Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Pedagogical significance of using multimedia Karakalpak
folk tales in developing creative thinking in preschoolers
Venera SEITMURATOVA
Ajiniyaz Nukus State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
15 September 2024
The ability to think creatively plays an important role in the
development of preschool children. This study demonstrates
the high efficiency of multimedia products based on Karakalpak
folk tales in education, which is based on innovative approaches
to developing creative thinking in preschool children and
corresponds to modern trends. The study highlights three key
areas:
•
formation of creative thinking skills in preschoolers;
•
in-depth study of Karakalpak folk tales and their influence
on children's ability to think creatively;
•
innovative approaches based on the use of multimedia
products to stimulate creative thinking in preschoolers.
The study uses the literature review method and aims to
fulfill the objectives of the state curriculum "First Step", which is
focused on the development of creative thinking, skills and core
competencies of preschool children. The results show that
through the development of creative thinking, based, for
example, on folk tales, children easily find creative solutions to
life's problems, adapt to difficulties, develop self-confidence and
courage. In addition, they enrich their knowledge and
experience of the environment. Their creative thinking is
influenced by external factors (parents, educators, society). It is
important to support children and set a positive example for
them to further develop and encourage their creative potential.
2181-
1415/© 2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss8/S-pp182-187
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
creative thinking,
creative thinking,
Karakalpak folk tales,
key competencies,
multimedia products,
"First Step",
fairy tale characters.
1
Basic doctoral student, Ajiniyaz Nukus State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
183
Maktabgacha yoshdagi bolalarning ijodiy tafakkurini
shakllantirishda multimediali qoraqalpoq xalq ertaklaridan
foydalanishning pedagogik ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ijodiy tafakkur,
ijodiy fikrlash,
qoraqalpoq xalq ertaklari,
tayanch kompetenciyalari,
multimediali mahsulotlar,
“Ilk qadam”,
ertak qahramonlari.
Ijodiy tafakkur yuritish qobiliyati maktabgacha yoshdagi
bolalar shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Ushbu tadqiqot
maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy tafakkur yuritishni
rivojlantirish bo‘yicha innovatsion yondashuvlar, zamonaviy
tendensiyalar
asosida
qoraqalpoq
xalq
ertaklarining
multimediali mahsulotlari
ta’limda yuqori samara berishini
taqdim etadi. Tadqiqot uchta muhim yo‘nalishni ko‘rsatadi:
•
maktabgacha yoshdagi bolalarning ijodiy tafakkur
yuritishni shakllantirish ko‘nlikmalari;
•
i
jodiy tafakkur yuritish qobiliyatlariga ta’sir qiluvchi
qoraqalpoq xalq ertaklarini chuqur o‘rganish;
•
maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy tafakkur yuritish
qobiliyatlarini rag‘batlantirish uchun multimediali mahsulotlar
asosida innovatsion yondashuvlar.
Ushbu tadqiqot adabiyotlarni o‘
rganish usulidan foydalanadi va
maktabgacha yoshdagi bolalarning ijodiy tafakkur yuritish,
fikrlash
qobiliyatlarini,
tayanch
kompetenciyalarini
rivojlantirishda “Ilk qadam” davlat o‘quv dasturidagi vazifalarni
amalga oshirish yuzasidan ish olib boriladi. Tadqiqotda shuni
ko‘rsatadiki, maktabgacha yoshdagi bolalarning xalq ertaklari
asosida ijodiy tafakkur yuritish borasida masalan, ertakdagi
qahramonlarning muammolarga echim topgandek ularda o‘z
hayotidagi muammolarga oson, kreativ yechimlar topish,
qiyinch
iliklarga moslashish, o‘zida ishonch va jasoratni
rivojlantirish, shuningdek, atrof-muhit haqidagi bilim va
tajribalarini boyitishga yordam beradi. Shu bilan birga ularning
ijodiy tafakkur yuritish qobiliyatlari tashqi muhit (ota-onalar,
pedagoglar va jamiyat) tomonidan ham ta’sirlanadi; bolalarga o‘z
ijodiy tafakkur ko‘nlikmalarini shakllantirish va rag‘batlantirish
uchun qo‘llab
-
quvvatlash va namuna ko‘rsatish juda muhimdir.
