Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Theoretical foundations of physical and technical-tactical
preparation for volleyball players aged 15-16
Jakhongir SULAYMONOV
1
, Shaakrom ISROILOV
2
Institute of Scientific Research in Physical Education and Sports
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
This article examines the theoretical foundations of physical
and technical-tactical training for volleyball players aged
15-16. The study analyzes physical fitness, technical skills, and
tactical development. It emphasizes the role of age-appropriate
training methodologies in optimizing performance and
preventing injuries. The findings indicate that a well-structured
training program integrating physical preparation with
technical and tactical exercises significantly improves the
overall volleyball performance of young athletes.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
volleyball,
physical preparation,
technical-tactical training,
youth athletes,
sports science.
15-16 yoshli voleybolchilarning jismoniy va texnik-taktik
tayyorgarligining nazariy asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
voleybol,
jismoniy tayyorgarlik,
texnik-taktik tayyorgarlik,
sportchi yoshlar,
sport fanlari.
Ushbu maqolada 15-16 yoshli voleybolchilarni jismoniy va
texnik-taktik tayyorgarlikning nazariy asoslari k
o‘
rib chiqiladi.
Tadqiqot jismoniy tayyorgarlik, texnik k
o‘
nikmalar va
taktik rivojlanishni tahlil qiladi. Tadqiqot ish faoliyatini
optimallashtirish va jarohatlarning oldini olishda yoshga oid
ta
’
lim metodologiyalarining rolini ta
’
kidlaydi. Topilmalar shuni
k
o‘
rsatadiki, jismoniy tayyorgarlikni texnik-taktik mashqlar
bilan birlashtirgan yaxshi tuzilgan
o‘
quv dasturi yosh
sportchilarning umumiy voleybol k
o‘
rsatkichlarini sezilarli
darajada yaxshilaydi.
1
Independent Researcher, Institute of Scientific Research in Physical Education and Sports.
2
Scientific Supervisor. Candidate of Pedagogical Sciences, Professor.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
238
Теоретические основы физической и технико
-
тактической подготовки волейболистов 15
-
16 лет
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
волейбол,
физическая подготовка,
технико
-
тактическая
подготовка,
юные спортсмены,
спортивная наука.
В статье рассматриваются теоретические основы
физической
и
технико
-
тактической
подготовки
волейболистов 15–16 лет. Анализируются уровни
физической
подготовки,
технические
навыки
и
тактическое развитие юных спортсменов. Особое внимание
уделяется
роли
возрастных
методик
тренировок
в повышении эффективности занятий и профилактике
травм. Результаты исследования свидетельствуют о том,
что
грамотно
структурированная
тренировочная
программа, объединяющая физическую подготовку с
технико
-
тактическими
упражнениями,
способствует
значительному улучшению спортивных результатов
волейболистов данной возрастной группы.
KIRISH
Yosh sportchilarni jismoniy tayyorlash sport mash
g‘
ulotlarining eng muhim
tarkibiy qismlaridan hisoblanib, organizmni har tomonlama rivojlantirish, so
g‘
likni
mustahkamlash, jismoniy qobiliyatlarni takomillashtirish va tayyorgarlikning barcha
boshqa turlari uchun mustahkam funksional baza yaratishga y
o‘
naltirilgan jarayon
sifatida tushuniladi.
Zamonaviy sport, sportchilarning jismoniy tayyorgarligiga yuksak talablar q
o‘
yadi.
Buni quyidagi omillar bilan izohlash mumkin:
1) Sportdagi yutuqdarning
o‘
sib borishi har doim sportchidan jismoniy qobiliyatlar
rivojining yangi darajasini talab qiladi;
2) Jismoniy tayyorgarlikning yuqori darajasi mash
g‘
ulot va musobaqa
yuklamalarini oshirishning zaruriy sharti.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
S
o‘
nggi yillarda jismoniy tarbiya nazariyasi, shu jumladan sport turlari nazariyasi
va uslubiyati fanlari doirasida chop etilgan adabiyotlarda sakrash turlari, sakrovchanlik
va sakrash chidamkorligi tadqiqot obyekti sifatida keng
o‘
rganilmoqda [1]. Shu bilan bir
qatorda ushbu manbalarda har bir sport turida, ayniqsa sport
o‘
yinlarida, sakrab ijro
etiladigan texnik-taktik usurllarga mos sakrash fazalari, koordinatsiyasi, balandligi (yoki
uzunligi) va biomexanik qonuniyatlari batafsil
o‘
rganilmagan hamda ilmiy jihatdan
asoslanmagan [2].
