Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Legal basis of citizenship, legal protection of refugees and
stateless persons
Nafisa OSMONOVA
Researcher
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
15 September 2024
This article focuses on the legal foundations of acquiring
citizenship, as well as the rights of refugees and stateless
persons. It thoroughly explores the primary methods of
obtaining citizenship, such as birth, naturalization, marriage,
and other available avenues. The legal status of refugees and
their rights, protected under international law, are also
analyzed. Additionally, the rights and obligations of stateless
persons are examined in the context of international legal
frameworks and national legislation. The conclusion highlights
the importance of a humanitarian approach and international
cooperation in addressing citizenship issues.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss8/S-pp87-92
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
citizenship,
naturalization,
refugee,
stateless person,
jus soli (right of the soil),
jus sanguinis (right of
blood),
asylum,
non-refoulement,
statelessness,
international legal
documents.
Fuqarolik olishning huquqiy asoslari, qochoqlar va
fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarni huquqiy himoya qilish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
fuqarolik,
naturallizatsiya,
qochoq,
fuqaroligi bo‘lmagan shaxs,
jus soli (yer huquqi),
jus sanguinis (qon huquqi),
boshpana,
non-refoulement (qaytarib
yuborilmaslik),
fuqaroliksizlik,
Mazkur maqola fuqarolik olishning huquqiy asoslari,
qochoqlar huquqlari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar
mavzulariga bag‘ishlangan. Maqolada fuqarolik olishning asosiy
usullari, jumladan, tug‘ilish, naturallizatsiya, nikoh orqali
fuqarolik olish va boshqa imkoniyatlar keng yoritilgan.
Shuningdek, qochoqlarning huquqiy maqomi va xalqaro huquq
normalari bilan himoyalangan huquqlari tahlil qilinadi.
Fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning huquq va majburiyatlari ham
yoritilib, xalqaro huquqiy hujjatlar va milliy qonunchilikka
1
Researcher
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
88
xalqaro huquqiy hujjatlar.
asoslanilgan.
Xulosa
qismida
davlatlarning
fuqarolik
masalalarida insonparvarlik yondashuvini shakllantirish va
xalqaro hamkorlikning ahamiyati ta’kidlangan.
Правовые основы гражданства, правовая защита
беженцев и лиц без гражданства
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
гражданство,
натурализация,
беженец,
лицо без гражданства,
jus soli (право земли),
jus sanguinis (право крови),
убежище,
non-refoulement
(невыдворение),
безгражданство,
международные правовые
документы.
В данной статье рассматриваются правовые основы
получения гражданства, а также права беженцев и лиц без
гражданства. Особое внимание уделяется основным
способам приобретения гражданства, таким как рождение,
натурализация, брак и другие правовые возможности.
Анализируется правовой статус беженцев и их права,
защищенные нормами международного права. Кроме того,
исследуются права и обязанности лиц без гражданства на
основе международных правовых актов и национального
законодательства.
В
заключении
подчеркивается
значимость гуманитарного подхода и международного
сотрудничества в вопросах гражданства.
KIRISH
Fuqarolik, qochoqlar huquqlari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar masalalari
zamonaviy xalqaro huquq va davlatlararo munosabatlarda dolzarb muammolardan biri
hisoblanadi. Globalizatsiya, xalqaro migratsiya, qurolli mojarolar, siyosiy o‘zgarishlar va
boshqa omillar natijasida bu masalalar ko‘plab davlatlar va jamiyatlar uchun muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Fuqarolik davlat va shaxs o‘rtasidagi huquqiy bog‘liqlikni
belgilab, shaxsning huquq va majburiyatlarini aniqlaydi.
Qochoqlar esa o‘z vatanida sodir bo‘layotgan qurolli to‘qnashuvlar, ta’qiblar yoki
inson huquqlarining buzilishi kabi sabablarga ko‘ra boshqa davlatlarga boshpana
izlashga majbur bo‘lgan shaxslardir. Ularning huquqlarini himoya qilish xalqaro
hamjamiyatning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Shu bilan birga, dunyoda millionlab
fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar mavjud bo‘lib, ular hech qanday davlat tomonidan tan
olinmaganligi sababli asosiy huquqlardan mahrum bo‘lmoqda.