Педагогическая
значимость
использования
мультимедийных каракалпакских народных сказок в
формировании творческого мышления дошкольников
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
творческое мышление,
творческое мышление,
каракалпакские народные
сказки,
ключевые компетенции,
мультимедийные
продукты,
«Первый шаг»,
сказочные персонажи.
Умение творчески мыслить играет важную роль в
развитии
детей
дошкольного
возраста.
Данное
исследование демонстрирует высокую эффективность
мультимедийных
продуктов,
основанных
на
каракалпакских народных сказках, в образовании, которое
опирается на инновационные подходы к развитию
творческого мышления у детей дошкольного возраста и
соответствует современным тенденциям. Исследование
выделяет три ключевых направления:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
184
• формирование навыков творческого мышления у
дошкольников;
• углубленное изучение каракалпакских народных
сказок и их влияния на способность детей творчески
мыслить;
•
инновационные
подходы,
основанные
на
использовании
мультимедийных
продуктов
для
стимулирования творческого мышления у дошкольников.
В
исследовании
используется
метод
анализа
литературы, и оно направлено на выполнение задач
государственной учебной программы «Первый шаг»,
которая
ориентирована
на
развитие
творческого
мышления, навыков и основных компетенций детей
дошкольного возраста. Результаты показывают, что
благодаря развитию творческого мышления, основанного,
например, на народных сказках, дети легко находят
креативные решения жизненных задач, адаптируются к
сложностям, развивают уверенность в себе и смелость.
Кроме того, они обогащают свои знания и опыт об
окружающей среде. Влияние на их творческое мышление
оказывают внешние факторы (родители, воспитатели,
общество). Важно поддерживать детей и подавать им
положительный пример для дальнейшего развития и
поощрения их творческого потенциала.
Hozirgi tez rivojlanayotgan zamonda, jahonda yuz berayotgan islohatlar, insonning
buyuk ishlarni yaratishi, texnologiyalarning rivojlanishi kunnan kunga o‘sib bormoqda.
Bu albatta mamlakatimiz ravnaqi uchun kelajakda o
‘
z potenciyaliga ega, har taraflama
rivojlangan, qobiliyatli, oldida maqsadi bor yoshlarni tarbiyalab voyaga yetkazishdek
ahamiyatli vazifa muammolar qatoridan joy olmoqda. Bu vazifalarga echim topishda
albatta maktabgacha ta
’
limdan boshlash lozim, sababi maktabgacha davr bu ta
’
lim-
tarbiyaning asosini qo
‘
yadigan davr hisoblanadi.Shu nuqtay nazardan kelajak egalarini
ijodiy tafakkurga ega, erkin fikrlovchi, ijodkor shaxs etib kamolatga yetkazishda
multimediali xalq ertaklari yordamchi vosita bo
‘
la oladi.
Xalq ertaklari har bir millatning ma
’
naviyatini, ma
’
rifatini, milliy tarbiyasini
anglatib qo
‘
ymastan, insonlarga ezgulikni, adolatlikni, insoniylikni eslatib turuvchi
xalqning daho tafakkuridan ijod bo
‘
lgan asarlar hisoblanadi. Xalq ertaklari maktabgacha
yoshdagi bolalarga hayotga haqiqat bilan qarashga, oqni qoradan, yaxshilikni
yomonlikdan ajratishga, yovuzlik ustidan ezgulikning g
‘
alaba qozonishga ishonadigan,
har qanday muammoning bir necha yechimlarini topa oladigan va buyuk g
‘
oyalar asosida
o
‘
z kelajagiga katta maqsadlar qo
‘
ya oladigan ijodiy tafakkurga ega insonlar bo
‘
lib
shakllanishiga yordam beradi.