M.I. Popichev
o‘
z tadqiqotlari natijalariga asosan yosh voleybolchilarda
sakrovchanlikni rivojlantiruvchi mashqlarni q
o‘
llash uchun ularning tana b
o‘g‘
imlarini
uzunligiga qarab t
o‘
rt guruhga ajratish lozimligini ta
’
kidlaydi [3].
1
–
qisqa boldirli, uzun son va gavdali bolalar;
2
–
uzun son, gavdali va qisqa boldirli bolalar;
3
–
uzun boldirli va qisqa sonli bolalar;
4
–
kalta son, uzun gavdali va uzun sonli bolalar.
Ana shu morfologik xususiyatlarni e
’
tiborga olgan holda sakrovchanlik mashqlarini
q
o‘
llash muallifning e
’
tirof etishicha, 1-chi guruhga mansub bolalarda progressiv natija
berar ekan. Ularda ma
’
lum vaqt
o‘
tgandan s
o‘
ng sakrash balandligi, depsinish kuchi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
239
o‘
sgan, vaqti esa qisqargan. Bir qator mualliflarning fikriga k
o‘
ra, yosh voleybolchilarda
kuch turlarini rivojlantirishda
o‘
yin yuklamalari qaysi texnik usulni ijro etuvchi
“mushaklar” guruhini e’
tiborga olish zarurligini bilmoq muhim ekan. Ular 8 ta ijrochi
organlar mushaklarini k
o‘
rsatib
o‘
tganlar:
1) bilaklarni bukuvchi; 2) tirsaklarni yozuvchi; 3) yеlkalarni yozuvchi;
4) gavdani bukuvchiya; 5) gavdani yozuvchi; 6) sonlarni yozuvchi;
7) boldirlarni yozuvchi; 8) oyoq panjalarini bukuvchi.
Bu borada mualliflar kuch turlari rivojlantirishning sensitiv davrlarini e
’
tiborga
olishni tavsiya etadilar: bilaklarni bukuvchi mushaklarni rivojlantirish 11-12 yoshda,
tirsaklarni yozuvchi mushaklar
–
12 va 14-15 yoshda, gavdani bukuvchi
–
11-12 va
14 yoshda, gavdani yozuvchi
–
11 va 13-15 yoshda, oyoq panjalarini bukuvchi
–
11 va
14-16 yoshda deb fikr bildirilgan.
E.K. Axmerovning fikriga qaraganda, voleybolchilarning k
o‘
p yillik
o‘
quv-
mash
g‘
ulot jarayonida shu
g‘
ullanuvchilarning yoshi va jismoniy imkoniyatlarini e
’
tiborga
olgan holda mashqlarni q
o‘
llash muhim ahamiyatga loyiq ekan. U ayniqsa kuchni
rivojlantiruvchi mashqlarni q
o‘
llashda, birinchidan, shu mashqlarning voleybolga xos
texnik-taktik usullarga moslashtirish lozimligini, ikkinchidan, q
o‘
llaniladigan mashqlar
oraliqlarida ish qobiliyatini tiklovchi vositalardan unumli foydalanish, uchinchidan esa,
mashqlar mazmuni, y
o‘
nalishi va ixtisosligi yillik tayyorgarlik sikllariga mos b
o‘
lishi zarur
ekanligini ta
’
kidlaydi [4].
Zamonaviy voleybolda turli mazmundagi maxsus chidamkorlik (sakrash
chidamkorligi, tezkor va tezkor-kuch chidamkorligi,
o‘
yin chidamkorligi) hal qiluvchi
omil deb e
’
tirof etiladi. Chunki, chidamkorlik, shu jumladan yuqorida qayd etilgan
chidamkorlik turlari tushunchasi
–
uzoq vaqt davomida charchamasdan, shu sifat yoki
o‘
yin malakalarini yuqori ish qobiliyati darajasida samarali ijro etish demakdir.
