Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Legal issues of transferring state functions to the private
sector and non-governmental organizations
Bekzod UMAROV
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 August 2024
This article examines the legal aspects of transferring state
functions to the private sector and non-governmental
organizations in Uzbekistan. The author analyzes the theoretical
foundations of delegating state powers, as well as international
experience and practices within Uzbekistan. The paper provides
a detailed overview of the reforms implemented in the country
between 2016 and 2024, particularly in the areas of public-
private partnerships, the privatization of public services, and
the strengthening of public oversight. The article highlights
several achievements, including the attraction of over $8 billion
in investments to social sectors, the establishment of more than
130 private public service centers, and the formation of over
70 public councils.
Concurrently, the author addresses the challenges and
shortcomings encountered in the delegation processes.
Specifically, the paper emphasizes the importance of fair risk
distribution in public-private partnership projects, the
monitoring of private service providers
’
activities, and the
enhancement of public oversight effectiveness. The article
concludes with recommendations for further deepening the
delegation processes, expanding cooperation with the private
sector and civil society institutions, while maintaining a balance
between protecting state interests and representing the will of
the people. The author suggests that these proposals could
serve as a logical continuation of the ongoing reforms in
Uzbekistan, which are aimed at gradually and systematically
transferring state powers to private entities and NGOs.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss7/S-pp253-261
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
state functions,
delegation,
decentralization,
private sector,
non-governmental
organizations,
public-private partnership,
reforms.
1
Senior Lecturer, Department of Business Law, Tashkent State University of Law. E-mail: b.a.umarov@tsul.uz
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
254
Davlat funksiyalarini xususiy sektorga va nodavlat
notijorat tashkilotlarga
o‘
tkazishning huquqiy masalalari
ANNOTATSIYA
Калит сўзлар:
davlat funksiyalari,
delegiyalash,
nomarkazlashtirish,
nodavlat notijorat
tashkilotlar,
davlat-xususiy sheriklik,
jamoatchilik nazorati,
islohotlar.
Ushbu maqolada
O‘
zbekistonda davlat funksiyalarini xususiy
sektor va nodavlat notijorat tashkilotlarga
o‘
tkazishning huquqiy
masalalari k
o‘
rib chiqilgan. Maqolada davlat vakolatlarini delegatsiya
qilishning nazariy asoslari, xalqaro tajribasi va
O‘
zbekistondagi
amaliyoti tahlil qilingan. Maqolada 2016
–
2024-yillarda mamlakatda
bu borada amalga oshirilgan islohotlarni, xususan davlat-xususiy
sheriklik, davlat xizmatlarini xususiylashtirish va jamoatchilik
nazoratini kuchaytirish y
o‘
nalishlaridagi
o‘
zgarishlarni batafsil
yoritib bergan. Maqolada erishilgan yutuqlar va mavjud
mummalarning ayrim jihatlari yoritilgan.
Shu bilan birga, davlat funksiyalarini delegiyalash jarayonlarida
duch kelinayotgan muammolar va kamchiliklar ham k
o‘
rsatib
o‘
tilgan. Xususan, davlat-xususiy sheriklik loyihalarida xatarlarni
adolatli taqsimlash, xususiy xizmat k
o‘
rsatuvchilar faoliyatini nazorat
qilish, jamoatchilik nazoratining ta
’
sirchanligini oshirish kabi
masalalar dolzarb ekanligiga e
’
tibor qaratilgan. Maqola yakunida
davlat
funksiyalarini
delegiyalash
jarayonlarini
yanada
chuqurlashtirish, xususiy sektor va fuqarolik jamiyati institutlari
bilan hamkorlikni kengaytirish, bir vaqtning
o‘
zida davlat
manfaatlarini himoya qilish va xalq irodasini ifoda etish
muvozanatini ta
’
minlash b
o‘
yicha tavsiyalar berilgan.
Правовые
вопросы
передачи
государственных
функций частному сектору и негосударственным
некоммерческим организациям
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
государственные
функции,
делегирование,
децентрализация,
частный сектор,
некоммерческие
организации,
государственно
-
частное
партнерство,
общественный контроль,
реформы.
В данной статье рассматриваются правовые аспекты
передачи государственных функций частному сектору и
некоммерческим организациям в Узбекистане. Автор
анализирует
теоретические
основы
делегирования
государственных полномочий, международный опыт и
практику, сложившуюся в Узбекистане. В статье подробно
освещаются реформы, проведенные в стране в период
с 2016 по 2024 годы, с особым акцентом на сферах
государственно
-
частного
партнерства,
приватизации
государственных услуг и усиления общественного контроля.
