektron tijoratda nizolarni tezkor hal qilish uchun quyidagi usullar q
o‘
llaniladi:
Onlayn nizolarni hal qilish tizimi: Nizolarni sudga bormasdan hal qilish uchun maxsus
onlayn platformalar ishlab chiqish.
Mediatsiya va arbitraj: Mediatorlar yoki arbitraj orqali nizolarni tezkor hal qilish
mexanizmlarini kuchaytirish.
Raqamli sud tizimi: Elektron tijorat b
o‘
yicha nizolarni k
o‘
rib chiqish uchun raqamli
sud tizimlarini joriy etish va jarayonlarni soddalashtirish;
3. Fuqarolik-huquqiy javobgarlikni belgilash
Shartnoma buzilganida kompensatsiya olish: Tadbirkorlik subyekti shartnoma
shartlariga rioya qilmagan tomonlardan moddiy zararlarni qoplashni talab qilish
huquqiga ega.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
421
Nohalol raqobatga qarshi choralar: Elektron tijoratda nohaq raqobatni oldini olish
uchun qonunchilik mexanizmlarini joriy qilish.
Intellektual mulkni himoya qilish: Tadbirkorlarning intellektual mulk huquqlarini
himoya qilish va qonuniy buzilishlarni bartaraf etish;
4. Elektron tijorat kodeksi: Elektron tijorat b
o‘
yicha yagona huquqiy hujjatni ishlab
chiqish va uning Ichida barcha subyektlar huquqlarini aniq qilib belgilash.
Xulosa sifatida qonunchilikka nazariy va amaliy takliflar mavjud.
Nazariy taklif: Elektron tijorat t
o‘g‘
risidagi kodeksni ishlab chiqish va
subyektlarning huquq va majburiyatlarini aniq qilib belgilash, ushbu kodeksda elektron
y
o‘
l bilan tuziladigan shartnomalar va smart kontraktlarning huquqiy maqomi va ularni
tartibga solishning aniq mexanizmlarini ishlab chiqish, shartnoma shartlarini bajarmagan
hollarda fuqarolik huquqiy choralarni kuchaytirish.
Raqobat qonunchiligiga tuzatishlar kiritish: Raqamli platforma va raqamli
platforma subyektlari tushunchalarini aniq yoritish. Mayda tadbirkorlik subyektlarining
huquqlari buzilmasligi uchun Ustun mavqega ega tadbirkorlik subyektlarini oldindan
monitoring qilish. 2020-yil Germaniya raqobat t
o‘g‘
risidagi qonuniga 10-ga yaqin
o‘
zgartirish kiritildi unda nafaqat ustun mavqega ega subyektlar, balki kelajakda ustun
mavqe deya e
’
tirof etilishi mumkin b
o‘
lgan subyektlar harakatlari nazoratga olinib,
boshqa tadbirkorlik subyektlari huquqlari himoya qilina boshlandi. Aynan mana shu
amaliyotni bizda ham q
o‘
llab k
o‘
rish.
Elektron tijorat qonunchiligiga tuzatishlar kiritish: Xitoyda 2019-yilda yangi
“Elektron tijorat to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi va u raqamli platformalar faoliy
atini
ancha tartibladi. Aynan uning 22-moddasida elektron tijorat ishtirokchilari
o‘
z ustun
mavqelaridan raqobatni cheklashlariga y
o‘
l q
o‘
yilmasligi k
o‘
zda tutilgan. Elektron tijorat
platformalari noqonuniy mahsulot yoki xizmatlarni aniqlaganda bu haqda vakolatli
organga xabar berishlari kerakligi ushbu qonunning 29-moddasida
o‘
z aksini topgan.
