Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Aspects of Singapore's policy on national harmony and
religious tolerance
Anvar EMINOV
1
Center for the Analysis of Democratic Processes
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15 January 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
In this article, the author reviewed the academic articles and
analytical reports on the practice of Singapore in the field of
ensuring interethnic harmony and religious tolerance. The
author shows the main directions of state policy in this area,
examines the regulatory framework aimed at strengthening
national harmony in society, as well as the legislative acts
regulating the activity of religious organizations in this country.
Based on the research findings, it has been determined that
some aspects of Singapore's effective domestic policy, whose
population consists of representatives of different nationalities
and religions, can be used in addressing the tasks of developing
secular statehood and strengthening religious tolerance in
Uzbekistan.
The methods of observation, as system, comparative and
statistical analysis were used in writing the article.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
interethnic harmony,
religious tolerance,
religious tolerance,
secularity.
Сингапурнинг миллий тотувлик ва диний бағрикенглик
соҳасидаги сиёсатининг айрим жиҳатлари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
миллий тотувлик,
диний бағрикенглик,
дунёвийлик.
Мазкур мақолада Сингапурнинг миллатлараро тотувлик
ва диний бағрикенгликни таъминлаш соҳасидаги
тажрибасига оид илмий
-
таҳлилий маълумотлар ўрганиб
чиқилган, бу соҳадаги давлат сиёсатининг асосий
йўналишлари, жамиятда миллий
-
диний уйғунликни
мустаҳкамлашга
қаратилган
фаолиятнинг
ҳуқуқий
асослари, диний ташкилотлар фаолиятини тартибга
солувчи қонун ҳужжатлари таҳлил қилинган.
1
Justice Counselor of the 2nd class, Expert, Center for the Analysis of Democratic Processes.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
561
Тадқиқот натижаси асосида аҳолиси турли миллат ва
дин вакилларидан иборат бўлган Сингапурнинг самарали
ички сиёсатининг айрим жиҳатлари Ўзбекистонда дунёвий
давлатчиликни ривожлантириш, жамият барқарорлигини
мустаҳкамлаш йўлидаги чора
-
тадбирларда қўлланиши
мумкинлиги аниқланган.
Ушбу мақолани тайёрлашда
тизимли таҳлил, қиёсий
таҳлил, кузатув ва статистик таҳлил усулларидан
фойдаланган.
Некоторые аспекты политики Сингапура в сфере
национального согласия и религиозной толерантности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
межэтническое согласие,
религиозная
толерантность,
светский путь развития
.
В данной статье анализируются научно
-
аналитические
материалы, посвящённые опыту Сингапура в сфере
обеспечения межэтнического согласия и религиозной
толерантности. Рассматриваются основные направления
государственной политики в данной области, изучена
нормативно
-
правовая база, направленная на укрепление
национального
согласия
в
обществе,
а
также
законодательные акты, регулирующие деятельность
религиозных организаций в этой стране.
По результатам исследования выявлено, что некоторые
элементы эффективной внутренней политики Сингапура –
многонационального
и
многоконфессионального
государства –
могут быть применимы в контексте
развития светской государственности и укрепления
религиозной толерантности в Узбекистане.
При подготовке статьи использовались методы
системного и сравнительного анализа, наблюдения, а
также статистические методы.
КИРИШ
Сингапурнинг қисқа муддатларда жадал ривожланишига сабаб бўлган
омиллар қаторида жамият ҳаётининг
барча соҳалари давлат томонидан қатъий
тартибга солингани, қонун устуворлиги таъминлангани, миллий ва диний
бағрикенгликни сақлаш соҳасида самарали сиёсат олиб борилгани муҳим ўрин
тутган [1]. Давлатнинг миллий сиёсатида барча этник гуруҳларни Сингапур
фуқароси сифатида бирлаштиришга катта эътибор қаратилган.
Сингапурнинг ўзига хос ривожланишига унинг тарихи, географик
жойлашуви, аҳоли таркибининг миллий ва диний жиҳатдан мураккаблиги жиддий
таъсир кўрсатган. Бу хусусият қонунчиликда ҳам ўз ифодасини топган.