Professorlar L.R. Ayrapetyants, A.A. Pulatovlarning adabiyotlarida yoritilishicha,
tezkor va tezkor-kuch chidamkorligi
–
bu maydoncha b
o‘
ylab harakatlanish va
o‘
yin
malakalarini katta tezlikda ko
‘
p marta samarali ijro etish imkoniyatini anglatadi. Ushbu
sifatlarni rivojlantirish yuqori tezlikda ijro etiladigan maxsus mashqlarni k
o‘
p martalab
qaytarish yordamida amalga oshirishini ta
’
kidlaganlar [5].
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Voleybolchilarda yil davomida jismoniy tayyorgarlikni rivojlantiruvchi mashqlarni
q
o‘
llash nafaqat tayyorgarlik sikllarida rejalashtirilgan mash
g‘
ulotlar maqsadi va
musobaqalar xususiyatiga moslashtirilishi zarur ekan, balki turli
o‘
yin funksiyalariga
ixtisoslashgan (amplua)
o‘
yinchilar uchun ustuvor b
o‘
lgan jismoniy qobiliyatlarga
asoslanishi ham kerak ekan. Jumladan, t
o‘
p uzatuvchilar uchun tezkorlik qobiliyati
–
94,6%, tezkorlikka b
o‘
lgan chidamkorlik
–
83,8%, sakrovchanlik
–
59,5%, hujumchilar
uchun sakrovchanlik
–
91,9%, sakrash chidamkorligi
–
86,5%, zarba vaqtida q
o‘
lning
tezkor harakati
–
81,1%, libero uchun tezkorlik
–
97,3% ga teng b
o‘
lishi mutaxassislar
fikrlari bilan isbotlangan.
Muallifning tadqiqotlarida shu narsa aniqlandiki, voleybolda yеtakchi jismoniy
sifatlar ulushi turlicha ballarga ega ekan. Masalan, birinchi
o‘
rinda tezkorlik-kuch sifatlari
–
6,5 ball, ikkinchi
–
tezkorlik
–
6,2 ball, uchinchi
–
chidamkorlik
–
5,9 ball, t
o‘
rtinchi
–
kuch qobiliyatlari
–
5,8 ball. Bunday ma
’
lumotlarga asoslanish zarurligini u shunday
omillar bilan isbotlaydiki, musobaqa davri yakunlashgan sari
o‘
yinchilarda, ayniqsa
hujumchi va t
o‘
p uzatuvchilarda ana shu asosiy jismoniy qobiliyatlar sekin-asta
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
240
sustlashib borar ekan. Chunonchi, ularda kuch qobiliyatlari 18,9%, tezkorlik
–
21,0%,
tezkorlik-kuch
–
22,2%, chidamkorlik
–
22,0% gacha tushib ketishi aniqlangan. Liberoda
esa joyda uchkarra sakrash
–
18,1%, tezkorlik
–
23,0%, joydan vertikal sakrash
–
24,1%,
tezkorlik chidamkorligi
–
19,4%gacha sustlashishi mumkin ekan. Shunga
o‘
xshash fikr-
mulohazalar V.Yu. Zubkov (2000) tomonidan ham ma
’
qullangan.
Bundan tashqari ana shu muallifning e
’
tirof etishicha, tayyorgarlik davrining
birinchi bosqichida
–
tezkorlik-kuch sifatlari, tezkorlik va chaqqonlik, ikkinchi bosqichda
–
tezkorlik-kuch, sakrovchanlik, chavvonlik va sakrash chidamkorligi; uchinchi bosqichda
–
tezkorlik, sakrovchanlik, chaqqonlik va tezkorlik chidamkorligi. Musobaqa davrida esa
birinchi oraliq bosqichida
–
tezkorlik, sakrash chidamkorligi va chaqqonlik, ikkinchi
bosqichda
–
tezkorlik-kuch, tezkorlik, uchinchi bosqichda
–
tezkorlik, sakrash
chidamkorligi, t
o‘
rtinchi bosqichda
–
tezkorlik-kuch, tezkorlik va maxsus sakrovchanlikni
rivojlantirish maqsadga muvofiq ekan.
