Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Socio-economic life of Samarkand during the Emirate of
Bukhara (first half of the XIX century)
Mirkomil LAPASOV
1
, Komiljon URAZOV
2
Олийгох (Cambria Math
-11)
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2021
Received in revised form
15 December 2022
Accepted 20 January 2022
Available online
15 Fabray 2022
This article discusses the socio-economic relations of the
Bukhara Emirate, including the city of Samarkand in the early
XIX century, the development of handicrafts in Samarkand, one
of the largest centers of handicrafts in trade in Central Asia. It is
possible to describe the change in trade relations with Russia.
In the first half of the XIX th century, Samarkand was a major
trade center, where people of different nationalities took an
active part in trade.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
handicrafts,
textiles,
markets,
trade,
G. Sapassky.
Buxoro amirligi davrida Samarqandning ijtimoiy-iqtisodiy
hayoti (XIX asrning birinchi yarmi)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
hunarmandchilik,
t
o‘
qimachilik,
bozor,
savdo-sotiq,
G. Sapasskiy.
Mazkur maqolada XIX asr boshlarida Buxoro amirligining va,
shu jumladan, Samarqand shahrining ijtimoiy-iqtisodiy muno-
sabatlari, savdo-sotiq munosabatlarida
O‘
rta Osiyoning yirik
hunarmandchilik rivojlangan markazlaridan biri hisoblan-
ganligini, Samarqand shahrining hunarmandchilik sohalarining
taraqqiy etishi, Rossiya bilan savdo munosabatlari
o‘
zgara
boshlaganligini tavsiflash mumkin b
o‘
ladi. XIX asr birinchi
yarmida Samarqand shahri yirik savdo markazi b
o‘
lib, unda
istiqomat qiluvchi turli millat vakillari qiz
g‘
in savdo munosa-
batlarida faol ishtirok etgan.
1
Teacher of the Presidential School in Jizzakh, Jizzakh, Uzbekistan. E-mail: mirkomil.lapasov491@gmail.com.
2
Teacher of the Presidential School in Jizzakh, Jizzakh, Uzbekistan. E-mail: urazovkomiljon@gmail.com.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
150
Социально
-
экономическая жизнь Самарканда в период
Бухарского эмирата (первая половина XIX в.)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
рукоделие,
текстиль,
базары, торговля,
Г. Сапасский
.
В
данной
статье
рассматриваются
социально
-
экономические отношения Бухарского эмирата, в том
числе города Самарканда в начале XIX века, развитие
ремесел в Самарканде, одном из крупнейших центров
ремесленной торговли в Средней Азии. Можно описать
изменение торговых отношений с Россией. В первой
половине XIX века Самарканд был крупным торговым
центром, где активное участие в торговле принимали люди
разных национальностей.
KIRISH
XIX asr birinchi yarmiga qadar Samarqand shahri atrofidagi aholi, asosan,
dehqonchilik bilan shu
g‘
ullangan b
o‘
lsa, shahar aholisining asosiy qismi hunar-
mandchilik, savdo bilan mash
g‘
ul b
o‘
lgan.
Bu davrda shahar O‘rta Osiyoning yirik hunar
-
mandchilik rivojlangan markazlaridan biri hisoblangan. Samarqandda ishlab chiqarish
mayda hunarmandchilik ishlab chiqarishi xarakterida bo‘lib, barcha buyumlarni qo‘lda
yasash keng rivojlangan. Samarqand hunarmandlarining buyumlari chiroyli va arzonligi
bilan mashh
ur bo‘lgan.
XIX asr o‘rtalarida shaharda 681 ta to‘quvchilik, 200 ta egarchilik, 40 qog‘
oz va
qo
g‘
oz buyumlar tayyorlovchi, 36 ta temirga ishlov beruvchi, 34 ta ipak buyumlarni
tayyorlovchi, 30 teri mahsulotlari ishlab chiqaruvchi, 15 ta ipak yigiruvchi, 15 ta
bo‘yovchi ustaxonalar faoliyat yuritganligi rasmiy manbalarda aks etgan
[1].
