Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Improving the teaching of semiconductor topics using
interactive teaching methods
Bakhrikhon TULANOVA
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
15 September 2024
This article focuses on the possibilities of purposeful and
effective implementation of organized training sessions on
semiconductors, electricity, and magnetism in higher education
using interactive methods. Such methods include the Venn
diagram method, the T-scheme method, the Case Study
technology, the SWOT analysis method, the cluster method, and
the FSMU method. The use of these methods helps to deepen
students' knowledge and increase their involvement in the
learning process.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss8/S-pp10-17
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
interactive method,
Venn diagram method,
T-scheme method,
Case Study technology,
SWOT analysis method,
cluster method,
FSMU method.
Yarimo‘tkazgichlarga doir mavzularni interfaol ta’lim
metodlaridan foydalanib o‘qitishni takomillashtirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
interfaol metod,
Venn diagrammasi metodi,
T-sxema metodi,
Keys stady texnologiyasi,
SWOT-tahlil metodi,
Klaster metodi,
FSMU metodi.
Mazkur maqolada oliy ta’limda Elektr va magnetizm fanining
yarimo‘tkazgichlarga doir mavzularni interfaol metodlar
(Venn diagrammasi metodi, T-sxema metodi, Keys stady
texnologiyasi, SWOT-tahlil metodi, Klaster metodi, FSMU
metodi) asosida yarimo‘tkazgichlarga doir mavzular bo‘yicha
tashkil etilgan o‘quv mashg‘ulotlarini
maqsadli va samarali
o‘tish imkoniyatiga e’tibor qaratildi.
1
Associate Professor, Department of General Physics, Andijan State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
11
Совершенствование
преподавания
тем
по
полупроводникам с использованием интерактивных
методов обучения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
интерактивный метод,
метод диаграммы Венна,
метод Т
-
схемы,
технология Case Study,
метод SWOT
-
анализа,
кластерный метод,
метод FSMU.
В данной статье основное внимание уделено
возможностям
целенаправленного
и
эффективного
проведения
организованных
учебных
занятий
по
полупроводникам, электричеству и магнетизму в высшем
образовании с использованием интерактивных методов. К
таким методам относятся: метод диаграммы Венна, метод
T-
схемы, технология Case Study, метод SWOT
-
анализа,
кластерный метод и метод FSMU. Применение данных
методик способствует углублению знаний студентов и
повышению их вовлеченности в учебный процесс.
Zamonaviy o‘qitish tizimida shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim turlaridan foydalanishga
e’tibor qaratilmoqda. Oliy ta’lim muassasalarida shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim turlaridan
foydalanish talabalarning qobiliyatlarini to‘la namoyon etishga va ichki imkoniyatlarini
ro‘yobga chiqarishga xizmat qiladi [1].
Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim turlari innovatsion xarakterga ega bo‘lib, o‘qitish
jarayoni noan’anaviy va nostandart tashkil etiladi. Shu bilan birga ta’lim jarayonida
talabalarning erkinligi ta’minlanadi, bu esa o‘qitish jarayonini qiziqarli bo‘lishiga olib
keladi. Erkinligi ta’minlangan sharoitda esa talabalarning o‘quv
-bilish faolligi ortadi [1].
Oliy ta’limda interfaol metodlardan foydalanish talabalarda “mustaqillik, o‘z
-
o‘zini
nazorat va boshqarish, samarali suhbat olib borish, tengdoshlari bilan ishlash, ularning
fikrlarini tinglash va tushunish, mustaqil hamda tanqidiy fikrlash, muqobil takliflarni
ilgari surish, fikr-
mulohazalarini erkin bayon qilish, o‘z nuqtai nazarlarini himoya qilish,
muammoni yechimini topishga intilish, murakkab vaziyatlardan chiqa olish kabi
sifatlarni shakllantirishga” yordam beradi [9].
Interfaol ta’limda ixtiyoriylik va ijodiy yondashuv tamoyillarining ustuvorligi
pedagogga interfaol metodlarni erkin tanlash imkonini beradi. Lekin interfaol metodlarni
tanlashda ham muayyan talablar inobatga olinadi va bu borada qanday yo‘l tutilganligiga
e’tibor qaratsak.