Сингапур конституциясида унинг дунёвий давлат экани алоҳида
таъкидланмаган бўлса ҳам, Конституциявий комиссиянинг 1966 йилги докладида
мамлакат дунёвий давлат сифатида эътироф этилган.
Конституциянинг 12
-
моддасида фуқароларнинг миллий ва диний
мансублигидан қатъий назар қонун олдида тенглиги белгиланган, бироқ унинг
152-
моддасида миллий озчилик бўлган малай миллатига мансуб аҳолининг
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
562
алоҳида мақоми белгиланган. Унда “туб жой аҳолиси ҳисобланган малайларнинг
алоҳида ҳолатини ҳисобга олган ҳолда уларнинг ижтимоий
-
сиёсий, иқтисодий,
маданий манфаатларини, шунингдек малай тилини ҳимоя қилиш ҳукуматнинг
доимий вазифаси” бўлиши кераклиги белгиланган [2].
Қонунчилик
ва давлат сиёсатининг бундай шаклланишига аҳолининг
умумий таркибидаги турли миллатлар улушида катта тафовут борлиги сабаб
бўлган. Чунки, мустақилликнинг дастлабки давридан бошлаб иқтисодий,
ижтимоий
-
сиёсий ва бошқа соҳаларда хитой миллатига мансуб кўпчилик устувор
мавқеларни эгаллаб, бошқа этник гуруҳлар, айниқса туб жой аҳолиси бўлган
малайлар бу жараёнлардан четда қолган.
Маълумот учун:
ҳозирги вақтда мамлакатда 6 миллиондан ошиқ аҳоли
истиқомат қилади, уларнинг 76,8%
-
хитой, 13,9 %
–
малай, 7,9%
–
ҳинд
миллатига
мансуб.
Аҳолининг 33,4%
–
буддийлик, 18,2%
-
христианлик, 14,3%
–
ислом,
5,5
–
ҳиндуийлик
, 12%
–
бошқа динларга эътиқод қилишади. Аҳолининг 16
фоиздан
кўпроғи ҳеч қайси динга эътиқод қилмайди
[3]
.
Этник гуруҳлар ўртасидаги иқтисодий тенгсизликни камайтириш, турли
миллат ва дин вакиллари манфаатларини яқинлаштириш орқали
давлат
мустақиллигини мустаҳкамлаш устувор вазифа сифатида қаралган [4].
1. Диний ташкилотлар фаолиятининг ҳуқуқий асослари
Диний ташкилотлар
фаолияти, асосан, “Жамият тўғрисида”ги қонунга
мувофиқ тартибга солинади. Қонунга кўра 10 ва ундан кўп аъзолардан
иборат ҳар
қандай уюшмалар, жумладан диний жамоалар Адлия ва Ички ишлар вазирлиги
томонидан давлат рўйхатига олингач, қонуний фаолият юритиши мумкин.
Ташкилот фаолияти жамоат тартиби ва барқарорликка хавф солиши мумкин
деб топилса, унинг фаолияти тўхтатилади. Рўйхатдан ўтмай фаолият юритиш,
рўйхатдан ўтмаган ташкилот тадбирларда қатнашиш катта миқдордаги жарима
солинишига асос бўлади.
Кейинги йилларда Сингапурнинг диний соҳадаги фаолиятни тартибга
солишга қаратилган қонун ҳужжатлари мамлакат ва дунё миқёсида юзага
келаётган вазиятни ҳисобга олган ҳолда такомиллаштириб борилмоқда.
2019 йили диний бағрикенглик муҳитига хориждан бўладиган таъсирларни
камайтириш мақсадида
“Диний уйғунликни сақлаш тўғрисида”
ги қонунга
ўзгартиришлар киритилган [5]. Янги нормалар билан қуйидаги тартиблар жорий
қилинган:
–
диний ташкилотларда бошқарув лавозимларни эгаллаш ҳуқуқи фақат
Сингапур фуқаролари ёки мамлакатда доимий равишда истиқомат қилаётган
шахсларга берилган;
–
диний ташкилотнинг турли хорижий муассасалар ёки хорижлик шахсларга
ҳар
қандай алоқадорлиги ҳақида маълумот расман очиқланиши лозим;
–
10 минг Сингапур доллари ($7600) ва ундан юқори миқдорида олинган
хайрия маблағлар расман очиқланиши лозим.