To‘quvchilik eng keng rivojlangan soha bo‘lgan.
Samarqandlik hunarmandlar ipak,
yarim ipak va paxta matolarning turli xillarini tayyorlashgan. Bulardan alacha, chit,
kanaviz, b
o‘
z, beqasam, tivitli salla, ipak va yarim ipak gilamlar, d
o‘
ppilar va hokazolarni
misol qilib keltirish mumkin. Hunarmandchilikning t
o‘
qimachilik y
o‘
nalishida mahsulot
turining k
o‘
pligi va ushbu soha mahsulotlariga b
o‘
lgan talab barcha jamiyatlarda ham
katta b
o‘lgan. Samarqandda yetishtirilgan ba’zi to‘
qimachilik mahsulotlari nafaqat
mintaqada, balki boshqa davlatlarda ham katta talabga ega edi. XIX asr birinchi yarmida
ipak mahsulotlarini yetishtirish bilan 400 ga yaqin x
o‘
jalik shu
g‘
ullanganligi haqida
ma’lumotlar keltiriladi. Shaharga ipak xomashyosi qo‘
shni hududlardan ham olib
kelingan.
XIX asr birinchi yarmida Samarqandda matolar tayyorlash bilan bir qatorda,
matolarga b
o‘
yoq berish sohasi ham yaxshi taraqqiy etgan.
Bo‘yoqchilik is
hi bilan alohida
ustalar shu
g‘ullanishgan. Samarqandda maxsus ko‘k rangli bo‘yoqlar tayyorlangan.
Bo‘yoq sifati va mato hajmiga qarab mehnat haqi olingan. Bo‘
yoqning sifatiga qarab
2,5 funt (1 funt 570 gr teng) matoni b
o‘
yash 40 dan 60 tiyingacha baholangan [2].
XIX asrda kubli ipak bo‘yash bilan, asosan, mahalliy samarqandlik yahudiylar
shu
g‘ullanganligini ta’kidlanadi
[3]. Samarqandlik ustalar bo‘yoqlarning turli ranglarini
tayyorlay olganlar. Yahudiylar nil bo‘yog‘ini tayyorlash bilan mashhur bo‘lgan.
XIX asrning birinchi yarmida shahar iqtisodiyotida metallni qayta ishlash muhim
o‘rin egallagan. Samarqandlik hunarmandlar mis, bronza, cho‘yan, temir buyumlar yasa
-
shgan [4]. Urush vaqtlarida mazkur soha kishilari harbiy aslahalar ishlab chiqarishga,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
151
boshqa vaqtlarda turli metall buyumlar: pichoq, duradgorlik va ustachilik asboblarini va
shu kabilarni ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Temir buyumlarning katta qismi Rossiya-
dan keltirilgan temirdan yasalgan [5]. Samarqand hunarlari orasida terichilar ham katta
o‘rinni egallaganlar.
Ular tomonidan tayyorlanadigan mahsulotlar yuqori sifati bilan
ajralib turgan. Teriga ishlov berish sohasi hunarmandchilik ishlab chiqarishining asosiy
tarmoqlaridan biri sifatida qaralar edi.
XIX asr boshlarida Samarqand qog‘o
zi ishlab chiqarish susayib keta boshladi. Faqat
XX asr oxirida YUNESKO tashabbusi bilan Samarqand qogʻozini ishlab chiqarish qayta
yoʻlga qoʻyildi. Bugungi kunda Samarqand yaqinidagi Konigil qishlog‘ida “Meros” qog‘
oz
zavodi faoliyat k
o‘
rsatib, uning asoschilari taniqli ustalar, aka-uka Muxtarovlardir. Ular-
ning sa’y
-harakatlari bilan mahalliy zavodda qadimiy Samarqand texnologiyalaridan
foydalangan holda qo
g‘oz tayyorlashning qadimiy an’analari qayta tiklandi [6].