A.P. Grigorev va b. larning tavsiyalariga k
o‘
ra, voleybolchilarni tayyorlash
jarayonida jismoniy sifatlarni rivojlantirish va texnik-taktik harakatlarni shakllantirish
bilan bir qatorda murakkab harakat reaksiyalari, ayniqsa harakatlanayotgan t
o‘
pga
reaksiya k
o‘
rsatish qobiliyatini ixtisoslashtirilgan mashqlar yordamida sayqal toptirishga
ur
g‘
u berish muhim ahamiyat kasb etar ekan.
Professorlar Ayrapetyants L.R., Pulatov A.A. larning (2011.
–
279b) olib borgan
tadqiqotlariga k
o‘
ra, sport malakalariga dastlabki
o‘
rgatish jarayoni k
o‘
p yillik sport
tayyorgarligi tizimining poydevori b
o‘
lib hisoblanadi. Dastlabki
o‘
rgatish
o‘
z tashkiliy,
uslubiy, ilmiy va moddiy-texnika nuqtayi nazaridan qanchalik puxta asoslangan b
o‘
lsa,
sifatli b
o‘
lsa, shunchalik sport
o‘
rinbosarlarini tayyorlash y
o‘
li qisqaroq va osonroq
b
o‘
ladi. Ammo bu, albatta, mutaxassisning bilimiga, kasbiy k
o‘
nikma va malakalariga
bevosita bo
g‘
liq b
o‘
ladi. Shuning uchun mutaxassislarni tayyorlashga m
o‘
ljallangan
o‘
quv
dasturining eng e
’
tiborli va asosiy b
o‘
limlaridan biri boshlan
g‘
ich
o‘
rgatish uslubiyati
(texnologiyasi) b
o‘
lib hisoblanadi [5].
A.V. Suxanov, Ye.V. Fomin, L.V. Bulikinalarning fikrlariga muvofiq voleybolchilar
tayyorlash amaliyotida sakrovchanlik va sakrash chidamkorligini rivojlantirishda har bir
b
o‘g‘
imning sakrash harakatida ishtirok etish ulushi e
’
tiborga olinishi muhum (1-jadval).
1-jadval
Voleybolchilarga xos sakrash harakatida b
o‘g‘
imlarning ishtirok etish ulushi
№
Tana b
o‘g‘
imlari
Tana b
o‘g‘
imlarining sakrash harakatida
ishtirok etish ulushi (%)
1. Oyoq panjalarini bukuvchi mushaklar
22%
2. Tizzalarni yozuvchi mushaklar
56%
3. Gavdani yozuvchi mushaklar
10%
4. Boshni k
o‘
taruvchi b
o‘
yin mushaklari
2%
5. Q
o‘
llarni faol harakatga keltiruvchi mushaklar
10%
Q
o‘
llaniladigan vositalarning ta
’
sir k
o‘
rsatish xususiyati va y
o‘
nalishiga k
o‘
ra
jismoniy tayyorgarlikni umumiy jismoniy tayyorgarlik (UJT) hamda maxsus jismoniy
tayyorgarlik (MJT) turlariga b
o‘
lib
o‘
rganiladi [6].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
241
2-jadval
O‘
smir voleybolchilar uchun jismoniy tayyorgarlik b
o‘
yicha me
’
yoriy talablar
(Yu.D. Jeleznyak b
o‘
yicha)
№
Тest mashqlari
11
12
13
14
15
16
17
18
19-20
1.
Tana uzunligi, (sm)
160
165
157
180
184
190
192
195
198
2.
30 m. yugurish, (sek)
5,3
5,2
5,1
5,0
4,8
4,7
4,6
4,6
4,5
3.
6x5 m. yugurish, (sek)
12,0
11,5
10,5
10,2
10,0
10,0
9,7
9,5
9,2
4.
“Archasimon” yugurish –
92 m. (sek.)
29,0
28,0
27,0
26,5
26,0
26,0
24,8
24,0
23,2
5.
Joydan vertikal sakrash, (sm.)
45
50
60
65
70
80
84
86
90
6.
Yugurib kelib vertikal sakrash, (sm.)
50
56
66
72
78
88
94
96
100
7.