Ҳуқуқий
амалиётда
“тақиқловчи буйруқ”
механизми мавжуд бўлиб, мазкур
чорани қўллаш Адлия ва Ички ишлар вазири ваколати ҳисобланади. Диний
низоларни
келтириб чиқариши, жамоат тартибига таҳдид солиши мумкин бўлган
вазиятларни олдини олиш, бартараф этиш ёки оқибатларини камайтириш учун
лозим деб топилганда, вазир ҳар қандай диний гуруҳга нисбатан “тақиқловчи
буйруқ”ни қўллаши мумкин.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
563
“Диний уйғунликни ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонуннинг 8
-
бўлимига
мувофиқ, “тақиқловчи буйруқ”да алоҳида шахс ёки диний гуруҳлардан тегишли
ахборот ва маълумотлар билан боғлиқ ҳар қандай фаолиятни тўхтатиш, ҳар
қандай диний гуруҳлар томонидан тайёрланган материалларни нашр этиш ёки
тарқатишда иштирок этмаслик талаб қилиниши мумкин.
“Тақиқловчи буйруқ” қўлланган диний ташкилотлар хайрия маблағларни
йиғиш,
хориждан маблағ олиш, улардан фойдаланиш
ҳуқуқидан
маҳрум бўлади,
шунингдек ташкилот раҳбарий органлари аъзолари Сингапур фуқароси бўлишини
таъминлаши, хорижлик аъзоларини лавозимдан четлатиши шарт.
Таъкидлаш лозимки, қонунчиликда миллий ва диний асосларга кўра содир
этилган ҳуқуқбузарликлар учун қатъий жавобгарлик чоралари ўрнатилган.
Масалан, бошқа шахс ёки диний гуруҳларнинг диний туйғуларини ҳақорат қилиш,
диний адоватни қўзғаш 3 йилдан 5 йилгача, диний қарашлар асосида куч ишлатиш
ва зўравонлик ҳаракатларини содир этиш, шундай ҳаракатларга чақириш
10
йилгача озодликдан маҳрум этишга сабаб бўлади. Бундай қилмишни содир
этган
ёки шу мазмундаги маълумотларни тарқатган шахс “Ички хавфсизлик
тўғрисида”ги қонун доирасида ордерсиз, айблов эълон қилинмай ва суд
жараёнисиз қўлга олиниши мумкин [6].
Миллий ва диний адоват асосида содир этилган жиноятларни ҳал қилишда
суд томонидан қонунчиликда назарда тутилгандан 2
баробар кўпроқ жазо
тайинланиши мумкин [7].
Юқоридаги мисоллардан кўринганидек, миллий ва диний бағрикенглик
муҳити қонун устуворлигини таъминлаш, жамиятда барча тарафларнинг ҳуқуқ ва
манфаатларини ҳимоя қилиш йўлидаги қатъий сиёсат орқали мустаҳкамланиб
келмоқда.
2.
Миллий ва диний тотувликни мустаҳкамлаш йўлида давлат ва
нодавлат ташкилотлари ўртасидаги ҳамкорлик
Миллий ва диний бағрикенглик муҳитини мустаҳкамлашда давлат ва жамоат
ташкилотлари, турли конфессиялар етакчилари ўртасидаги ҳамкорлик муҳим ўрин
тутади. Ҳукумат томонидан илгари сурилган “Жамоатчиликни уюштириш
дастурлари” доирасида бир қатор нодавлат ташкилотлари ташкил этилган бўлиб,
улар турли жамоаларнинг ўзаро мулоқот майдони сифатида хизмат қилади.
Хусусан, 1949 йили ташкил этилган “Динлараро ташкилот” семинарлар,
оммавий маърузалар, конференциялар орқали жамият бирлигини мустаҳкамлашга
кўмаклашади. Мамлакатдаги 10 та конфессия вакиллари мазкур ташкилот аъзоси
ҳисобланади.