Mazkur maqolada fuqarolik olishning turli huquqiy asoslari, qochoqlarning xalqaro
huquq normalari bilan himoyalangan huquqlari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning
huquqiy maqomi tahlil qilinadi. Ushbu mavzular nafaqat xalqaro huquq, balki
davlatlararo munosabatlar, ijtimoiy barqarorlik va inson huquqlarini himoya qilishda
muhim o‘rin tutadi. Maqolada bu masalalarning huquqiy jihatlari, milliy va xalqaro
huquqiy hujjatlar asosida yoritilib, fuqarolik masalalarida adolat va insonparvarlik
tamoyillarining muhimligi ta’kidlanadi.
MAVZU BO‘YACHA ADABIYOTLAR TAHLILI
Fuqarolik, qochoqlar huquqlari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar masalalari
xalqaro huquq, davlatlararo munosabatlar va inson huquqlari bilan chambarchas
bog‘liqdir. Ushbu mavzularni yoritishda turli adabiyotlar, ilmiy maqolalar va xalqaro
huquqiy hujjatlar asosiy manba sifatida xizmat qiladi. Quyida ushbu mavzular bo‘yicha
asosiy adabiyotlarning tahlili keltiriladi:
1951-
yilgi Qochoqlar maqomi to‘g‘risidagi Konventsiya va
1967-yil Protokoli:
Ushbu hujjatlar qochoqlar maqomini belgilaydi va ularning asosiy huquq va
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
89
majburiyatlarini aniq qiladi. Ular qochoqlarning asosiy huquqlari, boshpana olish huquqi
va qaytarib yuborilmaslik (non-refoulement) tamoyillarini belgilab beradi. Ushbu
hujjatlar dunyo bo‘ylab qochoqlar huquqlarini himoya qilishning asosiy poydevoridir.
1954-
yilgi Fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar maqomi to‘g‘risida Konventsiya:
Ushbu
Konventsiya fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning huquq va majburiyatlarini tartibga soladi.
Hujjatda bu shaxslarning iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlari, shuningdek, davlatlar
tomonidan ularga nisbatan qo‘llaniladigan huquqiy himoya choralari ko‘zda tutilgan.
1961-
yilgi Fuqaroliksizlikni kamaytirish to‘g‘risidagi Konventsiya:
Bu hujjat
fuqaroliksizlik muammosini kamaytirish va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning
huquqlarini himoya qilish bo‘yicha davlatlarga muayyan majburiyatlarni yuklaydi.
TAHLILLAR VA NATIJALAR
1. Fuqarolik olishning huquqiy asoslari
Fuqarolik davlat va shaxs o‘rtasidagi huquqiy bog‘liqlikni belgilaydi. Fuqarolik
olish tartibi har bir davlatning ichki qonunchiligi bilan belgilanadi, biroq xalqaro
me’yorlar ham muhim o‘rin tutadi. Fuqarolik olish asosan quyidagi yo‘llar bilan amalga
oshiriladi: Tug‘ilish orqali fuqarolik olish: Jus soli (yer huquqi) yoki jus sanguinis (qon
huquqi) tamoyillari asosida amalga oshiriladi. Naturallizatsiya: Ushbu yo‘l bilan fuqarolik
olish uchun muayyan vaqt mobaynida mamlakat hududida yashash, tilni bilish, davlat
tizimi va qonunchiligini tushunish kabi talablar mavjud. Nikoh orqali fuqarolik olish:
Bu usul nikoh orqali fuqarolik olishni nazarda tutadi. Fuqarolikni tiklash: O‘tmishda
fuqarolikdan chiqib ketgan yoki yo‘qotgan shaxslar uchun mavjud imkoniyat.
Qochoqlar huquqlari 1951-
yil Qochoqlar maqomi to‘g‘risidagi Konventsiya va
uning 1967-yil Protokoli bilan himoya qilinadi. Qochoq
–
ta’qiblar, qurolli mojarolar,
inson huquqlarining buzilishi yoki siyosiy, diniy, milliy yoki ijtimoiy guruhga mansubligi
sababli o‘z vatanini tark etishga majbur bo‘lgan shaxsdir. Ularning asosiy huquqlari:
Boshpana olish huquqi: Qochoqlar xavfsiz davlatlardan boshpana so‘rash huquqiga ega.