A.Vamberining fikricha, Buxoro va Samarqand qo
g‘
ozi Turkistondagina emas, balki
q
o‘
shni mamlakatlarda ham mashhur b
o‘
lgan [7]. Samarqand qo
g‘
ozi tayyorlangan xoma-
shyosiga k
o‘
ra, asosan, uch navga ajratilgan [8]. Qo
g‘
oz tayyorlashda XIX asr samar-
qandlik hunarmandlar, asosan, kanop, qamish, paxta, zi
g‘
ir tolasi va ipakdan keng
foydalanishgan [9], degan fikr
o‘
rinlidir.
XIX asr boshlarida Grigoriy Sapasskiy nashr etgan “Азиатский
вестник” (“Osiyo
axboroti”) dagi “Buyuk Buxoroning eng yangi tavsifi” sarlavhali maqolada amir
Shohmurod hukmronlik qilgan davrdagi ahvol haqida quyidagilar hikoya qilinadi:
“Samarqandning o‘
rtacha navli qo
g‘
ozi singari, asosan, bizga keltiriladigan Miyonqol
qo
g‘
ozi ham
o‘
z joyida 45 s
o‘
mdan 55 s
o‘
mgacha turadi, bu yerda esa 80 s
o‘
mgacha
sotiladi (bir pudi). Teandar va mazdivan deb atalgan past navli qo
g‘ozlar o‘z joyida
40 so‘mdan 45 so‘mgacha, bu yerda esa 60 so‘mdan 70 so‘mgacha sotiladi
[10]”.
Grigoriy Sapasskiyning asarining to‘rtinchi bobida Buxoroning aholisi, sanoati,
savdo aloqalari, o
g‘irlik o‘lchovining turlari va ishlab chiqarish usullari haqida ko‘p qiziq
ma’lumotlar keltirilgan. G.
Spasskiy o‘z asarida XIX asrning birinchi choragida Buxoro va
Rossiya savdo munosabatlariga oid ko‘pgina qiziq ma’lumotlar beradi. G.Spasskiy bergan
ma’lumotlarida Buxorodan
olib chiqilgan mahsulotlar va ularning Buxoro xonligida
hamda Rossiya yarmarkalaridagi bahosi, shuningdek, bu mahsulotlarning sifatlari
to‘g‘risida keltirilgan ma’lumotlari, ayniqsa, xarakterlidir. G.
Spasskiyning yozishicha,
Buxorodan keltirilgan paxtanin
g har pudi o‘z joyida 14 so‘m tursa, Rossiyada esa
40 so‘mdan sotilar edi. Yigirilgan iplarning eng yaxshilari Samarqand va Shahrisabz iplari
bo‘lib, Buxoroda har pudi 70 so‘m tursa, Rossiyada ularning har pudi uchun 110 so‘mdan
to‘lanar edi. Miyonqolda tayyorlangan iplarning sifati o‘rtacha bo‘lib, ularning har pudi
Buxoroda 45 so‘mdan 55 so‘mgacha, Rossiyada esa 80 so‘mdan sotilar edi. Bu
ma’lumotlardan ma’lumki, Buxoroning Samarqand, Shahrisabz va Miyonqol rayonlari
dehqonchilik bilan birga, hunarmandchilik
–
ip yiguruvchilik rayonlaridan bo‘lib, ular
Buxoro va Rossiya savdosidagi asosiy mahsulotlardan hisoblangan paxta, ayniqsa,
yigirilgan ip bilan savdo qilar edilar [11].
Bu vaqtga kelib Rossiya bilan O‘rta Osiyo, shu jumladan, Buxoro amirligi yirik
savdo markazi sifatida Samarqand shahrining ham savdo aloqalari har qachongidan ham
o‘sib borardi.