Мамлакатда анъанавий деб ҳисобланган конфессияга мансуб бўлган
ташкилотлар фаолияти қўллаб
-
қувватланади. Хусусан, туб аҳоли сифатида
эътироф этилган малай этник гуруҳини қўллаб
-
қувватлашга қаратилган сиёсат
улар эътиқод қиладиган Ислом динининг мавқеига ҳам ижобий таъсир
кўрсатади.
Сингапурда диний эркинликлар масалалари бўйича 2
та маслаҳатчи орган
–
Диний уйғунлик бўйича ва Озчиликлар ҳуқуқлари бўйича Президент Кенгашлари
фаолият юритади.
Диний уйғунлик бўйича Президент Кенгаши
ваколатларига диний
тотувликка таъсир ўтказувчи омилларни аниқлаш ва диний адоватни келтириб
чиқариши мумкин бўлган масалаларини ўрганиш киради. Мазкур орган 10 нафар
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
564
аъзодан иборат. Унинг 7
нафари турли конфессия вакили бўлиб (буддий, даочи,
ҳиндуий, католик, мусулмон, протестант, сикҳ), қолган
3 нафари (шу жумладан
кенгаш раиси) ҳеч қайси динга мансуб бўлмаган шахслардан тайинланади.
Озчиликлар ҳуқуқлари бўйича Президент Кенгаши
қонун лойиҳаларини
ишлаб чиқиш жараёнида иштирок этиш, қабул қилинаётган меъёрий
-
ҳуқуқий
ҳужжатлар бирор диний ёки ирқий гуруҳнинг манфаатларига салбий таъсир
этмаслигини
текшириш билан шуғулланади. Шунингдек, Кенгаш диний ёки ирқий
гуруҳга таъсир этувчи бошқа масалаларни ўрганиш ваколатига эга [8].
Исломий диний ташкилотлар фаолияти
Сингапур Ислом дини Кенгаши
томонидан мувофиқлаштирилади. Маданият, жамоалар ва ёшлар вазирлиги
ҳузурида тузилган бу Кенгаш аъзолари мамлакат муфтийси, диний ташкилотлар
кўрсатган ҳамда ҳукумат томонидан тайинланган аъзолардан иборат бўлади.
Президентга диний, ижтимоий, иқтисодий, маданий ва таълим масалаларида
маслаҳат бериш Кенгашнинг асосий вазифаси ҳисобланади.
Сингапур Ислом дини Кенгаши 1975 йилдан бери Ҳаж зиёратларини амалга
оширилишини назорат қилади, 1982 йилдан бери зиёратчиларни мажбурий
тарзда расмий рўйхатдан ўтказади.
Кенгаш имкониятларидан мусулмонларнинг радикаллашувини олдини
олиш, шунингдек, ислом динига қарши кайфиятлар тарқалишига йўл қўймаслик
мақсадида фойдаланилади.
Шунингдек, мамлакатда
Ҳиндуийлик
маслаҳат Кенгаши ва Сикҳ маслаҳат
Кенгаши
фаолият юритиб, улар орқали мазкур дин вакилларининг манфаатлари
ҳимоя қилинади.
2002 йилдан бери қуйи бўғиндаги барча маъмурий ҳудудларда этник
гуруҳлар ва дин вакиллари етакчиларини ўз ичига олган “Ирқлараро ва динлараро
ишонч доиралари” нодавлат ташкилоти фаолият юритади. У маҳаллий даражада
диний, этник ва жамоатчилик гуруҳларини яқинлаштирувчи восита бўлиб хизмат
қилади.
Шу билан бирга, Сингапур аҳолиси учун анъанавий бўлмаган диний
ташкилотларнинг фаолият юритиши, ноанъанавий диний таълимотлар
тарқатилишига йўл қўйилмайди. Прозелитизм тақиқланган алоҳида қонун
нормаси мавжуд эмас, лекин ҳуқуқни муҳофаза қилиш идоралари оммавий
чиқишлар, йиғилишлар ва ахборот тарқатиш билан боғлиқ чекловларни кенг
талқинда қўллаш орқали прозелитизмни чеклаб келади.
