Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The significance of the New Economic Policy (NEP) in
agriculture of Turkestan
Ergashali ERKAEV
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
15 September 2024
The article is devoted to the history of the New Economic
Policy (NEP) of 1920
–
1924, which was of great importance in
the restoration of agriculture in the Turkestan ASSR.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss8/S-pp69-74
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
NEP,
cooperation,
farms,
Turkestan Central Executive
Committee,
Turkhlopsoyuz,
Turkselsoyuz,
Agricultural Bank,
credit union,
irrigation agricultural
technology,
seeds,
tools,
agricultural products.
Янги иқтисодий сиёсат (НЭП) нинг Туркистон қишлоқ
хўжалигидаги аҳамияти
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
янги иқтисодий сиёсат,
кооперация,
деҳқон хўжаликлари,
Туркистон МИК,
Туркхлопсоюз,
Турксельсоюз,
Сельхозбанк,
Мақола
Янги
иқтисодий
сиёсат
(НЭП)нинг
1920‒1924 йилларда Туркистон АССР қишлоқ хўжалигини
қайта тиклашда муҳим бўлган қишлоқ хўжалик
кооперацияларининг фаолияти тарихига бағишланган.
1
Associate Professor, Candidate of Historical Sciences, Department of History of Uzbekistan, Andijan State
University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
70
кредит уюшмаси,
ирригация агротехника,
уруғлик,
иш қуроллари,
қишлоқ
хўжалик
маҳсулотлари.
Значение новой экономической политики (НЭП)
в сельском хозяйстве Туркестан
a
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
НЭП,
кооперация,
фермерские хозяйства,
Туркестанский ЦИК,
Туркхлопсоюз,
Турксельсоюз,
Сельхозбанк,
кредитный союз,
ирригационная
агротехника,
семена,
орудия труда,
сельскохозяйственная
продукция.
Статья посвящена истории новой экономической
политики (НЭП)
1920
–1924 годов, имевшей важное
значение
в
восстановлении
сельского
хозяйства
Туркестанской АССР.
Совет давлатида 1921 йил баҳоридан эътиборан “ҳарбий коммунизм“
сиёсати ўрнига жорий этилган Янги иқтисодий сиёсат (НЭП) бутун мамлакатда
халқ хўжалигини қайта тиклаш, иқтисодиётни маълум ривожланиш йўлига солиш
имкониятини яратди. Янги иқтисодий сиёсатни жорий этилиши ўша даврда
РСФСР таркибида бўлган Туркистон АССРнинг халқ хўжалигини барча
тармоқларида муайян ўзгаришларга олиб келди. Бу даврда Туркистон АССР халқ
хўжалиги ўз ҳусусиятларига кўра собиқ Иттифоқдаги иқтисодий вазият ва
ҳолатлардан
кескин фарқ қилар эди. Шу боисдан ҳам ўлкада янги иқтисодий
сиёсатни жорий этишда зиддиятли ҳолатлар ҳам намоён бўла бошлади.
1918
–1920 йилларда ижтимоий
-
сиёсий ҳаётда амалда бўлган “ҳарбий коммунизм”
сиёсати ўрнига озиқ
-
овқат развёрткасини 1921 йил ёзидан эътиборан янги
иқтисодий сиёсат(НЭП)га, (озиқ
-
овқат солиғи) алмаштирилиши жамият ҳаётига
сезиларли даражада таъсир ўтказганди.
Янги иқтисодий сиёсат даврида жамиятда бозор муносабатларининг айрим
элементлари пайдо бўлиб, деҳқон хўжаликлари ўзлари етиштирган қишлоқ
хўжалик маҳсулотларининг маълум ортиқча қисмини бозорда сотиш имкониятига
эга бўлди. Янги ташкилланаётган кооперацияларга бирлашиб экин майдонларини
кенгайтириш ва кўпроқ маҳсулот етиштириш имкони ошди. Бироқ бюрократик
жамият қарор топаётгани, большевиклар ҳокимиятининг ҳусусий мулкка
тажовузкор сиёсати оқибатида қишлоқ хўжалигини тиклашга доир муҳим
масалалар ҳали ҳам ўз ечимини топа олган эмас эди. Туркистон ҳудудларида
азалдан ерлар ўзига хос майда ва тарқоқ майдонларга бўлинганлиги сабабли,
агротехниканинг ўта оддийлиги, ирригация тармоқларининг жуда ночор
аҳволдалиги, маблағларнинг камлиги янги ерларни жадал ўзлаштириш, экин
майдонларини кенгайтириш имконини бермас эди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
71
Туркистон АССРда 1920‒1922 йилларда ўтказилган ер
-
сув ислоҳатига
қарамай, ўзбек қишлоқларидаги мавжуд кам ерлилик ва ерсизлик ҳолатлари
сақланиб қолмоқда эди. Бунга 1924 йилда республикада деҳқончиликда
фойдаланилган ерлар мавжуд экин майдонларининг 58,7 фоизни ташкил этиб,
қишлоқ
хўжалигининг ялпи маҳсулоти эса 1913 йилга нисбатан 42,7фоизини,
1925 йига келиб ҳар 100 хўжаликнинг 13 таси экин майдонига эга эмас, ерсиз ва
2 десятинагача ерга эга деҳқон хўжаликлари 71,8 фоизни ташкил эгани
[1. 2.Т. Б. 327] мисол бўла олади.