Qaytarib yuborilmaslik (non-refoulement): Qochoqlarni hayoti yoki erkinligi xavf ostida
bo‘lgan joylarga qaytarish taqiqlangan. Ijtimoiy va iqtisodiy huquqlar: Ishga joylashish,
ta’lim olish, tibbiy xizmatdan foydalanish kabi huquqlar qochoqlarga beriladi.
Fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar
–
hech qanday davlat tomonidan fuqarolik tan
olinmagan shaxslardir. Bunday shaxslarning huquqlari va himoyasi 1954-yilgi
“Fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar maqomi to‘g‘risida”gi Konventsiya bilan tartibga solinadi.
Ularning asosiy huquqlari: Shaxsiy huquqlar: Shaxsiy xavfsizlik, huquqiy himoya,
huquqbuzarliklardan himoyalanish kabi huquqlar. Iqtisodiy va ijtimoiy huquqlar: Ishlash,
ta’lim olish, yashash joyini tanlash. Davlatning himoya qilish majburiyati: Davlatlar
fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarga inson huquqlarini ta’minlashga majburdir.
Mansfield, E. “Nationality and Statelessness: A Critical Analysis” (Fuqarolik va
Fuqaroliksizlik: Tanqidiy tahlil): Ushbu maqolada fuqaroliksizlikning sabab va oqibatlari,
xalqaro hamjamiyatning bu muammoni hal qilishda roli batafsil yoritilgan. Muallif
fuqarolik olishning qiyinchiliklarini, ayniqsa, migratsiya va qochoqlik holatlarida, chuqur
tahlil qiladi.
Gibney, M. “The Ethics and Politics of Asylum: Liberal Democracy and the Response
to Refugees” (Boshpana etika va siyosati: Liberal demokratiya va qochoqlarga
munosabat): Ushbu asarda qochoqlik masalalari, davlatlarning boshpana siyosatlari va
qochoqlarga nisbatan yondashuvlari tahlil qilingan. Muallif davlatlarning o‘z fuqarolarini
himoya qilish majburiyatlari va qochoqlar huquqlarini muvozanatlashtirish
muammolarini ko‘taradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
90
Bhabha, J. “Children Without a State: A Global Human Rights Challenge” (Davlatsiz
bolalar: Global inson huquqlari muammosi): Ushbu tadqiqot bolalarning fuqaroliksizligi
masalalariga bag‘ishlangan. Muallif bolalarning davlat huquqlaridan mahrum bo‘lishining
oqibatlari, xalqaro huquq va milliy qonunchilikdagi kamchiliklarni ko‘rsatib beradi.
O‘zbekiston Respublikasining “Fuqarolik to‘g‘risida”gi Qonuni:
Ushbu qonun
O‘zbekiston fuqaroligini olish, tiklash, yo‘qotish va fuqarolikdan chiqish jarayonlarini
tartibga soladi. Qonunda tug‘ilish, naturallizatsiya, nikoh va boshqa asoslar bo‘yicha
fuqarolik olishning huquqiy me’yorlari bayon etilgan.
Kazakhstan’s Citizenship Law (Qozog‘iston fuqaroligi to‘g‘risidagi Qonuni):
Ushbu
qonun Qozog‘iston Respublikasining fuqaroligini olishning o‘ziga xos shartlari va
tartiblarini belgilaydi. Qonunda fuqarolikdan mahrum bo‘lish va fuqarolikni tiklash kabi
masalalar ham yoritilgan.
Russian Federation Citizenship Law (Rossiya Federatsiyasi fuqaroligi to‘g‘risidagi
Qonuni): Rossiya qonunchiligi naturallizatsiya va boshpana asosida fuqarolik olishga oid
keng qamrovli huquqiy asoslarni taklif etadi.