Мамлакатда
“Иегова
шоҳидлари”,
“Бирлашув
Черкови”
сингари
миссионерлик ташкилотлари фаолияти тақиқланган [9]. “Иегова шоҳидлари”,
Инжилни тадқиқ қилиш халқаро Ассоциацияси ва “Қўриқчи минора, Инжил ва
трактактлар жамияти” адабиётларини чоп этиш, олиб кириш ва тарқатиш мумкин
эмас.
Шунингдек, мамлакатда экстремистик ғоялар тарқалишини олдини олиш
мақсадида хорижлик ислом дини воизларининг фаолияти ҳам тақиқланган.
Айрим мутахассисларнинг таъкидлашича, ҳукумат, дин етакчилари ва
нодавлат
ташкилотлари
ҳамкорлиги
динлараро
муносабатларни
ривожлантиришга катта ҳисса қўшмоқда. Бироқ, жамиятнинг ахлоқий қиёфаси ва
соғлом муҳитнинг шаклланишида ушбу қадриятларни тўғри қабул қилган
фуқароларнинг дунёқараши асосий ўрин тутади [10].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
565
3.
Диний ва миллий тотувликни таъминлаш йўлидаги ахборот сиёсати
Интернет
нашрлар
ва
ижтимоий
тармоқларнинг
ривожланиши,
тарқатилаётган ахборотларнинг кескин ошиши дунёнинг турли давлатларидаги
диний вазият барқарорлигига ҳам жиддий таъсир кўрсатмоқда. Шу маънода
оммавий ахборот воситалари устидан жиддий
назорат ўрнатилган Сингапурда
ахборот соҳасида кечаётган жараёнлар ҳам амалий аҳамиятга эга.
Сингапур конституциясида сўз ва фикр эркинлиги эътироф этилган, лекин
амалда ижтимоий барқарорликка путур етказиши мумкин бўлган маълумотлар
тарқатилиши чекланади
.
2019 йили қабул қилинган “Интернет тармоғида сохта ва чалғитувчи
ахборотларни тарқатилишидан ҳимоя тўғрисида”ги қонун билан сохта маълумот
тарқатганлик учун жиноий жавобгарлик ўрнатилган. Шу билан бирга, Интернет
тармоғида ижтимоий ахлоқ, жамоат тартиби, амалдаги қонунчилик нормалари
жиҳатидан мақсадга мувофиқ эмас деб саналган маълумотларни тарқатиш
тақиқланган.
Ахборот хавфсизлигининг ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш
мақсадида 2023 йили “Интернетда хавфсизлик тўғрисида”ги қонун қабул
қилинган. Қонун билан “Телекўрсатувлар ва радиоэшиттиришлар тўғрисида” ва
“Электрон ўтказмалар тўғрисида”ги қонунларга ўзгартиришлар киритилган.
Унга кўра интернет нашрлар, ижтимоий тармоқлар платформалари орқали
зарарли маълумотлар, жумладан, турли ирқий ва диний гуруҳларга нисбатан
душманлик кайфиятидаги ёки нафрат қўзғатувчи материалларни тарқатиш
тақиқланган [11].
Ахборот
коммуникация
ва
медиа
воситаларини
ривожлантириш
бошқармаси интернет провайдер ва ижтимоий тармоқ хизматларни кўрсатаётган
юридик шахсларга фойдаланувчиларнинг айрим маълумотларини чеклаш ёки
аккаунтларини ёпиш ҳақида кўрсатма бериш ваколатига эга.
4.
Ижтимоий ҳаётнинг турли соҳаларида миллий уйғунликни
таъминлаш борасидаги чора
-
тадбирлар
Миллатлараро келишмовчиликларни олдини олиш мақсадида ҳукумат
жамият ҳаётининг барча соҳаларида турли миллат вакилларининг бирдай
иштирок этишини таъминлашга, уларни ижтимоий, иқтисодий ва маданий
жиҳатдан ўзаро яқинлаштиришга катта эътибор қаратиб келмоқда.