Ўзбек қишлоқларидаги деҳқон хўжаликларининг ўзига хос ҳусусиятларидан
яна бири шундаки етиштирган маҳсулотларини 40% ўз истеъмоли учун ишлатса,
қолган
60% (асосан пахта, мева, полиз маҳсулотлари) бозорда сотар эди. Бундан
ташқари кам маблағли дехқонлар ҳосил етиштириш учун бой хўжаликлардан
катта фоиз ҳисобига қарз олар, деҳқончиликдан топган даромадини асосий қисми
қарзларини
тўлашга сарфларди. Бундан ташқари суғориладиган ерларнинг
қарийб
30 фоизидан ортиқроғи “бой ва қулоқ хўжаликлари” ҳисобига тўғри келиб,
ҳусусан
Фарғона областида 39 фоиз экин ерларига, Самарқанд областида эса
32,7 фоиз ерларга эгалик қилар, бу ҳолат бошқа жойларда бундан кам эмас эди
[2. Б. 85]. Шунинг учун ҳам Туркистонда 1920 йилдан эътиборан қишлоқ хўжалик
кооперациялар қарз берувчи ташкилот сифатида ташкил этила бошланди.
1.
Янги иқтисодий сиёсатнинг жорий этилиши саноатда, айниқса,
тўқимачилик соҳасида катта ўзгаришларга олиб келди, натижада хом
-
ашёга бўлган
эҳтиёжни кучайтириб, Туркистонда пахтачиликни тиклаш, ривожланишни талаб
қилар
эди. Пахта хом ашё етиштиришни кўпайтириш бу соҳага боғлиқ бўлган
тармоқларга ҳам эътибор қаратиш заруриятини келтириб чиқарди. Ўлкада
пахтачиликни тиклаш ирригация тизимини ҳолатиги мутлоқ боғлиқлигини ҳисобга
олиб, Совет ҳукумати 1923 йил учун суғориш тармоқларини таъмирлаш ишларига
6 млн. сўм, 1924 йил учун эса бюджет маблағлари ҳисобидан 6,5 млн сўм (олтин
ҳисобида) ажратди. Бу маблағларни ортиши билан бирга деҳқонларнинг суғориш
тармоқларини тозалаш ва таъмирлаш ишларида ҳам иштироки ҳам ўсди. Деҳқон
хўжаликлари 1923 йилда ҳам белгиланган кунлик меҳнат мажбуриятини ўтаб,
3,5 млн. сўмлик иш бажарган бўлса, 1924 йилда улар кунлик мажбуриятларини
ўташи давомида 3,8 млн. сўмлик иш бажарган эдилар [3. Ўзбекистон Республикаси
Марказий архиви
.
215-
фонд,1
-
рўйҳат, 473
-
жилд, Б. 46
-47].
1918-
1920 йилларда бутун Туркистонда қарз берувчи кооперациянинг
958 та қуйи бўғини бўлиб, шундан 700 дан ортиғи Сирдарё, Фарғона, Самарқанд
вилоятларига тўғри келарди. Қишлоқ хўжалиги кооперацияси асосан пахтачилик
соҳасидагина ташкил топган эди. 1919 йил Туркистонда 49 та пахтачилик
кооперациясида 70 минг пахтакор дехқонлар аъзо бўлган бўлса, 1921 йилда
56 тага кўпайиб аъзоларининг сони 98 минг кишига етди [4. Б. 57].