Отмечены достижения, такие как привлечение более 8 млрд
долларов инвестиций в социальные сферы, создание более
130 частных центров государственных услуг и формирование
более 70 общественных советов.
Однако автор также указывает на проблемы и недостатки,
возникающие в процессе делегирования. В частности,
подчеркивается важность справедливого распределения
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
255
рисков в проектах государственно
-
частного партнерства,
контроля за деятельностью частных поставщиков услуг и
повышения эффективности общественного контроля. В
заключении статьи автор предлагает рекомендации по
дальнейшему
углублению
процессов
делегирования,
расширению сотрудничества с частным сектором и
институтами гражданского общества, при этом обеспечивая
баланс между защитой государственных интересов и
выражением воли народа. Эти предложения предлагается
рассматривать как логическое продолжение проводимых в
Узбекистане реформ, направленных на поэтапную и
гарантированную передачу государственных полномочий
частным субъектам и НПО.
Dunyo b
o‘
ylab k
o‘
plab davlatlarda an
’
anaviy ravishda davlat sektoriga xos b
o‘
lgan
vazifalar va funksiyalarni xususiy sektor hamda nodavlat notijorat tashkilotlariga
(keyingi
o‘
rinlarda
–
NNT) bosqichma-bosqich delegiyalash (
o‘
tkazish) tendensiyasi
kuzatilmoqda. Buning zamirida byurokratik t
o‘
siqlarni kamaytirish, xizmatlar sifatini
oshirish, byudjet xarajatlarini qisqartirish va fuqarolik jamiyati institutlarini
rivojlantirish maqsadlari yotadi. 2016-yildan beri
O‘
zbekiston ham bu y
o‘
ldan shiddat
bilan bormoqda va davlat vakolatlari hamda xizmatlarini xususiy sektor va NNTlarga
o‘
tkazishning yangi mexanizmlari joriy etilmoqda.
Davlat vakolatlarining bir qismini turli nodavlat tuzilmalarga berish amaliyoti
dunyoning k
o‘
plab mamlakatlarida uzoq tarixga ega. Har bir davlat
o‘
z milliy
xususiyatlaridan kelib chiqib, delegiyalashjarayonlarini turlicha tashkil etishi mumkin.
Biroq, umumiy ma
’
noda olganda, davlat funksiyalarini xususiy sektor va NNTlar bilan
baham k
o‘
rish siyosati quyidagi omillarga asoslanadi:
1) Davlat va jamiyat
o‘
rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash. Vakolatlarning bir
qismini fuqarolik jamiyati institutlariga topshirish orqali davlatning ularga ishonchi
ortadi,
o‘
zaro manfaatli sheriklik aloqalari
o‘
rnatiladi;
2) Xizmatlar sifati va samaradorligini oshirish. Xususiy tashkilotlar davlat
tashkilotlariga qaraganda mijozlarga sifatli xizmat k
o‘
rsatishga k
o‘
proq intiladi, chunki
ular bozor raqobati sharoitida ishlaydi. NNTlar ham vazifalarni samarali bajarishdan
manfaatdor b
o‘
ladi, chunki ular faoliyatining davomiyligi bunga bo
g‘
liq;
3) Byudjet mabla
g‘
larini tejash. Funksiyalarning bir qismini xususiy sektor va
NNTlarga topshirish orqali davlat budjetidagi qator xarajatlarni qisqartirish, xizmatlar
haqini iste
’
molchilar hisobiga qoplash imkoni paydo b
o‘
ladi;
4) Ijtimoiy mas
’
uliyatni oshirish. Davlat organlari vositachilik rolini
o‘
ynab,
ijtimoiy ahamiyatga xizmatlarni k
o‘
rsatishni xususiy sub
’
ektlar va NNTlarga topshiradi
va pirovardida bir tomondan ijtimoiy adolat ta
’
minlanadi, ikkinchidan esa davlat
o‘
z
zimmasidagi ayrim mas
’
uliyatlarni nodavlat sektorga
o‘
tkazadi;
5) Raqobat va innovatsiyalarni ra
g‘
batlantirish. Davlat xizmatlarini k
o‘
rsatish
bozoriga turli xususiy kompaniyalar va NNTlarni jalb qilish orqali raqobat muhiti
yaratiladi, bu esa xizmatlar sifatini yaxshilash, narxlarni pasaytirish, innovasion
yechimlarni topishga turtki beradi[1].