1 kg. li t
o‘
ldirma t
o‘
pni
o‘
tirgan holatda
bosh ortidan ikki q
o‘
llab tashlash, (m.)
5,0
6,2
7,2
8,0
9,0
10,0
13,0
14,5
16,0
Texnik tayyorgarlik
–
bu k
o‘
p yillik faoliyat b
o‘
lib, ma
’
lum harakatlar majmuasini
texnik jihatdan ma
’
lum maqsadli tartibda, vaziyatga muvofiq barqaror, mukammal va
samarali bajarilishini ta
’
minlovchi pedagogik jarayondir. Mazkur jarayon sport
tayyorgarligini asosiy va ajralmas qismi b
o‘
lib hisoblanadi [5].
Professorlar L.R. Ayrapetyants va A.A. Pulatovlarning fikriga k
o‘
ra
o‘
rgatish va
takomillashtirish uslublari va vositalari texnik tayyorgarlik jarayonida quyidagi tartibda
q
o‘
llaniladi:
–
harakatlanish texnikasi;
–
t
o‘
pni
o‘
yinga kiritish, uni turlari va usullari;
–
t
o‘
p uzatish, uni turlari va usullari;
–
t
o‘
pni qabul qilish, uni turlari va usullari;
–
zarba berish, uni turlari va usullari;
–
t
o‘
siq q
o‘
yish, uni turlari va usullari;
–
ikki yoqlama
o‘
yin (
o‘
yin mash
g‘
uloti).
Mash
g‘
ulotlar jarayonida q
o‘
llaniladigan mashqlar hajm, shiddat, mazmun va
muddat jihatlaridan shu
g‘
ullanuvchi yoshi, tayyorgarligi va jinsiga qarab tanlanishi zarur.
O‘
rgatish va takomillashtirish uslublari va vositalari har xil tartibda q
o‘
llanilishi mumkin.
Texnik tayyorgarlik sport tayyorgarligi jarayonida jismoniy, taktik va
o‘
yin tayyorgarligi
jarayonlari bilan chambarchas bo
g‘
liq holda amalga oshirilishi lozim.
Texnik-taktik tayyorgarlik
–
bu barcha tayyorgarlik turiari (nazariy, jism oniy,
ruhiy, funksional tayyorgarlik)ga asoslangan va musoboqa taqdirini belgilaydigan integral
qurol sifatida xizmat qiiadi. Harakat malakasini mahorat bilan ijro etish, musobaqalarda
g‘alaba qozonish –
bu ko‘p yillik sport trenirovkasi evaziga namoyon bolishi mumkin [7].
Taktik tayyorgarlik
–
uzoq muddatli jarayon b
o‘
lib, u dastlabki tayyorgarlik
bosqichidan boshlab, toki oliy sport mahoratini takomillashtirish bosqichiga uzluksiz
davom etaveradi. Kelajakda taktik mahoratni samarali
o‘
zlashtirish uchun taktik fikrlash,
vaziyatni payqash, farqlash, tahlil qilish va vaziyatga mos yoki qarama-qarshi taktik
usullarni ijro etish qobiliyatlari dastlabki tayyorgarlik bosqichidan boshlab shakllantirilib
boriladi [8].
Jismoniy sifat va texnik-taktik tayyorgarlikni aniqlash uchun maxsus tanlab
olingan namunaviy mashqlar:
1. Sakrash chidamkorligini aniqlash.
Sakrash chidamkorligi maxsus uskuna
yordamida aniqlanadi. Ushbu test quyidagi tartibda
o‘
tkaziladi: Qabul qilish tartibi
–
tadqiqotda qatnashayotgan (har bir ishtirokchi uchun alohida
o‘
zining b
o‘
yiga moslab
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
242
o‘
lchanadi) ishtirokchi ikki q
o‘
lini vertikal k
o‘
taradi, q
o‘
llar barmoqlaridan osilgan
t
o‘
ldirma t
o‘
pgacha b
o‘
lgan masofa
o‘
lchanadi (
O‘g‘
il bolalar uchun 35 sm, qiz bolalar
uchun 25 sm) hamda ishtirokchilar ruxsat berilgandan keyin maksimal kuchlari yеtgunga
qadar ikki q
o‘
llari uchini sakrab tekkazadilar. Agarda q
o‘
llar t
o‘
ldirma t
o‘
pga biri yoki
ikkisi tegmay qolsa test t
o‘
xtatiladi va sakrashlar soni aniqlanadi.