Аграр ислоҳатлар ўтказишнинг асосий вазифалари ТКП V cьезди (1920 йил
12‒20 сентябрь) ва Туркистон советларининг IX
-
cъездида (1920 йил,
19‒25 сентябр) белгилаб берилган эди. 1923 йил охирларига келиб Фарғона
вилоятида 339 та ташкил этилган кишлоқ хўжалик кооперативларнинг 302 таси
асосан пахта етиштирувчи ҳудудларда эди [1. 2. Т. Б. 328]. Қишлоқ хўжалигини
янада тиклаш ва ривожлантириш учун деҳқон хўжаликларига давлат томонидан
кенг ёрдам кўрсатиш зарурлиги илгарги пахтачилик кооперацияларни қайта
ташкил этишни ва уни ўрнига универсал қишлоқ хўжалик кооперацияларини
ташкил қилишни талаб этар эди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
72
1921 йил 21 сентябрда Туркистон МИК “Қишлоқ хўжалик кооперацияларини
ташкил этиш тўғриси”да 102
-
қарори ҳамда 1922 йил 13 мартидаги Туркистон
МИКнинг “Қўшчи” иттифоқи Марказий Комитети таркибида вақтинчалик қишлоқ
хўжалик кооперациясининг Марказий бошқарувини тасдиқлаш тўғрисида
қарорлари
[5. Б. 531] бу соҳани ривожланишида муҳим қадам бўлди.
Қишлоқ
хўжалик кооперативларни ихтиёрийлик асосида пахта ва
тўқимачилик учун керакли бўлган бошқа экинларни етиштирувчи қишлоқ
хўжалик ширкатларига айлантириш имконияти туғилди. 1920‒1922 йилларда
ўтказилган аграр ислоҳотлар қишлоқ хўжалик кооперацияларини фақатгина
таъминотчиликдан маҳсулот ишлаб чиқариб сотувчига айлантирди. Қишлоқ
хўжалиги кооперацияларининг ташкил топишнинг асосий сабабларидан бири
шундаки, пахта етиштирувчи деҳқон қишлоқ хўжалиги ширкати орқали
пахтачилик қўмитасидан аванс ёки қарз олиш имконияти борлиги учун ҳам
қишлоқ
хўжалиги кооперациясига қизиқиб қаради.
Иккинчи сабаби шундаки ширкатлар деҳқонлар ташаббуси билан эмас,
балки пахтачилик қўмитаси ва қишлоқ хўжалик банкининг ташаббуси билан
очилган эди. Янги иқтисодий сиёсат даврида давлат билан кооперация
муносабатлари ҳар томонлама иқтисодий негиз асосида ривож топди. Давлат ўз
манфаатларидан келиб чиқиб , кишлоқ кооперативларини фойдали бўлган
шартлар асосида кредитлар билан қўллаб
-
кувватлаб турди. Кооператив
бирлашмаларининг давлат манфаатдор бўлган вакиллари кўпроқ ривожланди.
1922 йил апрел ‒ сентябр ойларида Фарғона вилоятининг 8 уездида қишлоқ
хўжалик кооперативлари (Исфара, Қайнар, Араван, Конибодом, Кучнак,
Андижон,
Жалолобод ва Марғилон) 450 пуд гуруч ва Туркистон қишлоқ хўжалиги уюшмаси
томонидан 3 млн. сўм кредит ёрдам кўрсатилди. 1923 йил 3 февралда Бутун
Итифоқ Марказий Ижроя Қўмитаси қошидаги қишлоқ хўжалигига ёрдам бериш
уюшмаси орқали Туркистон ўлкаси қишлоқ хўжалигини ривожлантириш
мақсадида олтин ҳисобида 1,5 млн. сўм маблағ ажратди.
1923 йил февралида Туркистон пахтачилик кооперацияси (Туркхлопсоюз)
тугатилиб унинг қуйи ширкатлари Туркистон қишлоқ хўжалиги кооперацияси
уюшмасига (Турксельсоюз) бирлаштирилди. Барча қишлоқ хўжалигига қарз
берувчи ташкилотлари ҳам унинг таркибига қўшиб юборилди,низомга биноан
унумдорликни ва даромадни ошириш мақсадида ўз аъзоларига яхши уруғликлар,
қишлоқ
хўжалик асбоб
-
ускуналари, зотдор чорва ҳайвонлари билан таъминлашни,
хўжаликлардан чиққан маҳсулотни қайта ишлаши ва сотиши, қишлоқ хўжалиги
ишларини жамоа бўлиб бажаришини, қишлоқ хўжалик анжомларидан
фойдаланишни уюштириши, ўз аъзоларига пул ва натура тарзда қарз бериши,
маҳаллий аҳолининг жамғармаларини қабул этиши, маҳаллий аҳоли ўртасида
қишлоқ
хўжалигига ва кооперацияга оид билимларни тарқатиши лозим эди.