Ba
’
zi mualliflar bunday sheriklik davlat va nodavlat sektor
o‘
rtasidagi ma
’
suliyat va
tavakkalchiliklarni adolatli taqsimlash imkonini berishini ta
’
kidlaydi. Davlat vakolatlarini
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
256
delegiyala qilishdan k
o‘
zlangan asosiy maqsad
–
bu samaradorlikni oshirish, fuqarolik
jamiyatini rivojlantirish, resurlardan oqilona foydalanish hisoblanadi. Hozirgi kunda
O‘
zbekistonda ham ana shu omillar ta
’
sirida islohotlar jadallashmoqda.
Dunyo amaliyotida davlat vakolatlari va funksiyalarini nodavlat tuzilmalarga
o‘
tkazishning turli modellari va vositalari mavjud. Ularni shartli ravishda quyidagicha
guruhlash mumkin:
1) Shartnomaga asoslangan delegiyalash
–
bunda davlat tomonidan belgilangan
shartlarni bajarish evaziga sub
’
ektga vakolatlar vaqtinchalik beriladi (masalan,
konsessiya, davlat-xususiy sheriklik loyihalari kabilar). Bu eng keng tarqalgan model
hisoblanadi;
2) Institusional delegiyalash
–
bunda ayrim funksiyalar doimiy ravishda xususiy
yoki nodavlat tashkilotlarga
o‘
tkaziladi. Masalan,
O‘
zbekistonda notariat idoralari, audit
kompaniyalari, xususiy ta
’
lim va tibbiyot muassasalari shunday maqomga ega.
3)
O‘
z-
o‘
zini boshqarish asosidagi delegiyalash
–
bunda davlat mahalliy ahamiyatga
ega masalalarni hal qilishni fuqarolarning
o‘
zini-
o‘
zi boshqarish organlariga topshiradi.
O‘
zbekistondagi mahalla institutining faoliyati bunga misol b
o‘
la oladi.
4) Jamoatchilik asosidagi delegiyalash
–
bunda jamoatchilik tashkilotlari davlat
organlari bilan hamkorlikda muayyan vazifalarni bajaradi. Masalan, jamoatchilik ekologik
ekspertizasi, jamoatchilik fikri asosida shakllanadigan budjet va boshqalar.
5) Aralash modellar
–
bunda davlat vakolatlari turli modellar asosida bir vaqtning
o‘
zida bir nechta sub
’
ektlarga berilishi mumkin.
O‘
zbekistonda amalga oshirilayotgan
islohotlar aralash model xususiyatlariga ham ega [2].
Ushbu modellar qonunchilik bazasiga, vakolatlar hajmiga, faoliyat doirasiga,
boshqaruv usullariga k
o‘
ra turli k
o‘
rinishlarda amal qiladi. Shu bois, davlatlar
o‘
z
imkoniyatlari, resurslari va xususiyatlarini inobatga olib, maqbul modelni tanlashlari va
joriy etishlari lozim.
O‘
zbekistonda 2016-yilgacha mavjud b
o‘lgan “davlatning bor joyda davlat”
tamoyili bosqichma-bosqich delegiyalash tamoyillari bilan almashtirilmoqda. Buning
natijasida s
o‘
nggi yillarda davlat funksiyalarini bosqichma-bosqich NNT va biznesga
o‘
tkazish, mahallalarga vakolatlar berish, xususiy sektor ishtirokidagi aralash modellar
joriy etila boshlandi. Biroq, bu jarayonlarda muammolar ham yetarli. Xalqaro tajriba
davlat vakolatlarini delegiyalashqilish ijtimoiy-siyosiy barqarorlik va iqtisodiy
rivojlanishga xizmat qilishini k
o‘
rsatmoqda. Xususan, u raqobat va innovatsiyalarni
ra
g‘
batlantirib, byudjet mabla
g‘
larini tejash, sifatli xizmatlarni k
o‘
paytirish, fuqarolik
jamiyatini rivojlantirishga yordam beradi. Davlat vakolatlarini delegiyalashqilishning
xilma-xil modellari mavjud b
o‘
lib, har bir mamlakat
o‘
z xususiyatlarini inobatga olgan
holda eng maqbul modelni joriy etishi lozim.
O‘
zbekistonda delegiyalashjarayonlarini
kuchaytirish, buning institusional-huquqiy asoslarini mustahkamlash, turli modellarni
amaliyotga tatbiq etish zarur. Shu bilan birga, ularni amalga oshirishda shaffoflik,
muvozanat va mas
’
uliyat tamoyillariga rioya etish lozim.
O‘
zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi davlat vakolatlarini xususiy sektor va
nodavlat notijorat tashkilotlariga delegiyalashqilishning dastlabki huquqiy asoslarini
yaratdi.