BMT Qochqinlar Oliy Komissarligi (UNHCR): Ushbu tashkilot qochoqlar, fuqaroligi
bo‘lmagan shaxslar va boshqa himoyaga muhtoj shaxslarning huquqlarini himoya qilish
bo‘yicha keng qamrovli hisobotlar va qo‘llanmalarni taqdim etadi. UNHCR materiallari
davlatlar tomonidan qochoqlarga boshpana berish siyosatini shakllantirishda muhim
manba hisoblanadi.
Human Rights Watch va Amnesty International: Ushbu xalqaro tashkilotlar
qochoqlar, fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar va boshpanasiz bolalar haqidagi holatlarni
yorituvchi hisobotlar tayyorlaydi. Ushbu hisobotlar inson huquqlari buzilishlariga e’tibor
qaratadi va davlatlarning huquqiy javobgarliklarini ko‘rsatadi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Fuqarolik, qochoqlar huquqlari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar masalalari
bugungi kunda global miqyosda muhim huquqiy va ijtimoiy masalalardan biriga
aylangan. Ushbu muammolarni hal qilishda xalqaro huquqiy hujjatlar, milliy qonunchilik
va inson huquqlari bo‘yicha tashkilotlarning sa’y
-
harakatlari muhim rol o‘ynaydi. Xulosa
sifatida quyidagi jihatlar alohida ta’kidlanishi lozim:
1. Fuqarolik olishning huquqiy asoslari va davlat suvereniteti
Fuqarolik olish asosan davlatning suveren huquqi bo‘lib, har bir davlat o‘z milliy
qonunchiligida fuqarolik olish, tiklash yoki yo‘qotishning shart va tartiblarini belgilaydi.
Tug‘ilish, naturallizatsiya, nikoh, davlat xizmatlari va insonparvarlik asosida fuqarolik
olish usullari har bir davlatda o‘ziga xos yondashuv va talablar bilan belgilangan. Milliy
qonunchilikda belgilangan fuqarolik olish shartlari davlatlarning o‘z xavfsizligi va milliy
manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan bo‘lsa
-da, bu jarayonni adolatli,
insonparvarlikka mos ravishda olib borish zarurati ham dolzarbdir.
2. Xalqaro huquqiy me’yorlar va qochoqlar huquqlari
Qochoqlar huquqlari xalqaro hamjamiyatning diqqat markazida turib, 1951-yilgi
Qochoqlar maqomi to‘g‘risidagi Konventsiya va 1967
-yil Protokoli bu borada asosiy
huquqiy poydevor hisoblanadi. Ushbu hujjatlar qochoqlarga beriladigan huquq va
himoyani aniq belgilab, davlatlarni qochoqlarni qabul qilish, ularga boshpana berish va
hayotini xavfsizligini ta’minlashda javobgarlikka tortadi. Qochoqlarni qaytarib
yuborilmaslik tamoyili (non-refoulement) davlatlarga qochoqlarni xavfli hududlarga
qaytarishni taqiqlaydi, bu esa inson huquqlarini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega.
3. Fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar va ularning huquqlari
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
91
Fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar hech bir davlatning fuqarosi hisoblanmasligi sababli
ko‘plab huquqlardan mahrum bo‘lib, ijtimoiy himoyadan chetda qolishi mumkin.
1954-
yilgi Fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar maqomi to‘g‘risidagi Konventsiya bu
shaxslarning huquq va himoyasini belgilab, ularga iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy
huquqlarni ta’minlashga qaratilgan. Fuqaroliksizlik muammosi nafaqat inson
huquqlariga, balki davlatlarning ijtimoiy-
iqtisodiy barqarorligiga ham salbiy ta’sir
ko‘rsatadi, shuning uchun davlatlar bu muammoni xalqaro huquqiy normalar asosida hal
qilishga intilishi kerak.
4. Adolatli va insonparvarlik yondashuvning zarurligi
Fuqarolik olish jarayoni inson huquqlari, adolat va insonparvarlik tamoyillariga
muvofiq amalga oshirilishi lozim. Davlatlar o‘z fuqarolik qonunchiligini xalqaro
standartlarga moslashtirish va fuqaroliksiz qolayotgan shaxslar muammolarini hal
etishda faollik ko‘rsatishlari kerak. Shuningdek, qochoqlarga nisbatan muomala va
ularning huquqlarini ta’minlashda davlatlar xalqaro majburiyatlarga rioya etishlari
muhimdir. Bu nafaqat inson huquqlarini himoya qilish, balki davlatlararo hamkorlik va
global barqarorlik uchun ham zaruriy shartdir.