Деҳқон хўжаликларига кредит бериш мақсадида 1923 йил май ойида РСФСР
ҳукумати
Давлат қишлоқ хўжалик банкини таъсис этди. Унинг филиаллари
Туркистон АССРда ҳам очилиб Ўрта Осиё қишлоқ хўжалик банки (Сельхозбанк)деб
номланиб бошланғич маблағи олтин ҳисобида 3 млн. сўмни ташкил этган. Банк ўз
фаолиятини кредит ширкатлари ва қишлоқ хўжалик кооперациялари орқали амалга
оширар эди. Натижада бундай ширкатлар сони 1923 йил охирига келиб
1169 тага кўпайиб айланма маблағ олтин ҳисобида 58,8 млн сўмга етди [6. 1 Т. Б. 270].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
73
1924 йил апрелигача Қишлоқ хўжалик банки Турксельсоюз ва бошқа қишлоқ
хўжалик кооперациялари ҳамда давлат ташкилотларига қишлоқ хўжалик
ссудалари учун 2,183,076 сўм сарфлади, шу жумладан қишлоқ хўжалик кредит
ширкатларига 888,076 сўм миқдорида кредит ажратди. Улар ўз навбатида
52
286 нафар аъзоларига ссуда берди [4. Б. 58]. Аммо, шуни таъкидлаш керакки,
Қишлоқ
хўжалик банки ташкил этилган дастлабки йилда уюшмаларга юқори
22‒35 фоизгача кредит ажратди. Ширкатларнинг норозиликларидан сўнг
12 фоизгача туширилиб, кооперацияга аъзо бўлмаган шахслар учун кредит фоизи
37‒39 фоиз этиб белгиланди.
1923 йил 5 августидан Туркистонда (Самарқанд ва Фарғонада) Бутунроссия
кооператив банкини филиали иш бошлаб, 9 ойгина фаолият олиб бориб 50 та
кооперация ширкатларига олтин ҳисобида 4.015.000 сўм кредит маблағи ажратди.
1924 йил 4‒9 май кунлари бўлиб ўтган Туркистон КПнинг VIII съездининг кун
тартибидаги муҳим вазифалардан бири, қишлоқ хўжалик кооперациялари
фаолиятини тубдан ўзгартириш учун деҳқон хўжаликларини кредитлаштиришни
кучайтириш зарурлиги таъкидлаб ўтилди.
Қишлоқ
хўжалигини кредитлашни молиялаштириш учун тайёрлов
ташкилотлар (Пахта қўмитаси,Туркпилла ва бошқалар) маблағларини жалб этиш
таклиф этилди. 1924 йил май ойида Туркистон пахта қўмитаси, Туркистон қишлоқ
хўжалик уюшмаси, Қишлок хўжалик банки иштирокида ўтган ҳамкорлигидаги
йиғилишда барча турдаги кишлоқ хўжалик кооперацияларини ягона қишлоқ
хўжалик кредитлаш уюшмага бирлаштириб Туркистон қишлоқ хўжалик
кооперацияси уюшмаси (Турксельсоюз) ўрнига Туркистон кишлоқ хўжилигини
кредитлаш уюшмаси (Турккредитсельсоюз) тузилди.
Фарғона вилояти уюшмаси 1923 йил октябрдан 1924 йил октябргача ўз
тасарруфидаги ширкатларига 1 486 иш ҳайвон, 3 000 бош қўй, 5000 сўмлик меҳнат
қуроллари, 45 вагон ун, 30 вагон дон, 2 000 пуд шакар, 15 вагон ҳар
-
хил буюмлар
ажратди, шу давр ичида 15 000 пуд пилла хом ашёси, 13 000 пуд мева тайёрлаб
ярмаркаларда сотган ва тушган маблағларга уюшма деҳқон хўжаликларига зарур
буюмлар олиб тарқатилган. Бу соҳадаги натижаларни Фарғона вилояти Марғилон
уезди мисолида ҳам кўриш мумкин. 1923‒1924 йилларда бу уездда 81 та ширкат
мавжуд эди. Бу йил ичида ширкатлар деҳқонларга иш қуроллари, озиқ
-
овқат ва
бошқа кундалик зарур буюмлар бердилар. Деҳқонларга ҳаммаси бўлиб, 450 бош
иш ҳайвон, 1 036 бош от, 3 000 бош қўй, 45 вагон ун, 30 вагон дон, 500 дона қишдоқ
хўжалик анжомлари, 2 000 пуд шакар, 4 вагон турли хил товарлар, 5 000 кути ипак
курти уруғи тарқатилган. Иш ҳайвонлари 2 йил, бошқа маҳсулотлар 1 йил
муддатга кредитга берилган. 1923‒1924 йилларда аҳолига 100 минг сўмлик чорва
ҳайвонлари
ва бошқа маҳсулотлар берилган [6. 1 Т. Б. 256].