Jumladan, Konstitutsiyaning 69-moddasiga k
o‘ra, “Fuqarolik jamiyati institutlari,
shu jumladan jamoat birlashmalari va boshqa nodavlat notijorat tashkilotlari,
fuqarolarning
o‘
zini
o‘
zi boshqarish organlari, ommaviy axborot vositalari fuqarolik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
257
jamiyatining asosini tashkil etadi. Fuqarolik jamiyati institutlarining faoliyati qonunga
muvofiq amalga oshiriladi.” [3]. Bu norma davlat va nodavlat sektor hamkorligining
asosiy tamoyilini mustahkamlab berdi hamda jamoat birlashmalarining huquqiy
maqomini belgilab, ularning davlat organlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini
amalga oshirish huquqini kafolatladi. Bu esa davlat vakolatlarining delegiyalashqilinishi
uchun alohida ahamiyat kasb etadi.
S
o‘
nggi yillarda qabul qilingan qator qonunlar davlat vakolatlarini
delegiyalashqilishning mexanizmlarini huquqiy jihatdan takomillashtirdi:
–
2014-
yilda qabul qilingan “Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida”gi Qonun davlat organlari
va NNTlar hamkorligini mustahkamladi, davlat funksiyalarining ijro etilishida
NNTlarning ishtirokini ta
’
minlash mexanizmlarini belgilab berdi.
–
2017-
yildagi “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”gi Qonun jamoatchilik
tashkilotlarining davlat organlari faoliyati ustidan nazorat vakolatlarini kengaytirdi,
nazorat mexanizmlarini soddalashtirib, monitoring va baholash imkoniyatlarini oshirdi.
–
2018 yilda qabul qilingan “Davlat
-xususiy sheriklik t
o‘g‘risida”gi Qonun davlat
vakolatlarini biznes sektoriga berish, xususan infratuzilma layihalarida xususiy sektor
ishtirokini kengaytirish uchun huquqiy zamin yaratdi. Yangi tahrirdagi «Fuqarolarning
o‘
zini
o‘
zi boshqarish organlari t
o‘g‘risida»gi O‘
zbekiston Respublikasi Qonuni mahalla
fuqoralar yi
g‘
inlarining huquqiy maqomini yanada oshirdi, ularning moliyaviy
mustaqilligini ta
’
minlash, tuman va shahar hokimliklari bilan munosabatlarini tartibga
solish masalalarini hal etdi.
Mazkur qonunlar delegiyalash jarayonlariga oid qator me
’
yorlarni ham joriy etdi,
masalan, davlat xaridlarida NNT va biznes subektlarining imtiyozlarini kafolatlash, ular
tomonidan taqdim etilgan takliflarni k
o‘
rib chiqish mexanizmlari va boshqalar.
O‘
zbekistonda s
o‘
nggi yillarda qabul qilingan qator Prezident farmon va qarorlari,
hukumat qarorlari davlat vakolatlarini delegiyalashqilish masalalariga ham ba
g‘
ishlandi.
Bu hujjatlarda islohotlarning asosiy y
o‘
nalishlari, mexanizmlari, mas
’
ul tashkilotlar aniq
k
o‘
rsatib
o‘
tilgan.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2017-yil 12-
dekabrdagi “O‘
zbekiston
Respublikasi Innovasion rivojlanish vazirligini tashkil etish t
o‘g‘risida”gi PF–
5264-sonli
Farmonida vazirlikning asosiy vazifalaridan biri sifatida “Innovasion rivojlanish sohasida
davlat organlari faoliyatini muvofiqlashtirish hamda davlat va x
o‘
jalik boshqaruvi
organlari, mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari faoliyatini takomillashtirishda
jamoatchilik tashkilotlari va tadbirkorlik sub
’
ektlari bilan hamkorlik mexanizmlarini
yaratish” belgilandi.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2018-yil 4-
maydagi “Mamlakatning ijtimoiy
-
iqtisodiy rivojlanishini yanada ra
g‘
batlantirish b
o‘
yicha birinchi navbatdagi chora-
tadbirlar t
o‘g‘risida”gi PQ–
3701-sonli Qaroriga asosan, korrupsiyaga qarshi kurashish
b
o‘
yicha davlat vakolatlarining bir qismini NNTlarga berish, parlament va jamoatchilik
nazoratini kuchaytirish k
o‘
rsatib
o‘
tildi.