Хусусан,
давлат уй
-
жой қурилиши
соҳасида 1989
йилдан бошлаб этник
интеграция сиёсати юритилмоқда. Унга кўра, Турар
-
жой ва қурилишни
ривожлантириш Кенгаши иштирокида қурилган ҳар бир уй ҳамда кварталларда
барча миллат вакиллари учун квота
-
хонадонлар ажратилади. Таъкидлаш лозимки,
мамлакатда топшириладиган турар жойларнинг 80 фоизи Кенгаш иштирокида
қурилади. Натижада, ҳар бир турар жой бинолари ёки кварталларда яшовчилар
барча миллат вакилларидан иборат бўлиб, бу амалиёт аҳолини миллий жиҳатдан
ажралиб қолиши ва миллий кварталлар пайдо бўлишини олдини олади [12].
Таълим тизимида
ўтказилган ислоҳотларда ҳам мамлакатда аҳолининг
миллий бирлигини шакллантиришга қаратилган вазифалар муҳим ўрин олган.
Маълумки, мустақилликнинг дастлабки йилларида таълим соҳаси ҳам
тизимсиз бўлиб, машғулотлар хитой, малай, тамил, инглиз тилида олиб
бориладиган ва ҳар бири ўзича фаолият юритган миллий ўқув муассасаларидан
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
566
иборат бўлган. Мактаблар фаолиятини тартибга солиш, ягона таълим
стандартларини жорий қилиш 1966
йили ўрта таълим мактабларида инглиз ва она
тилларини ўрганиш
мажбурийлигини ўрнатиш билан бошланган. Таълимни икки
тилда олиб борилиши барча миллат вакилларига ўқиш, мулоқот ва меҳнат
фаолиятида тенг имкониятларни яратиб, аҳолининг кўп тиллилиги билан боғлиқ
аксари муаммоларни бартараф этиш имконини берган.
1970
–
75
йиллар давомида барча мактаблар таркибий тузилиши бир
хиллаштирилган, фанлар бўйича ягона ўқув дастурлари ишлаб чиқилиб, яхлит
имтиҳон тизими жорий қилинган
[13].
Бошланғич ва у рта таълим босқичидан бошлаб у қувчиларни у злаштириши
ва қобилиятига қараб гуруҳларга бу либ у қитиш, инглиз тили, табиии ва аниқ
фанларни у қитишга алоҳида урғу берилиши натижасида Сингапур таълим тизими
дуне да етакчи у ринларга ку тарилган.
Хусусан, у қувчилар билимини халқаро баҳолаш Дастурининг
(PISA) 15
ёшли
ўсмирларнинг ўқиш, математика ва табиий фанлар бўйича қобилиятларини
2022 йилги баҳолаш натижаларига кўра, Сингапур дунё миқёсида 1 ўринни
эгаллаган
[14].
2023 йили Бостон коллежи ҳузуридаги Таълим ва инсон ривожланиши
мактаби томонидан ўтказилган 4
-
ҳамда 8
-
синф ўқувчиларининг аниқ ва табиий
фанларни ўртача ўзлаштириши ва йиғилган ўртача балл кўрсаткичлари бўйича ҳам
Сингапурлик ўқувчилар 1
-
ўринда бўлишган
[15]
. Шу муносабат билан Сингапурда
бошланғич таълимдаги ҳар бир ўқувчига сарфланадиган харажатлар бошқа барча
ривожланган
давлатлардагидан кўра камлигини айтиб ўтиш ўринлидир.
Диний таълим
фақат махсус диний ўқув муассасаларида берилади. Хусусан,
мусулмонларнинг фарзандлари мамлакатда мавжуд бўлган 6 та мадрасада диний
таълим олиши мумкин. Бу мадрасаларнинг 4 тасида ўқиш ўғил
-
қизлар учун
умумий бўлиб, 2 таси фақат қизлар учун. Мадрасалар хусусий мактаб ҳисобланади
ва улар Сингапур Ислом дини Кенгаши назорати остида фаолият юритади.
Мадрасаларда бошланғич мактаб (6–12 ёш), ўрта мактаб (12–16 ёш) босқичидаги
ўқувчилар таҳсил олишади
[16].
Сингапур мадрасаларининг ўзига хос томонларидан бири –
ўқувчилар диний
таълим олиш билан бирга бошланғич ва ўрта мактабларнинг давлат таълим
стандартларида белгиланган барча фанларни ўзлаштириши шарт. Яъни,
мадрасаларда давлат мактабларида ўтиладиган барча фанлар ўқитилади
[17].