1924‒1925 йилларда Ўрта Осиё қишлоқ хўжалик банки томонидан
Ўзбекистон ҳудудларида кам қувватли деҳқон хўжаликларига 3,975,2 минг сўм
маблағ ажратилди. Бу маблағлар узоқ ва қисқа муддатли бўлиб, узоқ муддатли
кредитдан банк йилига 6 фоиз, уюшма эса 2 фоиз , жами бўлиб 8 фоиз устама
белгиланган , қисқа муддатли кредитлар эса 6 ойдан 14 ойгача муддат белгиланиб
йиллик фоизи 12 фоизни банк, уюшма 3 фоиз, жами 15 фоизни ташкил этиб
мавжуд ҳар бир уюшмага 10 320 сўмдан, ҳар бир деҳқон хўжалигига 60‒70 сўмдан
маблағ тўғри келган. Қишлоқ хўжалик кооперацияларининг молиявий
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
74
таъминланишининг яхшиланиши шундаки, агар 1924 йил мобайнида 19,8 млн.
айланма маблағга эга бўлган бўлса, 1925 йилнинг 6 ойи ичида 219 млн. сўмга
ошди. 1925 йил 1 январь ҳолатига ташкилот аъзоларининг сони 161 783 нафар
бўлса, шу йилнинг июнь ойига бориб қарийб 260 877 нафарга етди [7. Б. 81].
Хуллас, кўрилаётган даврда Туркистон АССРда ўтказилган янги иқтисодий
сиёсат ва аграр ислоҳатлар натижасида кўпгина камбағал хўжаликлар кооперация
ёрдамида фаол товар ишлаб чиқарувчиларга айланиб, хўжалик юритишнинг
натура шаклларидан бозор шаклларига ўта бошладилар. Натижада ўлкада қишлоқ
хўжалиги маҳсулотларини етиштиришни ўсишига, унинг ишлаб чиқарувчи
кучларини қисман бўлса
-
да ривожланишига олиб келди. Қишлоқ хўжалик
кооперациялари қишлоқда бозор муносабатларини тиклаш ва хўжалик ҳаётини
ривожлантиришда муҳим аҳамиятга эга бўлди. Бироқ кейинроқ совет
ҳокимиятининг
янги
иқтисодий
сиёсатдан
воз
кечиши,
саноатда
индустрлаштириш, қишлоқ хўжалигида коллективлаштириш сиёсатларининг
жорий этилиши, деҳқон хўжаликларининг ёппасига колхоз, савхозларга тортиб,
якка деҳқон хўжаликларининг тугатиш йўлидаги ҳаракатлари кооператив
ҳаракатига
бозор иқтисодиётига ёт бўлган сиёсийлашган йўлни танлаб, уларни
иқтисодий ва ижтимоий мустақиллигини чеклаб, кейинроқ бутунлай
тугатилишига олиб келди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ўзбекистоннинг
янги
тарихи.
2
-
китоб.
Ўзбекистон
совет
мустамлакачилиги даврида. Тошкент: Шарқ, 2000.
2.
Голованов А.А. Крестьянство Узбекистана эволюция социального
положение 1917‒1937 гг. Ташкент: Фан, 1992.
3.
Ўзбекистон Миллий архиви
.
215-
фонд,1
-
рўйхат, 473
-
жилд, 46
-
47 варақлар.
4.
Алимов И. Узбекское дехканство на пути социализму. Тошкент:
Узбекистан, 1974.
5.
Социалистичекое переустройство сельского хозяйства в Узбекистане.
Ташкент: Академия наук, 1962.
6.
Ўзбекистон тарихи (Биринчи китоб. 1917‒1939 йиллар). Тошкент:
O‘zbekiston, 2019.
7.
Голованов А.А., Саидов И.М. Дехканство Узбекистана на историческом
повороте второй половины ХХ
-
первой трети ХХ вв. Самарканд, 2007.