Prezidentning 2018-yil 22-
avgustdagi “Byudjet jarayonida fuqarolarning faol
ishtirokini ta
’
minlash b
o‘
yicha q
o‘
shimcha chora-tadbirlar t
o‘g‘risida”gi PQ–
3917-sonli
Qarori jamoatchilik fikri asosida shakllantiriladigan byudjetni joriy etish uchun muhim
hujjat b
o‘
ldi, unda jamoatchilik byudjetini shakllantirish tartibi, bu jarayondagi nodavlat
tashkilotlarining ishtiroki kabi masalalar belgilandi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
258
Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 11-
apreldagi “Davlat organlari va tashkilotlarida
Jamoatchilik kengashlari faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari t
o‘g‘risida”gi 296
-sonli
qarori davlat tashkilotlari huzurida jamoatchilik kengashlarini tuzish, ular orqali
jamoatchilik nazoratini kuchaytirish mexanizmlarini joriy etdi hamda davlat organlarida
jamoatchilik fikri asosida shakllantirilgan jamoatchilik kengashlari va komissiyalari
faoliyatini yanada takomillashtirdi.
Ushbu hujjatlarda belgilangan chora-tadbirlar davlatning jamoat tashkilotlari va
xususiy sektor bilan hamkorlikka intilayotganini, ular ishtirokida islohotlarni amalga
oshirishga urinayotganini k
o‘
rsatmoqda. Lekin amaliyotda bu hujjatlarni s
o‘
zsiz bajarish
va nazoratini ta
’
minlash muammolari hali t
o‘
liq bartaraf etilgani y
o‘
q.
O‘
zbekiston turli xalqaro tashkilotlar va rivojlangan mamlakatlar bilan hamkorlik
aloqalarini rivojlantirar ekan, davlat funksiyalarini delegiyalashqilish borasida ham
xalqaro standartlar va il
g‘
or tajribalarni
o‘
rganib bormoqda. Jumladan,
O‘
zbekiston
2021-yilda Ochiq hukumatlar hamkorlik tashabbusiga (Open Government Partnership,
OGP) a
’
zo b
o‘
ldi va bu tashabbusning Milliy harakat rejasiga delegiyalash masalalarini
kiritdi [4], xususan:
–
nodavlat notijorat tashkilotlar bilan hamkorlikni rivojlantirish;
–
davlat organlari va mansabdor shaxslar ustidan jamoatchilik nazoratini
kengaytirish;
–
davlat va jamiyat
o‘
rtasida muloqotni yaxshilash, ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishning eng muhim masalalarini xalq muhokamasiga q
o‘
yish;
–
nodavlat sektor vakillari va mustaqil ekspertlarni qaror qabul qilish jarayoniga
jalb etish.
S
o‘
nggi yillarda Osiyo Taraqqiyot Banki, Yevropa Ittifoqi, BMT agentliklari kabi
xalqaro tashkilotlar k
o‘
magida davlat vakolatlarini delegiyalashqilish amaliyotini
takomillashtirishga qaratilgan loyihalar amalga oshirilmoqda [5]. Ularning tajribasidan
foydalanish, texnik yordam olish, xorijiy modellarga asoslangan dasturlar ishlab chiqish
islohotlarning sifatini ta
’
minlashga xizmat qiladi.
Xususan, Buyuk Britaniya, Kanada, Janubiy Koreya singari mamlakatlarning davlat
xizmatlarini xususiylashtirish, Germaniya, Fransiya va boshqa Yevropa davlatlarining
jamoatchilik nazoratini tashkil etish, AQSH, Yaponiyaning davlat-xususiy sheriklik
mexanizmlarini joriy qilish tajribalarini
o‘
rganish va ulardan foydalanish muhim
ahamiyat kasb etadi[6]. Ushbu xalqaro hamkorlik, xorijiy tajribalarni
o‘
rganish va ularni
amaliyotga tatbiq etish davlat vakolatlarini samarali delegiyalashqilishning muhim omil
b
o‘
lib xizmat qilmoqda.
O‘
zbekistonda davlat vakolatlarini xususiy sektorga berish, ayniqsa ijtimoiy
sohalarga xususiy investisiyalarni jalb qilish borasida sezilarli yutuqlarga erishildi.
2018-
yilda qabul qilingan “Davlat
-xususiy sheriklik t
o‘g‘risida”gi qonun bu borada
muhim rol
o‘
ynadi.
Qonunga muvofiq, ijtimoiy, kommunal va transport infratuzilmasi obektlarini
qurish, modernizasiya qilish va ulardan foydalanishda xususiy sektor bilan hamkorlikni
y
o‘
lga q
o‘
yish, ularning intellektual, moliyaviy, texnologik va boshqa resurslarini samarali
jalb etish mexanizmlari joriy etildi.