A.V.
Pavlovning fikriga ko‘ra, o‘qitishda samarali bo‘lgan interfaol metodlarning
asosiy belgisi-
pedagogning ish tartibi bo‘lib, bunda u ta’lim oluvchilarga tayyor bilimlarni
bermaydi, balki buning uchun zarur darajada kuch ishlatish orqali o‘quv materialining
o‘zlashtirilishi uchun sharoit yaratadi [7].
N.S.
Maleskaya o‘qitish metodlarini tanlash maqsadida pedagog tomonidan tashkil
etilayotgan harakat quyidagi mezonlarga mos kelishi kerak, deb hisoblaydi: dars
bosqichining didaktik maqsadi; o‘quv materiali mazmuning murakkabligi; talabalarning
o‘quv
-
bilish imkoniyatlari; talabalar bilish faoliyatining darajasi; ta’lim metodlarining
afzallik va kamchiliklari; hamkorlik munosabatlari; ta’lim olish motivlari; ehtiyoj
-
motivatsion muhit [6].
G.S.
Xarxanova tomonidan olib borilgan tadqiqotda ta’limning interfaol metodlari
ta’lim oluvchilarni muammoni hal qilishga bo‘lgan motivatsiyani shakllantirish
borasidagi imkoniyatlariga ko‘ra uch guruhga ajratiladi. Ular: keng, o‘rta va tor
imkoniyatga ega bo‘lgan interfaol metodlar [
10].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
12
L.N. Vavilova, O.A. Golubkova va T.S.
Paninalar esa ta’limning interfaol metodlarini
ularning kommunikatsion vazifalariga ko‘ra quyidagi guruhlarga ajratgan [2]:
1) bahs-munozaraga asoslanuvchi metodlar (dialog, guruhli bahs-munozara,
hayotiy vaziyatlarni tanlash va tahlil qilish);
2)
o‘yin xarakteridagi metodlar (didaktik o‘yinlar, ijodiy, ishchanlik va rolli
o‘yinlar, tashkiliy
-
faoliyatli o‘yinlar);
3) psixologik xarakterga ega interfaol metodlar (sensitiv va kommunikativ trening,
empatiya) [2].
I.V.
Kurisheva esa interfaol metodlarni guruhlashtirishda ularni qo‘llash vaqtida
ishtirok etuvchi subyektlar hamda foydalaniladigan vositalar nuqtai nazaridan
yondashadi. Buning natijasida interfaol metodlar quyidagicha guruhlanadi: 1) “talaba
-
talaba-
o‘qituvchi” o‘rtasida qo‘llaniladigan interfaol metodlar; 2) “talaba
-kompyuter-
o‘qituvchi” o‘rtasida qo‘llaniladigan interfaol metodlar; 3) “talaba
-
o‘quv darsligi
-
o‘quv
qo‘llanma” o‘rtasida qo‘llaniladigan interfaol metodlar [8].
Hozirgi kunda interfaol metodlarning juda ko‘plab turlari mavjud
[1, 2, 4]. Lekin
yarimo‘tkazgichlarga doir mavzularni o‘qitishda qo‘llash mumkin bo‘lganlarini ajratib
olish kerak. Har bir metod yarimo‘tkazgichlarga doir mavzulariga tushishini aniq bilish
va qo‘llay olish kerak. Quyida tadqiqot doirasida yarimo‘tkazgichlarga doir mavzularni
o‘qitishda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan
interfaol metodlar keltirilgan:
“
Venn diagrammas
i” metodi asosida yarimo‘tkazgich moddalar va ularning
turlariga doir ma’lumotlarni o‘qitish
Zamonaviy ta’lim metodlaridan “Venn diagrammasi” metodidan foydalanishni
quyida keltirib o‘tamiz.
Yarimo‘tkazgich moddalarning kristall panjarasining tuzilishi, tarkibi va elektr
o‘tkazuvchanligiga ko‘ra turlarini Venn diagrammasiga joylashishini ko‘ramiz.
1-rasm.