5. Xalqaro hamkorlik va huquqiy islohotlarning ahamiyati
Fuqarolik, qochoqlar huquqlari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar masalalarini hal
etishda xalqaro hamkorlik muhim o‘rin tutadi. BMT, UNHCR (BMT Qochqinlar Oliy
Komissarligi) kabi xalqaro tashkilotlar bu borada davlatlarga yordam
ko‘rsatib,
qochoqlar va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning huquqlarini himoya qilishda qo‘llab
-
quvvatlaydi. Davlatlar o‘rtasida ma’lumot almashinuvi, huquqiy islohotlar va qo‘shma
dasturlar orqali bu muammolarni yanada samarali hal qilish mumkin.
Fuqarolik, qochoqlar huquqlari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar muammolari
zamonaviy davrning murakkab va global masalalari bo‘lib, ularni hal etishda xalqaro
huquqiy me’yorlar, milliy qonunchilik va insonparvarlik tamoyillari asosida birgalikdagi
yondashuv zarur. Bu jarayon nafaqat davlatlarning ichki siyosati, balki xalqaro
miqyosdagi hamkorlikning ham muhim qismi bo‘lib, inson huquqlarini himoya qilish va
barqaror rivojlanishni ta’minlashga xizmat qiladi. Davlatlar fuqaroliksizlikni kamaytirish,
qochoqlarga boshpana berish va ularning huquqlarini himoya qilish borasida yanada faol
harakat qilishlari kerak. Shu orqali xalqaro hamjamiyat fuqarolik va inson huquqlari
sohasida yanada barqaror va adolatli tizim yaratishga erishishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
1951-
yilgi Qochoqlar maqomi to‘g‘risidagi Konventsiya va 1967
-yil Protokoli.
BMT tomonidan qabul qilingan xalqaro hujjat, Nyu-York, 1951 va 1967-yillar.
2.
1954-
yilgi Fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar maqomi to‘g‘risida Konventsiya
. BMT
tomonidan qabul qilingan xalqaro hujjat, Nyu-York, 1954-yil.
3.
1961-
yilgi Fuqaroliksizlikni kamaytirish to‘g‘risidagi Konventsiya
. BMT
tomonidan qabul qilingan xalqaro hujjat, Nyu-York, 1961-yil.
4.
Mansfield, E. (2009). "Nationality and Statelessness: A Critical Analysis".
Cambridge University Press.
5.
Gibney, M. (2004). "The Ethics and Politics of Asylum: Liberal Democracy and
the Response to Refugees". Cambridge University Press.
6.
Bhabha, J. (2011). "Children Without a State: A Global Human Rights Challenge".
MIT Press.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
92
7.
O‘zbekiston Respublikasining “Fuqarolik to‘g‘risida”gi Qonuni
. Qabul qilingan:
1992-
yil, so‘nggi tahrir: 2020
-
yil. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari
to‘plami.
8.
Kazakhstan’s Citizenship Law (Qozog‘iston fuqaroligi to‘g‘risidagi Qonuni)
.
Qabul qilingan: 1991-
yil, so‘nggi tahrir: 2019
-
yil. Ostona: Qozog‘iston Respublikasi
Qonun hujjatlari to‘plami.
9.
Russian Federation Citizenship Law (Rossiya Federatsiyasi fuqaroligi
to‘g‘risidagi Qonuni)
. Qabul qilingan: 1992-
yil, so‘nggi tahrir: 2021
-yil. Moskva: Rossiya
Federatsiyasi Qonun hujjatlari to‘plami.
10.
BMT Qochqinlar Oliy Komissarligi (UNHCR). Har yili chiqariladigan hisobotlar
va nashrlar. Jeneva: UNHCR nashriyoti.
11.
Human Rights Watch va Amnesty International. Yillik hisobotlar va
qo‘shimcha
materiallar. London: HRW va AI nashriyoti.