Davlat aktivlari va korxonalarini boshqarishda xususiy sektor ishtirokini oshirish
y
o‘
li qonunda belgilandi. Hozirga qadar mamlakatdagi yirik davlat korxonalarining
500 dan orti
g‘
i xususiylashtirilib, davlat ulushi kamaytirildi yoki xususiy sektorga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
259
topshirildi. Xususan, Toshkent, Samarqand, Buxoro ayeroportlari xususiy investorlarga
30 yilga berildi. 2021-yilga kelib davlat-xususiy sheriklik asosidagi loyihalar 100 dan
ortiq sohani qamrab oldi, ularning umumiy qiymati 8,7 mlrd AQSH dollarini tashkil etdi
[7]. Y
o‘
l, suv, energetika, turizm, so
g‘
liqni saqlash, ta
’
lim, madaniyat va boshqa sohalarda
yirik loyihalar amalga oshirilmoqda. Masalan, so
g‘
liqni saqlash sohasida 100 dan ortiq
DXSH loyihasi ishga tushirilib, zamonaviy xususiy klinikalar, laboratoriyalar, davolash-
diagnostika markazlari tashkil etildi. Ta
’
lim tizimida xususiy maktablar soni 100 taga
yetdi, nodavlat oliy ta
’
lim muassasalarining soni 39 taga yetkazildi [8].
Shuningdek, ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirishga oid loyihalar, ayniqsa
hududlarda DXSH mexanizmlari asosida ancha kengaytirildi. Masalan, 2020
–
2021-yillarda barcha hududlarda 500 ga yaqin yangi bolalar
o‘
yin maydonchalari, sport
maydonlari, jamoat transporti shoxobchalari, mahalla guzarlari DXSH asosida barpo
etildi. Shunday qilib, davlat-xususiy sheriklikning rivojlanishi mamlakatda sifatli ijtimoiy
xizmatlar k
o‘
rsatishni kengaytirish, davlat byudjeti xarajatlarini kamaytirish, yangi
texnologiyalarni joriy qilishga xizmat qilmoqda. Biroq ayrim kamchiliklar ham saqlanib
qolgan. Masalan, DXSH loyihalarida sheriklar
o‘
rtasida xatarlarni adolatli taqsimlash,
bahsli masalalarni hal etish, sheriklikning amaliy mexanizmlarini mukammal ishlab
chiqish masalalari hanuz yechimini topmagan. Ba
’
zi sohalarda tabiiy monopoliyalar va
davlat korxonalarining ustunligi saqlanib qolgani qulay raqobat muhiti shakllanishiga
t
o‘
sqinlik qilmoqda.
O‘
zbekistonda davlat xizmatlarini xususiylashtirish, xususiy kompaniyalar va
NNTlarga topshirish jarayoni jadal kechmoqda. Buning natijasida yuzlab davlat vazifalari
va xizmatlari nodavlat sektor zimmasiga
o‘
tdi. 2017-yil 12-dekabrda
O‘
zbekiston
Respublikasi Prezidentining “Aholiga davlat xizmatlari ko‘
rsatishning milliy tizimini
tubdan isloh qilish chora-tadbirlari t
o‘g‘risida”gi PF–
5278-son Farmoni bu sohadagi
islohotlarga start berdi va xususiy sektorning davlat xizmatlarini k
o‘
rsatishdagi rolini
sezilarli darajada oshirdi. Qonunga k
o‘
ra, xususiy sub
’
ektlar davlat xizmatlarini
k
o‘
rsatishda ishtirok etish uchun oldin davlat organlaridan r
o‘
yxatdan
o‘
tishi,
akkreditatsiya qilinishi va sertifikatlari b
o‘
lishi lozim.
O‘
tgan davr mobaynida
mamlakatda 130 dan ortiq xususiy davlat xizmatlari markazlari tashkil etilib, ular aholiga
50 dan ziyod turdagi davlat xizmatlarini k
o‘
rsatmoqda. Bu markazlar milliy va mahalliy
darajada faoliyat yuritadi. Ularning soni va faoliyat doirasi izchil kengaytirilmoqda.
Davlat xizmatlarini k
o‘
rsatishda raqamli texnologiyalarni joriy etish, masofadan
turib xizmat k
o‘
rsatishni y
o‘
lga q
o‘
yish, aholini xizmatlar sifati va natijalari t
o‘g‘
risida
xabardor qilish b
o‘
yicha ham salmoqli ishlar amalga oshirildi. 2020-yilga kelib Yagona
interaktiv davlat xizmatlari portalida k
o‘
rsatiladigan xizmatlar soni 300 taga yetkazildi.