Yarimo‘tkazgichli moddalarning turlarini o‘rganishga doir “
Venn
diagrammasi
”
Ushbu uchta bir-
biri bilan kesishgan doiralar ko‘rinishidagi sxemadan tabiatdagi
yarimo‘tkazgich moddalarni taqqoslash uchun qo‘llaniladi. Aylanma diagrammada har
bir doiradagi bo‘sh joylar yarimo‘tkazgich moddalarning tafovutlarini yozish uchun
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
13
ishlatiladi; doiralar kesishganda hosil bo‘lgan umumiy maydon uch xil xususiyatga ko‘ra
solishtirilayotgan yarimo‘tkazgich moddalarning umumiy jihatlarini
qayd qilish uchun
foydalaniladi.
“Venn diagrammasi” metodi asosida
yarimo‘tkazgich moddalar haqidagi
ma’lumotlarni o‘qitish ushbu moddalarning kristall panjarasini tuzilishi, kimyoviy tarkibi
va elektr o‘tkazuvchanligiga ko‘ra ham farqi, ham o‘xshash jihatlarini aniqlashga yordam
beradi.
“T
-
sxema”
metodi. Ushbu metod biror tushuncha yoki mavzu bo‘yicha o‘rganilgan
axborotlar tizimini qiyosiy tahlil etish, solishtirish, mustaqil munosabatni
shakllantirishga imkoniyat yaratish maqsadida qo‘llaniladi.
“Akseptor va donor zonalar”
mavzusini o‘qitishda
“T
-
sxema”
metodidan foydalanish
Akseptor zona Donor zona
Agar kremniyning kristall panjarasiga uchta
valent elektronli bor, indiy, galliy va shunga
o‘xshash moddalarning atomlari aralashma sifatida
kiritilsa,
yarimo‘tkazgich
o‘tkazuvchanligining
xarakteri o‘zgaradi. Bunga sabab kremniyning
atomi bilan juft elektron bog‘lanish hosil qilish
uchun indiy atomida bitta elektron yetishmaydi.
Boshqacha aytganda bu ikki atom orasida
to‘ldirilmagan valent bog‘lanish, ya’ni kovak
vujudga keladi va shuning uchun ham aralashmaga
akseptor aralashma deyiladi. Kristalldagi kovaklar
soni aralashma atomlar soniga teng bo‘ladi.
Akseptor aralashmada elektr o‘tkazuvchanlik
kovaklar harakatining natijasi bo‘lganligi sababli
unga kovakli yoki
r
-
tur o‘tkazuvchanlik deyiladi.
Akseptor aralashmada asosiy zaryad tashuvchilar
kovaklar
hisoblanadi.
Energetik
zonalar
diagrammasida ushbu kovaklar taqiqlangan
zonaning pastida valent zonaning tepasida
joylashgan bo‘ladi. Kovaklar joylashgan sathlar
akseptor sath deyiladi.
Agar to‘rt valentli kremniyning kristall
panjarasiga besh valent elektronli fosfor, mishyak,
surma kabi moddalarning atomlari aralashma
sifatida kiritilsa, yarimo‘tkazgichdagi elektronlar
konsentratsiyasi keskin ortadi. Bunga sabab
aralashma atom elektronlarining to‘rttasi kremniy
atomi bilan kimyoviy bog‘lanish hosil qilishda
qatnashib,
beshinchisining
bo‘sh
qolishidir.
Natijada uning o‘z atomi bilan bog‘lanishi juda
kuchsiz bo‘lib, uni osongina tark etishi va “erkin”
elektronga aylanishi mumkin. Bu holda aralashma
atomlari o‘z elektronlarini beradi, ya’ni elektronlar
donori bo‘ladi va shuning uchun ham donor
aralashma deyiladi. Donor aralashmada elektr
o‘tkazuvchanlik erkin elektronlar harakatining
natijasi bo‘lganligi sababli unga elektronli yoki
p
-
tur o‘tkazuvchanlik deyiladi.
Energetik zonalar
diagrammasida ushbu elektronlar taqiqlangan
zonaning tepasida o‘tkazuvchanlik zonasining
pastida joylashgan bo‘ladi. Elektronlar joylashgan
sathlar donor sath deyiladi.