Меҳнат муносабатларида
дин ёки этник келиб чиқиш асосида ходимларни
ажратиш ёки камситишга йўл қўйилмайди. Бу соҳадаги вазифалар
Адолатли ва
прогрессив бандлик амалиётини қўллаш бўйича уч томонлама Альянс
зиммасига юкланган. Альянс таркибига Меҳнат ресурслари вазирлиги, Касаба
уюшмалари миллий конгресси, Иш берувчилар миллий федерацияси киради.
Альянс ишлаб чиққан тавсияларга мувофиқ, иш берувчилар ходимларни
танлаш ва ёллашда уларнинг малакаси, тажрибаси
ва маълум вазифани бажариш
қобилиятига асосланиши керак. Бу жараёнда уларнинг ёши, жинси, миллати, дини,
оилавий аҳволи оилавий мажбуриятлари, ногиронлиги бор ёки йўқлигига қараб
қарор қабул қилиш тақиқланган.
2024 йили Альянс томонидан “Бандлик тўғрисида”ги қонунни
такомиллаштиришга қаратилган қонун лойиҳаси эълон қилинган ва 2025 йил
январида парламентга киритилган
[18].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
567
Таклиф этилаётган нормаларда ишга қабул қилишда 5 та белги –
номзоднинг
ёши; жинси, оилавий аҳволи, ҳомиладорлиги ва кимгадир қарашга оид
мажбуриятлари; ногиронлиги ва руҳий саломатлиги;
миллати; ирқи, дини ва тилини
ҳисобга олган ҳолда салбий қарор қабул қилиш камситиш деб эътироф этилган
[19].
Қонуннинг
таъсир доираси ишга танлаш, қабул қилиш, меҳнат фаолияти ва
ишдан бўшатишгача бўлган
даврни қамраб олади.
Ходимларга юқорида кўрсатилган белгилардан келиб чиқиб устунлик бериш
ёки камситиш ҳолатларига йўл қўйган иш берувчига тегишли жавобгарлик
белгиланган.
Бўш иш ўринлари ҳақидаги эълонларда ҳам камситиш белгилари билан
боғлиқ жиҳатларни кўрсатиб ўтиш мумкин эмас. Меҳнат фаолияти давомида
юқоридаги белгилар билан боғлиқ ходимга салбий таъсир этувчи қарор қабул
қилиш, ходимларни у ёки бу тарзда камситувчи бўлган қоида ёки йўриқномалар
чиқариш тақиқланган.
Сўнгги йилларда ўтказилган кўплаб социологик тадқиқотлар натижалари
ҳам Сингапур жамиятида бағрикенглик тамойиллари яхши ривожлангани, турли
динларга эътиқод қилувчи аҳоли бошқа дин тарафдорларига тоқатли эканини
кўрсатган.
Масалан, “Pew Research Center” (АҚШ) тадқиқот марказининг 2022 йили
ўтказилган тадқиқотлари
[20]
кўпчилик Сингапурликлар
миллий ва диний хилма
-
хилликни ижобий жиҳат
деб баҳолаши, турли диний анъаналарни мамлакат
халқларининг миллий маданиятига мос деб ҳисоблашини кўрсатган. Сўровда иштирок
этганларнинг 56 фоизи диний хилма
-
хиллик мамлакат тараққиёти учун фойдали
деган фикрни билдиришган. Бир динга
эътиқод қилувчи аҳолининг
68 фоизи
бошқа динлар ҳам ҳақиқий дин бўлиши мумкинлигини таъкидлаган.
“Channel News Asia” янгиликлар нашри ва Сингапур Миллий университетининг
Сиёсий тадқиқотлар институти томонидан ўтказилган сўровларда иштирок
этганларнинг 34 фоизи
мамлакатда миллат, дин ва тил масалаларига ортиқча
эътибор берилмайдиган жамият шаклланганини
таъкидлаган.
Сиёсий тадқиқотлар институти ўтказган бошқа ижтимоий сўровда мамлакат
аҳолисининг 80 фоиздан ортиғи бошқа миллат ва дин вакиллари билан яқин
муносабатларда экани ёки бундай муносабатлар учун очиқлиги аниқланган
[21].