Tadbirkorlik, qurilish, transport, yer munosabatlari, so
g‘
liqni saqlash kabi
sohalarda k
o‘
plab davlat vazifalari bosqichma-bosqich xususiy kompaniyalar va nodavlat
tashkilotlar zimmasiga
o‘
tkazildi. Xususan, Adliya vazirining 2021-yildagi ma
’
lumotiga
k
o‘
ra qurilish sohasidagi davlat xizmatlarining 80 foizdan orti
g‘
i (texnik shartlar berish,
ekspertiza xizmatlari va boshqalar) bugungi kunda xususiy kompaniyalar tomonidan
bajarilmoqda.
Shuningdek, kadastr, notariat, audit kabi xizmat turlarining katta qismi ham
xususiylashtirilgan, ular faoliyati lisenziyalash va nazorat qilishning yangi mexanizmlari
bilan tartibga solinmoqda. Masalan, 2021-yil yakuniga k
o‘
ra mamlakatda notariat
idoralarining 90 foizdan orti
g‘
ini xususiy notariuslar tashkil etdi [9].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
260
Shunday qilib, davlat xizmatlarini xususiylashtirish borasida qadam-baqadam
o‘
sish kuzatilmoqda. Bu jarayon davlat monopoliyasini qisqartirish, aholining
xizmatlardan qoniqishini oshirish, byudjet xarajatlarini kamaytirish, sohada innovasion
yechimlarni topishga yordam bermoqda. Biroq, bajarilayotgan xizmatlarning barqaror
sifatini ta
’
minlash, ularning narxlarini tartibga solish, xizmatlarni k
o‘
rsatuvchi
xodimlarning malakasini oshirish singari muammolar mavjud.
Ayniqsa, xususiy kompaniyalar va NNTlarni davlat xizmatlari bozoriga ommaviy
jalb qilish jarayonida ularning vakolatlarini aniq chegaralash, nazorat qilish, ular
faoliyatidagi korrupsiya xavfini bartaraf etish dolzarb masalaligicha qolmoqda. Davlat
vakolatlarini delegiyalashqilishning muhim y
o‘
nalishlaridan biri
–
davlat organlari
faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini ta
’
minlashdir. Ushbu masalaga
O‘
zbekistonda
s
o‘
nggi yillarda alohida e
’
tibor qaratilmoqda.
2018-
yildagi “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”gi Qonun bu borada huquqiy asos
b
o‘
lib xizmat qildi. Unga k
o‘
ra, fuqarolar, NNTlar, OAV va boshqa institutlar davlat
organlari faoliyatini nazorat qilish huquqini oldi, ularning rasmiy s
o‘
rovlariga javob
berish, monitoring va tekshiruvlar
o‘
tkazish mexanizmlari belgilandi. Keyinchalik davlat
idoralari huzurida jamoatchilik kengashlarini tuzish, ular orqali jamoatchilik fikrini
hisobga olish amaliyoti keng yoyildi. 2021-yil yakuniga k
o‘
ra bunday kengashlar soni 70
dan ortib ketdi va ular qabul qilinayotgan qarorlar, davlat dasturlari loyihalarini
muhokama qilish, takliflar tayyorlashda faol ishtirok etmoqda.
Ushbu kengashlarga NNTlar, mustaqil ekspertlar, faol fuqarolar jalb etilgan.
Masalan, Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat q
o‘
mitasi huzuridagi
jamoatchilik kengashi a
’
zolari orasida 8 ta NNT vakillari bor va ular ekologik nazorat,
hovli hayvonlarini r
o‘
yxatga olish, daraxtlarni kesishni taqiqlash kabi masalalarda faollik
k
o‘
rsatgan.
Bundan tashqari, “Jamoatchilik fikri” dasturi, “Mening fikrim” portalining ishga
tushirilishi aholining qonun loyihalari, qarorlar, ijtimoiy dasturlarni virtual muhokama
qilish imkonini berdi. S
o‘
nggi 2 yilda portallar orqali 5 mingdan ortiq qonun va qaror
loyihalari muhokamaga q
o‘
yilib, 2 milliondan ziyod taklif va mulohaza olindi.
Shu bilan birga, jamoatchilik nazoratining samaradorligini oshirish uchun hali
k
o‘
plab muammolarni hal etish lozim. Xususan, jamoatchilik kengashlari a
’
zolarining
qarorlar qabul qilishdagi haqiqiy ta
’
sirini oshirish, ularni moddiy-texnik jihatdan q
o‘
llab-
quvvatlash zarur. Monitoring va tekshiruv
o‘
tkazish huquqi va natijalari t
o‘g‘
risida
qonunchilikda aniq normalar belgilanishi shart.