2. Joydan sakrash balandligini aniqlash.
Ushbu test quyidagi tartibda
o‘
tkaziladi: voleybol ustuniga (sport zali devoriga b
o‘
lishi ham mumkin) uzunligi 100 sm,
eni 30 smli, ustki yuzasi yupqa tunuka bilan qoplangan plastik banner ustiga 100 sm. lik
o‘
lchamlarini
o‘
zida aks ettirilgan foster pleyonka mato qoplama
o‘
rnatiladi; tadqiqotdagi
ishtirokchi barmo
g‘
i uchlarini yuqoriga k
o‘tarib, bannerdagi “0” sm. ga tekkazadi (har bir
ishtirokchi uchun alohida
o‘
zining b
o‘
yiga moslab
o‘
lchanadi). Ishtirokchi barmoqlarini
oq b
o‘
r bilan b
o‘
yab oladi va sakrab raqamli bannerga barmo
g‘
ini tekkazadi. Barmo
g‘
i
tekkan joydan natija olinadi. Test uch marta takrorlanadi va eng yaxshi natija hisobga
olinadi.
3. 2 kg. li t
o‘
ldirma t
o‘
pni yugurib kelib tik turgan hamda
o‘
tirgan holda ikki
q
o‘
l bilan bosh orqasidan maksimal uloqtirish.
K
o‘
ndalang chizilgan chiziqqacha
yugurib kelib (3 metrdan), ikki q
o‘
l bilan bosh orqasidan maksimal uloqtirish. Test
3 marta olinadi eng yaxshi natija olinadi. Boshlan
g‘
ich chiziqdan t
o‘
p tushgan joy orali
g‘
i
o‘
lchanadi.
4. Archasimon y
o‘
nalishda yugurish tezligini aniqlash (92 m).
Test anaerob
imkoniyatni ifodalovchi tezkorlik-kuch qobiliyatini aniqlashga m
o‘
ljallangan va quyidagi
tartibda
o‘
tkaziladi: voleybol maydonining yarmidagi orqa chiziq
o‘
rtasiga, ikki yon
chiziqlar b
o‘
ylab har 3 m. ga t
o‘
ldirma t
o‘
plar
o‘
rnatiladi. Tekshiriluvchi orqa chiziq
o‘
rtasidagi t
o‘
ldirma t
o‘
pni bir q
o‘
li bilan ushlab start holatida joylashadi; signal berilishi
bilan u har bir t
o‘
ldirma t
o‘
pga yugurib borib, t
o‘
pga q
o‘
lini tekkizish sharti bilan
startdagi t
o‘
ldirma t
o‘
pga q
o‘
lini tekkizib, testni davom ettiradi, s
o‘
nggi t
o‘
pga tekkizishi
bilan test tugaydi va vaqt hisoblanadi.
5. 1000 m.ga yugurish.
1000 metrga yugurish murakkab jismoniy mash
g‘
ulot
b
o‘
lib, u aerob va anaerob si
g‘
im, texnik mahorat va aqliy mustahkamlikni talab qiladi.
6.
O‘
ng va chap q
o‘
l bilan kuchini aniqlash.
Tadqiqotda q
o‘
l dinamometri
yordamida
o‘
ng va chap q
o‘
l bilak kuchini aniqlashni amalga oshirdik. Test quyidagi
tartibda
o‘
tkaziladi tekshiriluvchi tik turgan holatda dastlab
o‘
ng (s
o‘
ngra chap) q
o‘
lini
tanadan 30-35 sm uzoqlashtirgan hamda, 25-3
0° ga bukilgan holda, dinamometrni
maksimal darajada siqadi; s
o‘
ng aynan shunday talab b
o‘
yicha dinamometrni chap q
o‘
li
bilan siqadi.
O‘
naqay va chapaqay voleybolchilar natijalari alohida tahlil etiladi.
7.