Умуман олганда,
миллий тотувлик ва диний бағрикенгликни таъминлаш
соҳасидаги Сингапур тажрибасини ўрганиш қуйидаги хулосаларни чиқариш
имконини беради:
–
бағрикенглик муҳитини мустаҳкамлашда жамият ҳаётининг барча
соҳаларининг давлат томонидан қатъий тартибга солиниши, қонун устуворлигини
таъминлаш орқали турли миллат ва дин вакилларини ўзаро яқинлаштириш
сиёсати олиб борилаётгани муҳим ўрин тутмоқда;
–
турли миллат ва дин вакиллари, фуқаролик жамияти ташкилотлари ва
давлат идоралари ўртасида ҳукумат ташаббуси билан йўлга
қўйилган ҳамкорлик
мамлакатнинг барқарор ривожланишига хизмат қилмоқда;
–
мамлакатда анъанавий диний ташкилотлар қонуний фаолият юритиши учун
шароитлар яратилган. Шу билан бирга, диний низолар келиб чиқишига йўл
қўймаслик мақсадида миссионерлик хусусиятидаги христиан динига мансуб
ташкилотлар, ислом динига мансуб хорижлик диний воизлар фаолияти тақиқланган;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
568
–
ахборот соҳасида олиб борилаётган сиёсат сўз ва фикр эркинлигини
таъминлаш билан бирга жамият барқарорлигини сақлаш, радикал ғоялар
тарқалишини олдини олишга қаратилмоқда;
–
ижтимоий
-
иқтисодий ҳаётнинг барча соҳаларида, жумладан, таълим
тизими ва меҳнат муносабатларида халқни умумий манфаатлар асосида
жипслаштириш, миллий ва диний асосда айримачиликка йўл қўймаслик учун
чора
-
тадбирлар кўрилмоқда.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
https://www.perspektivy.info/misl/idea/nacionalnyje_praktiki_formirovanija_g
razhdanskoj_identichnosti_opyt_sravnitelnogo_analiza_2014-06-16.htm
2.
https://worldconstitutions.ru/?p=294
3.
https://countrymeters.info/ru/Singapore
4.
https://cyberleninka.ru/article/n/nekotorye-aspekty-politiki-
natsiestroitelstva-v-singapure
5.
https://sso.agc.gov.sg/Acts-Supp/31-
2019/Published/20191218170000?DocDate=20191218170000#pr5-
6.
https://cyberleninka.ru/article/n/rasovaya-i-religioznaya-garmoniya-
singapurskaya-interpretatsiya-tolerantnosti
7.
https://www.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-
freedom/singapore/
8.
www.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-
freedom/singapore/
9.
https://www.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-
freedom/singapore/
10.
https://cyberleninka.ru/article/n/rasovaya-i-religioznaya-garmoniya-
singapurskaya-interpretatsiya-tolerantnosti
11.
sso.agc.gov.sg/Acts-Supp/38-2022/Published/20221221
12.
https://www.straitstimes.com/singapore/politics/singapore-cannot-be-
laissez-faire-with-race-religion-issues-
shanmugam?_gl=1*utgwey*_gcl_au*NjQxMTIzNjE3LjE3Mjk0OTAwMDQ
13.
https://cyberleninka.ru/article/n/singapur-sistema-obrazovaniya-v-
kontekste-natsiestroitelstva
14.
https://www.datapandas.org/ranking/pisa-scores-by-country#intro
15.
https://timss2023.org/results/grade-8-math-achievement/
16.
https://ru.wikibrief.org/wiki/Islam_in_Singapore
17.
https://cyberleninka.ru/article/n/musulmanskaya-malayskaya-obschina-
singapura
18.
https://www.businesstimes.com.sg/singapore/proposed-workplace-fairness-
law-strikes-right-balance-now-tan-see-leng
19.
https://www.straitstimes.com/singapore/jobs/workplace-fairness-
legislation-what-discrimination-means-under-singapore-s-proposed-new-law
20.
https://www.pewresearch.org/short-reads/2023/10/06/in-singapore-
religious-diversity-and-tolerance-go-hand-in-hand/
21.
https://www.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-
freedom/singapore/