“T
-
sxema” metodi akseptor va donor zonalari mavzusi bo‘yicha o‘rganilgan
akseptor va donor aralashmalar,
ularning hosil bo‘lishi, ulardagi asosiy zaryad
tashuvchilar, ularni energetik zonalar diagrammasida joylashishi kabi bir-biridan keskin
farq qiluvchi ma’lumotlarni tasvirlashga qulaylik yaratadi.
“Keys
-
stadi” texnologiyasi
(inglizcha “case”
-
aniq vaziyat, hodisa, “study”
-
o‘rganmoq)
-talabalarda aniq, real muammoli vaziyatni tahlil qilish orqali eng maqbul
yechimni topish ko‘nikmalarini shakllantiruvchi texnologiya; real vaziyatlarni bayon
qilishda qo‘llaniladigan o‘qitish texnikasi [2, 9]. O‘quv keyslari muammoni hal qilishga
“har tomonlama tahliliy yondashishni taqozo qiladi” [2, 9].
“Yarimo‘tkazgichli diod”
mavzusidan keys.
Muammoli vaziyat
Laborant laboratoriya darsida yarimo‘tkazgichli diodni tashqi manbaga avval
to‘g‘ri ya’ni diodning n
-tipli tomonini tashqi manbaning musbat va p-tipli tomonini tashqi
manbaning manfiy qutbiga uladi. Keyin esa diodning n-tip tomonini tashqi manbaning
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
14
manfiy qutbiga va p-
tip tomonini tashqi manbaning musbat qutbiga ya’ni diodni teskari
uladi. Laborant diodni tashqi manbaga to‘g‘ri ulaganda undan tok o‘ta boshladi, lekin
teskari ulaganda esa dioddan tok o‘tmay qo‘ydi. Buning sababi nimada?
Keysning yechimi
Yarimo‘tkazgichli diod ikki xil aralashmali ya’ni
n
-va
p
-
tip yarimo‘tkazgichlarning
kontaktidan tuzilgan.
n
-tip va
p
-
tip yarimo‘tkazgichlar bir
-biri bilan ulanganda kontakt
sohada
n
-
p o‘tish hosil bo‘ladi. Bu o‘tish sohasining kengligi berkituvchi yoki ionli qatlam
deyiladi va u o‘zini dielektrikdek tutadi. Laborant diodni tashqi manbaga to‘g‘ri ulaganda
n-
n-
o‘tishda hosil bo‘lgan elektr maydon, ya’ni
n-
tip sohadan
p-
tip sohaga yo‘nalgan
maydon
n-p-
o‘tishning o‘z maydoniga teskari yo‘nalgan bo‘ladi. Binobarin,
p-
tip sohadan
n-
tip sohaga elektronlarning,
n-
tip sohadan
p-
tip sohaga kovaklarning oqimi vujudga
keladi. Natijada berkituvchi qatlam torayib,
n-
tip sohadan
p-
tip sohaga tomon tok oqa
boshlaydi. Teskari ulanganda esa
n-
n-
o‘tishda hosil bo‘lgan maydon
p-
tip sohadan
n-
tip
sohaga yo‘nalgan bo‘lib,
n-p-
o‘tishning o‘z maydoni bilan bir xil yo‘nalgan bo‘ladi.
Natijada berkituvchi qatlam kengayib,
p-
tip sohadan
n-
tip sohaga elektronlarning,
n-
tip
sohadan
p-
tip sohaga kovaklarning oqimi kamayadi va dioddan tok o‘tmay qo‘yadi.
Yarimo‘tkazgichli diodlarning turlariga
doir mavzularni o‘qitishda SWOT
tahlil metodidan foydalanish.