Jamoatchilik fikrini
o‘
rganish mexanizmlaridan foydalanishda davlat organlari
tomonidan rasmiyatchilik, tazyiqlarning mavjudligi, fuqarolar murojaatlariga yuzaki
yondashish holatlari kuzatilmoqda. Ommaviy axborot vositalari, NNTlarning davlat
idoralari faoliyati haqida tanqidiy materiallar tayyorlash imkoniyatlari cheklangan.
O‘
zbekistonda 2016
–
2024-yillarda davlat vakolatlarini bosqichma-bosqich xususiy
subektlar va NNTlarga
o‘
tkazish b
o‘
yicha sezilarli islohotlar amalga oshirildi. Erishilgan
asosiy yutuqlarni quyidagicha umumlashtirish mumkin:
–
Davlat vakolatlarini delegiyalashqilishning konstitutsiyaviy va qonunchilik bazasi
yaratildi, muhim huquqiy mexanizmlar ishlab chiqildi;
–
Ijtimoiy sohalarga davlat-xususiy sheriklik orqali 8 mlrd dollardan ortiq
investisiyalar jalb etildi, yuzlab obekt va loyihalar ishga tushirildi;
–
130 dan ortiq davlat xizmatlari markazlari tashkil etilib, 50 dan ortiq davlat
xizmatlari xususiy sektor va NNTlarga topshirildi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
261
–
Davlat organlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazorati mexanizmlari
kengaytirildi, 70 dan ortiq jamoatchilik kengashlari tuzildi, aholining qarorlar qabul
qilishdagi ishtiroki oshdi [10].
Bir s
o‘
z bilan aytganda, delegiyalash jarayonlarini yanada chuqurlashtirish, xususiy
sektor va fuqarolik jamiyati institutlari bilan hamkorlikni kengaytirish, bir vaqtning
o‘
zida davlat manfaatlarini himoya qilish va xalq irodasini ifoda etish muvozanatini
ta
’
minlash islohotlarning keyingi bosqich vazifalaridir.
Yuqorida qayd etilgan xulosalar va takliflar davlat vakolatlarini xususiy sub
’
yektlar
va NNTlarga bosqichma-bosqich, shu bilan birga kafolatlangan tarzda
o‘
tkazish borasida
O‘
zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlarning mantiqiy davomi b
o‘
lib xizmat qilishi
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
C Pollitt and G Bouckaert, Public Management Reform: A Comparative Analysis
(Oxford University Press 2011) 386.
2.
S M Haque,
‘
Reforming Public Administration in Southeast Asia: Trends and
Impact
’
(2021) Public Organization Review 1.
3.
O‘
zbekiston
Respublikasi
Konstitutsiyasi.
O‘
zbekiston
2023.
https://lex.uz/acts/20596
4.
Ochiq
hukumat
b
o‘
yicha
Milliy
harakat
rejasi
’
(Strategy.gov.uz)
https://strategy.gov.uz/uz/news/ozbekiston-ochiq-hukumat-boyicha-milliy-harakat-
rejasini-ishlab-chiqish-boyicha-hamkorlikka-qoshildi accessed 4-iyun, 2023.
5.
Asian Development Bank, 2022. Strengthening Public Sector Management in
Uzbekistan: Project Report. [online] Available at: https://www.adb.org/projects/
uzbekistan-public-sector-management [Accessed 5 June 2023].
6.
Smith, J. and Brown, A., 2022. Comparative Analysis of Public Service
Privatization and Public-Private Partnerships: Global Perspectives. International Journal
of Public Administration, 45(3), pp.215-230.
7.
O‘
zbekiston Respublikasi Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi, 2022. Davlat-
xususiy
sheriklik
loyihalari
t
o‘g‘
risida
hisobot.
[online]
Available
at:
https://mift.uz/uz/menu/dxsh-loyihalari-hisoboti [Accessed 5 June 2023].
8.
A Ortiqx
o‘
jayev and A Mamanazarov,
‘
Davlat korxonalarini boshqarishda
nodavlat sektorni jalb etish: xorijiy tajriba va
O‘
zbekiston uchun tavsiyalar
’
(2021)
6 Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar ilmiy elektron jurnali.
9.
Notariat faoliyati samaradorligini oshirish mexanizmlari
’
(Adliya vazirligi)
https://www.minjust.uz/uz/press-center/news/98778/ accessed 4-iyun, 2023.
10.
O‘
zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, 2023. Jamoatchilik nazorati
t
o‘g‘
risida
hisobot.
[online]
Available
at:
https://www.minjust.uz/uz/press-
center/news/jamoatchilik-nazorati-hisoboti [Accessed 5 June 2023].