Shuningdek, qonunda platformalarda joylashtirilgan ma
’
lumotlar, mahsulotlar, xizmatlar
va tranzaksiyalar uch yil muddatga saqlanishi lozim, bu esa, kelajakda kelib chiqishi
mumkin b
o‘
lgan nizolarni oldini oladi. Aynan mana shu holatda mamlakatimizning
“Elektron tijorat to‘g‘risida”gi qonunida faqatgina 5
-moddada davlat elektron tijorat
uchun zarur raqobat muhitini ta
’
minlashi k
o‘
zda tutilgan, biroq Xitoy qonunchiligi singari
ustun mavqeni suiiste
’
mol qilmaslik, noqonuniy b
o‘
lgan tovarlar savdosini oldini olish
maqsadida tegishli idoralarga ma
’
lum qilish kabi moddalar mavjud emas. T
o‘g‘
ri,
muomaladan chiqarilgan tovarlar savdosi ta
’
qiqlangan biroq, noqonuniy tovarlar sirasiga
nafaqat muomaladan chiqarilgan tovarlar, balki kontrafakt, intellektual mulk huquqlarini
buzilishiga olib kelgan tovarlar ham kirishi mumkin. Shu sababdan ham tadbirkorlarning
raqobat, ham intellektual mulk huquqlarini himoya qilish uchun yangi
o‘
zgartirishlar
kiritilgan mukammal qonunchilik lozim.
Amaliy taklif: raqamli platformalardan har bir shaxsni hech qanday
qoidabuzarliksiz aniq
o‘
zlari foydalana olayotganini k
o‘
rsatib turuvchi tizim yaratish, har
bir savdo platformasida eslatma yaratish, ya
’
ni tadbirkor va iste
’
molchilarga
o‘
z
shartnomaviy majburiyatlarini eslatib turuvchi oyna yaratish. Masalan, shartnoma tuzildi
onlayn shaklda eslatma telefonga shartnoma tuzilganligi haqida xabar beradi, t
o‘
lov
amalga oshirilishi kerak va buning ma
’
lum muddati bor eslatma shu muddat ichida
mijozga t
o‘
lovni eslatib turadi, mijoz atay t
o‘
lov qilmagan yoki bundan bosh tortganda
uning sahifasini to zarar va penyalar undirilmaguncha harakatsiz qilib q
o‘
yadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
422
Agar boshqa tadbirkor boshqasining logotipi, yoki kontrafakt mahsulot bilan savdo
qilmoqchi b
o‘
lsa, shunday tizim yaratish kerakki, patentlar va boshqa har qanday egasiga
bo
g‘
liq b
o‘
lgan huquqlarni tezda k
o‘
zdan kechirib, intellektual mulk huquqini buzmoqchi
b
o‘
lgan tadbirkorning yoki mijozning sahifasini harakatsizlantirib, avtomat huquqi
buzilgan tadbirkorga va tegishli mas
’
ul organlarga xabar berish funksiyasi mavjud
b
o‘
lsin.
Umuman olganda qonunchilikda ba
’
zi kamchiliklar mavjud, biroq amaliyota ham
ularni q
o‘
llashda sustkashliklar bor. Tadbirkorlarni huquqlarini himoya qilish ularni
elektron platformalarda fuqarolik shartnomaviy, raqobat, intellektual mulk huquqlarini
himoya qilishning mukammal mexanizmlarini ishlab chiqish darkor.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi;
2.
O‘zbekiston Respublikasi Elektron tijorat to‘g‘risidagi qonuni;
3.
O‘zbekiston Respublikasi Raqobat to‘g‘risidagi qonuni;
4.
Vazirlar Mahkamasining 256-son qarorining 2-
ilovasi “Raqamli platforma
operatorining ustun
mavqeyini va ustun muzokara kuchini e’tirof etish hamda
raqobatning cheklanishiga va (yoki) iste’molchilarning, boshqa xo‘jalik yurituvchi
subyektlarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini kamsitishga olib keladigan
harakatlarni aniqlash tartibi to‘g‘risida”gi.
5.
https://www.researchgate.net/publication/30530142_Labour_Law_Text_and_M
aterials
6.
Regulating Contracts
–
Hugh Collins
–
Google Books https://books.google.com/
books/about/Regulating_Contracts.html?id=YIYv2nWTHEwC
7.
file:///C:/Users/user/Downloads/FUQAROLARNING_merged.pdf;
8.
https://www.whitecase.com/insight-alert/new-competition-law-germany-
10th-amendment-german-act-against-restraints-competition;
9.
https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?f
ilename=China%20Passes%20E-Commerce%20Law_Shanghai%20ATO_China%20-
%20Peoples%20Republic%20of_10-19-2018.pdf China e-commerce law 2019