Oliy ta’lim muassasalarida shunday
muammolarni hal qilish, darslarni yanada
samarali amalga oshirishda quyida bayon qilingan o‘qitishning innovatsion shakl,
metodlarini tatbiq qilish tajribasini ayrim jihatlarini ko‘rib chiqildi:
Yarimo‘tkazgichli diodlar haqidagi nazariy bilimlar va amaliy tajribalarni tahlil
qilish va taqqoslash orqali ushbu asboblarga oid bilimlarni mustahkamlash, takrorlash,
baholash, mustaqil va tanqidiy fikrlashni hamda tafakkurni shakllantirishda SWOT tahlil
metodidan foydalanish mumkin [1, 4, 8]. Ushbu metod muammoning asosiy to‘rt jihatini
yoritishga xizmat qiladi. Talabalar mavzuning mazmuniga mos muammolarni atroflicha
o‘rganish orqali mohiyati yoritiladi, ularni keltirib chiqaruvchi omillarni izlab, hal qilish
imkoniyatlarini topadilar.
Mazkur metod asosida yarimo‘tkazgichli diodlar to‘rt yo‘nalishda ko‘rib chiqilib
muhokama qilinadi. Quyidagi jadvalda yarimo‘tkazgichli diodlarning kuchli va kuchsiz
tomonlari, ichki imkoniyatlari hamda ushbu asboblardan foydalanishda salbiy ta’sir
ko‘rsatuvchi tomonlari keltirilgan [1, 8]. Bu ma’lumotlarni jadvallashtirish ko‘rgazmaliylik va
tayanch belgilar metodlariga asoslanadi va tajribalarni faolligini ta’minlaydi.
1-jadval
Yarimo‘tkazgichli diodlarning turlariga oid ma’lumotlarni SWOT tahlil metodi
yordamida
o‘qitish
Yarimo‘tkazgic
hli asbobning
nomi
S
-kuchli tomoni
W
-kuchsiz tomoni
O
-imkoniyat
Lari
T
-xavf-xatar
Past chastotali
to‘g‘rilov
chi diod
Sanoat chastotasidagi 50
Gs o‘zgaruvchan toklarni
to‘g‘rilaydi
Atrof muhitning
temperaturalari
ishchi oralig‘idan
oshmasligi va
kamaymasligi kerak
Undan yuqori
chastotadagi
toklarni ham
to‘g‘rilashi mumkin
Oddiy elektrik
tarmoqning
chastotasi
50 Gs dan ortib
ketmasligi
kerak
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
15
Impulsda
ishlaydi
gan diodlar
EHMlarda ulovchi
element sifatida
ishlatiladi
p-n
o‘tishning elektr
sig‘imi kichik bo‘ladi
Yuqori takroriylik
li signallarni oshkor
qilishda ishlatiladi
Qiziganda
sovitib turishni
talab qiladi
O‘ta
yuqori
chastotaga
mo‘ljallangan
diodlar
Elektromagnit
tebranishlarni vujudga
keltirish, kuchaytirish,
chastotani ko‘paytirish,
signallarni modullash,
boshqarish va cheklash
vazifasini bajaradi
p-n
o‘tishga
keltirilgan tashqi
kuchlanishni bir
qismi diodning baza
qarshiligida qolishi
tufayli, to‘g‘rilash
samaradorligi
pasayadi
300 MGs dan
yuqori
chastotalarda
radioelektron
asboblarda va
o‘lchash
texnikasida
ishlatiladi
Agar diod
to‘g‘rilovchi
shemaga
ulansa, bunda
sig‘imni ta’
siri
to‘g‘rilash
jarayonini
yomonlashuvig
a olib keladi
Shottki diodlar
Katta toklar bilan ishlay
oladi. Tezkor logarifmik
elementlar sifatida
foydalanish mumkin
Metallning chiqish
ishi yarim o‘tkazgich
materialining
chiqish ishidan katta
bo‘lishi, Diffuziya
sig‘imi 0 ga teng va
to‘siq sig‘imi esa 1pf
dan oshmaydi
Impulsli rejimda
qo‘llash mumkin.
Piko va
nanosekund
diapazonida
impulsli
sxemalardan
foydalanishga
mo‘ljallangan
Shotki
kontaktini
p
-
tur
o‘tkazuvchanli
kka ega bo‘lgan
yarim
o‘tkazgich
kristallida hosil
qilish
maqsadga
muvofiq
Stabilitronlar
Stabistorlar
Kuchlanishni stabillaydi
Temperatura
oshgan sayin
teshilish kuchlanishi
orta boradi
Dioddagi to‘g‘
ri
kuchlanish
aniqlaydigan
stabillanish
kuchlanishi 0.7 v.