O‘
ng va chap oyoq kuchini aniqlash.
Testni
o‘
tkazish tartibi: tik turgan
holatdan avval
o‘
ng oyoqda, keyin chap oyoqda maksimal marta
o‘
tirib turish harakati
bajariladi. Muvozanatini ushlab turishda qiynaladiganlar uchun sherigi yordamidan
foydalansa b
o‘
ladi. Faqat bu yordam mashqni bajarilishiga
o‘
z ta
’
sirini k
o‘
rsatmasligi
lozim.
8. Texnik-taktik harakatlar (TTH) natijakorligini aniqlash
Texnik-taktik tayyorgarlik quyidagi testlar yordamida aniqlandi:
1) 1,6,5 (3 metrdan qilib b
o‘
lib q
o‘
yiladi) zonalarga 3 martadan t
o‘
pni
o‘
yinga
kiritish
–
jami 9 marta.
2) Diametri 2 m aylana chiziq ichida navbatma-navbat pastdan (15 ta) va
yuqoridan (15 ta)
o‘
z ustida t
o‘
p uzatish 30 marta.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
243
XULOSA
Xulosa qilib shuni ta
’
kidlash lozimki, 15-16 yoshli voleybolchilarning jismoniy va
texnik-taktik tayyorgarligining nazariy asoslari
o‘
quv mash
g‘
ulotlariga tizimli
yondashuvning muhimligini k
o‘
rsatadi. Kuch, chidamlilik, texnik mahorat va taktik
bilimni birlashtirgan keng qamrovli dastur samaradorlikni oshiradi va uzoq muddatli
sport
o‘
sishini q
o‘
llab-quvvatlaydi. Kelgusida olib boriladigan tadqiqotlar turli xil
o‘
qitish
metodologiyalarining yoshlar voleybolchilarining rivojlanishiga uzoq muddatli ta
’
siriga
qaratilishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YHATI
1.
Yu.V. Verxoshanskiy, 1988; V.P. Filin, 1995; L.P. Matveyev,1999, 2005; L.P.
Volkov, 2002; V.N. Platonov, 2004, 2013, 2015; J.K. Xolodov, V.S. Kuznetsov, 2008, 2014;
Yu.D. Jeleznyak, 1998, 2005; A.V. Belyayev, M.V. Savin, 2000, 2009; Yu.N. Kleshev, 2002,
2003; L.R. Ayrapetyans, 2006; L.R. Ayrapetyans, A.A. Pulatov, 2012; A.A. Pulatov, M.A.
Kdirova, 2018; S. Boychenko, Yu.Voynar, A. Smotritskiy 2002.
2.
Ummatov A.A. Voleybolchilarda sakrash ish qobiliyatini rivojlantirish va uni
kompyuter dasturi yordamida baholash. Monografiya. Chirchiq
–
2022. 122 b.
3.
Попичев М.И. Чтобы выше прыгать. Тренер.
-
М.: «Ровесник», 1992.
-
№1.
-
с.14
-15.
4.
Ахмеров, Э.К. Волейбол: многолетняя тренировка: практическое пособие
для тренеров / Э.К. Ахмеров, Л.И. Акулич, В.Н. Вертелко. –
Минск: МГПТК
полиграфии, 2010. –
292 с.
5.
Ayrapetyants L.R., Pulatov A.A. Voleybol nazariyasi va uslubiyati. Jismoniy
tarbiya institutlari va Oliy pedagogika bilim yurtlari uchun darslik. 2011.
–
279b.
6.
Гончарова
О
.
В
.
Ёш
спортчиларнинг
жисмоний
қобилиятларини
ривожлантириш
:
Ўқув
қўлланма
.
Тошкент
, 2005.
–
176
с
.,
7.
A.A. Pulatov, M.A. Qdirova. Sport pedagogik mahoratini oshirish. (Voleybol).
O‘quv qo‘llanma. Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. –
Т.: Cho‘lpon nomidagi NMIU.
2018.
–
244 b.
8.
Ayrapetyants L.R., Pulatov A.A. Voleybol nazariyasi va uslubiyati. Jismoniy
tarbiya institutlari va Oliy pedagogika bilim yurtlari uchun darslik. 2011.
–
279b.