Rossiya bilan savdoning asosiy mahsulotini paxta va paxta buyumlar
tashkil etib, Samarqand viloyati ham amirlikning yirik paxta yetishtiruvchi hududlaridan
biri sifatida bu savdoda faol ishtirok etgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
152
XIX asr 50-yillaridan Buxoro amirligining va, shu jumladan, Samarqandning
Rossiya bilan savdo munosabatlari o‘zgara boshladi. XIX asr 40
-yillarida Rossiyaga,
asosan, O‘rta Osiyo savdogarlari tashrif buyurgan bo‘lsalar, endilikda o‘z mahsulotlarini
amirlik bozorlariga olib kela boshladilar. Bu borada Suchkovlar, Xludovlar, Morozovlar
firmalari faollik ko‘rsatishgan.
Shaharda savdogarlar uchun mo‘ljallangan karvonsaroylarning ham o‘rni katta edi.
XI
X asr o‘rtalarida shahridagi karvonsaroylar soni 35 ta bo‘lib, ular turli mahsulotlar
savdosi bilan shu
g‘ullanuvchi savdo majmualaridan iborat bo‘lgan. Karvonsaroylar
sonining ko‘pligi, ularning hajmi kattaligi shaharda savdo
-sodiq ishlarining jadal borishi
va tovar ayirboshlash hajmining ham kattaligidan dalolat beradi. Samarqand shahrida
savdo-sotiq ishlari bilan shu
g‘ullanuvchi aholi ko‘pchilikni tashkil etgan. Aholi xo‘jali
-
gining deyarli barchasi ishlab chiqarish yoki mahsulot tayyorlash bilan bo
g‘
liq
bo‘lib, ular
ham shahardagi savdo munosabatlari rivojiga o‘z hissasini qo‘shgan. Shaharning yirik
savdo markazi bo‘lganligi va ishlab chiqaruvchi xo‘jaliklar tomonidan ishlab chiqari
-
ladigan ko‘plab mahsulotlarning talabgirligi aholi turmushi va xo‘jalikla
r faoliyatining
mavjud bozor munosabatlariga moslashuviga sabab bo‘lgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Саидқулов
Т.С. Самарканд во второй половин XIX –
начале XIX веков. –
Самарканд, 1970. –
С. 21–
32.
2.
Файзиев
А.Ф. История Самарканд а первой половины XIX века (учебное
пособие). –
Самарканд, 1992. –
С. 19–
26.
3.
Кипричников
Н.А. Краткий очерк некоторых туземных промыслов в
самаркандской области // Туркестанский сборник. –
Ташкент, 1909. Т. –
С.153.
4.
Чвырь
Л.А. Таджикские ювелирные украшения (Материалы к историко
-
культурному районированию Таджикистана) –
М. Наука, 1977. –
С.
51
–
53.
5.
Иванов
П.П. К истории развития горного производства в Средней Азии. –
М.
-
Л., 1932. –
С. 64–
65.
6.
https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/culture/handicrafts/samarkand-
paper.htm.
7.
Самарканд тарихи 1
-
жилд. Тошкент 1971. –
Б. 284–
286.
8.
Ҳабибуллаев
Н. Ўрта Осиёда қоғоз ишлаб чиқариш. –
Т., «ФАН» 1992. –
Б. 46–
47.
9.
Қиличев
Р. Оламда яхши қоғаз самарқанддин чиқар… // Қуйи Зарафшон
воҳаси: ижтимоий, маданий, маънавий ҳаёти тарихи (иккинчи китоб). –
Тошкент:
Фан, 2007. –
Б. 93–
97.
10.
Азиатский вестник 1825 май. Стр. 308
.
11.
А.Р.
Муҳаммаджонов, T.
Неъматов Бухоро ва Хиванинг Россия билан
муносабатлари тарихига доир баъзи манбалар Тошкент 1967. –
Б.
44.
12.
Абрамов
М.М. Из истории производства самаркандской бумаги (к 200
-
летию Самарканда). // Общественные науки в Узбекистане. 1968, –
№
12.
–
С. 31.
13.
Иванов
Д.Л. Самарқанд. –
Самарканд, 1872. –
С. 28–
29.
14.
Иванов
П.П. К истории развития горного производства в Средней Азии. –
М.
-
Л., 1932. –
С. 64.