Ikki yoki
stabistorni ketma
ket ulash stabillash
kuchlanishni 2 yoki
3 marta oshiradi.
Yuqori voltli
Stablitronlar
keng
p-n
o‘tishga ega
bo‘lishi kerak
Tunnel diodlar
O‘zgaruvchan tokni
kuchaytirish va
generatsiyalash uchun
foydalaniladi. Tunnel
diodlar yuqori tezlikka
ega(chunki tunellanish
vaqti 10
-13
-10
-14
c
)O‘.Yu.T sohasida
qo‘llaniladi.
Tunnel tokni uzatish
tezligi yuqori va
tashuvchilarni kam
harakatchanligi
hisobiga tunnel
diodlarda
inersiyalilik
bo‘lmaydi
Millimetrli
to‘lqinlar (v
30
GGs)sohasida
foydalanish
mumkin, teskari
kuchlanishlar
sohasida xam
tunnellanish sodir
bo‘ladi
F
max
dan yuqori
chastotalarda
tunnel diodni
manfiy
qarshilik
sifatida ishlatib
bo‘lmaydi
Varikap-
lar
Yuqori va o‘ta yuqori
takroriy kuchlanishlarda
qo‘llaniladi.
Yuqori takroriylik
larda takroriylik
o‘sgan sari
varikapning aslligi
kamayib boradi.
Xar xil varikaplar
uchun sig‘im bir
necha birliklardan
to bir necha yuz
pikofaradagacha
bo‘lishi mumkin.
Varikap
larda bazaning
differensial
qarshiligi
kichik bo‘lishi
kerak
Umuman olganda, ushbu metod bilan o‘qitilganda talabalarning faolligi ortadi,
talabalar qisqa vaqt sarflab yuqori natijaga erishishlari kafolatlanadi, yangi
ma’lumotlarni 80
-
90% o‘zlashtirish imkoniyati yaratiladi [8].
“
Klasster
” metodi
pedagogik va didaktik strategiyaning muayyan shakli bo‘lib, u
ta’lim oluvchilarga ixtiyoriy muammo (mavzu) lar xususida erkin, ochiq o‘ylash va
fikrlarni bemalol bayon qilish uchun sharoit yaratishga yordam beradi.
Masalan, yarimo‘tkazgichli asboblarni
quyidagicha tarmoqlarga ajratish mumkin:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
16
“FSMU” metodi yordamida yarimo‘tkazgichlarga doir mavzularni o‘qitilishi
FSMU metodi munozarali masalalarni hal etishda va bahs munozaralar o‘tkazish
uchun samarali metod hisoblanadi [2]. FSMU metodi texnologiyasi. Talabalarga
tarqatilgan oddiy qog‘ozga o‘z fikrlarini aniq va qisqa
holatda ifoda etib, tasdiqlovchi
dalillar yoki inkor etuvchi fikrlarni bayon etishga yordam beradi:
F-fikringizni bayon eting;
S-
fikringiz bayoniga sabab ko‘rsating;
M-
ko‘rsatgan sababingizni isbotlovchi dalil keltiring;
U-fikringizni umumlashtiring.
“FSMU metodi”dan yarimo‘tkazgichlarga doir xar bir mavzu o‘tib bo‘lingach uni
mustahkamlashda foydalanish mumkin.
“Yarimo‘tkazgichlar va ularning elektr o‘tkazuvchanligi” mavzusiga FSMU metodini
qo‘llash:
Savol: “Yarimo‘tkazgichlarning elektr o‘tkazuvchanligi nimalarga bog‘liq?”
(
F
) Fikringizni bayon eting
Yarimo‘tkazgichlarning elektr o‘tkazuvchanligi temperatura va yoritilganlikka
bog‘liq. Yarimo‘tkazgich qizdirilganda yoki yoritilganda undan tok o‘ta boshlaydi.
(
S
) Fikringiz bayoniga sabab ko‘rsating
Yarimo‘tkazgich atomlarining tebranishi issiqlik yoki yorug‘lik energiyasi hisobiga
ortishi tufayli kovalent bog‘lar uzilib, erkin elektron va kovaklar hosil bo‘ladi. Ushbu hosil
bo‘lgan erkin elektron va kovaklarning tartibli harakati elektr tokini hosil qiladi.
(
M
) Ko‘rsatgan sababingizni isbotlovchi dalil keltiring
Temperatura 0
0
K da yarimo‘tkazgich dielektrik bo‘ladi. 0
0
K dan yuqori
temperaturalarda u o‘zida o‘tkazuvchanlik xususiyatini namoyon qiladi va
yarimo‘tkazgichning solishtirma o‘tkazuvchanligi o‘rtacha 16
-17 marta ortadi.
(
U
) fikringizni umumlashtiring
Yarimo‘tkazgichlarning bunday xossalaridan elektronikada termorezistorlar va
fotorezistorlar ishlab chiqarishda qo‘llaniladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
17
Shunday qilib, innovatsion yondashuv asosidagi ta’lim turlari orasida interfaol
o‘qitish o‘ziga xos o‘rin tutadi. Interfaol ta’limning muhim tarkibiy elementi
bo‘lgan interfaol metodlar o‘zining didaktik imkoniyatiga ko‘ra talabalarning
yarimo‘tkazgichlarga doir mavzularning asoslarini o‘rganishga
nisbatan ehtiyoj va
qiziqishlarini oshirish va motivatsiyasini kuchaytirishga xizmat qiladi. Buning natijasida
talabalarning o‘quv
-bilish faolligi ortadi. Shu bois
yarimo‘tkazgichlarga doir mavzular
bo‘yicha tashkil etilgan o‘quv mashg‘ulotlarida interfaol metodlardan maqsadli va
samarali foydalanishga e’tibor qaratildi. Yarimo‘tkazgichlarga doir mavzularni
o‘rganishda “Venn diagrammasi” metodi, “T
-
sxema” metodi, “Keys stadi” metodi,
“SWOT tahlil” metodi, “Klaster” metodi va “FSMU metodi” kabi interfaol metodlarning
samarali ekanligi tajriba-sinov ishlari jarayonida tasdiqlandi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Artiqov A. va boshqalar. Akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida innovatsion
ta’lim texnologiyalari va fizik ta’limlari ADU xabarnomasi №1, 2011, 94
-100 b.
2.
Begmatova D.A., Qurbonov M., Sodiqova Sh., Abdullayev N.Q., Suvonova O.D.
Fizika o‘qitish metodikasi. Toshkent, “Innovatsiya
-
Ziyo”, 2021,
-299 b.
3.
Голубкова О.А. Использование активных методов обучения в учебном
процессе: учебно
-
методическое пособие.
-
СПб, 1998,
-
С16.
4.
Yo‘ldoshev J.G‘., Usmonov S.A. Pedagogik texnologiya asoslari
.
O‘quv qo‘llanma. –
Toshkent:
O‘qituvchi
, 2004.
–
B.40-63.
5.
Курышева И.В. Классификация интерактивных методов обучения в
контексте самореализации личности учащихся.
6.
Малеская Н.С. Дидактические условия выбора словесных, наглядных и
практических методов обучения и их сочетания в структуре уроков разных типов.
Автреф. Дис.канд.пед.наук. Омск, 2020.
7.
Павлов А.В. Выбор методов обучения на разных этапах образовательного
процесса.
8.
Туланова Б. Из опыта использования инновационных методов обучения и
преподавание темы “Полупроводниковые диоды”. Эаст Эуропеан Сcиэнтифик
Жоурнал. 2020, 1(52), 21
-
23 с.
9.
Usmonboyeva M., Aripova M., Mo‘minova D. Ta’lim jarayonida interfaol
metodlardan foydalanish. Toshkent, “
Lesson Press
”, 2019,
-277 b.
10.
Харханова Г.С. Интерактивные методы обучения как средство
формирования мотивации конфликта у школьников. Дисс.канд. наук.
Калининград, 1999,
-
С 25.