A.N. Luk ijodiy tafakkurni inson tomonidan ilgari hech qachon hal qilinmagan
yangi masala muvaffaqiyatli yechiladigan tafakkur turi sifatida ta
’
riflagan. Ushbu masala
inson tomonidan ilgari qo‘llanilmagan noodatiy va original usulda hal qilinadi [1;144].
A.N.
Lukning ijodiy tafakkur haqidagi ta’rifini ertaklar bilan bog‘lab analiz qilganda, xalq
ertaklarining o‘zida ijodiy tafakkur elementlari aniq ko‘rinadi. Ertaklar, ko‘pincha,
qahramonlar tomonidan oldin hech kim tomonidan yechilmagan yangi vaziyatlar va
muammolarni hal qilish uchun ijodiy yondashuvlarni talab qiladi. Qahramonlar odatiy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
185
hayotiy tajribadan tashqari yangi va noodatiy usullar orqali qiyinchiliklarni yengib
o‘tadilar, buning natijasida bola o‘z tafakkurida qahramonlarning noodatiy harakatlari va
echimlarini tasavvur qiladi, ularni hayotdagi qiyinchiliklarni hal qilishda qo‘llashni
o‘rganadi. Shunday qilib, ertaklar nafaqat ko‘ngilochar, balki ijodiy tafakkurni
shakllantiruvchi pedagogik vosita sifatida katta ahamiyatga ega.
Hayoliy ertaklarda odamlar uchadigan gilamda, qushning qanotiga minib uchadi,
etti qavat yer ostida yurib, bir necha shaxarlarni ko‘radi. Bular nima? Qadimgi
odamlarning uchar gilamga mingani hozirgi samolyot, yer ostidagi shaxarlar bugingi
metro. Demak, hayoliy ertaklar bolalarning
ilmiy ijodkorlik tafakkurini o‘stirishga ta’sir
etadi [2;53]. Darhaqiqat, ertaklarda hayotda bo‘lmagan yolg‘on syujetlar bor bo‘lganligi
bilan undagi yo‘nalishlar insonlarni real hayotda ijodiy tafakkur yuritishga, masalan
ertakdagi narsaga uxshash, odamlarning og‘irini yengil qiluvchi texnologiyalarni ishlab
chiqarishga undagan.
Hozirgi zamonaviy ota-
onalar o’z farzandlariga kam muloqat qiladilar, ularni
dialog nutqiga undamaydi, shuning uchun bolalar nutqi unchalik ifodali emas, bolalar
nutqida
ko’pincha grammatik xatoga yo’l qoyadilar, bir bo’g’inli javoblar bilan
cheklanadilar. Nutqining kam rivojlanganligi, so’z boyligining kambag’alligi tufayli bolalar
ko’pincha nutqni rivojlantirish darslarida qiziqishni yo’qotadilar va o’rganish
motivatsiyasi ham yo’q. Bunday vaqtda bolalarning nutqini xalq ogzaki ijodi janrlari
orqali rivojlantirish va kompyuter texnologiyalaridan foydalanish bizga yordam beradi
[3;61]. Demak, biz tadqiqot olib borgan ish bolalarni ham nutq boyligini o‘stirishga
tovush va so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilishga, muloqat madaniyatiga,
ijodiy fikrlashga,
bolalarning kognitiv rivojlanishiga yordam beradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning ijodiy tafakkur yuritishi, fikrlashi, ularning
tasavvur qobiliyati, o‘z fikrlarini ifodalashi ijodiy qobiliyatlari bilan chambarchas bog‘liq
hisoblanadi. Uning ta’siri faqat intellektual rivojlanishga taalluqli bo‘lmay, bolalarga
qiyinchiliklarni yengishga, o‘ziga ishonchni oshirishga va ijtimoiy ko‘nikmalarni
rivojlantirishga yordam beradi. Bundan tashqari, ijodiy tafakkur bolaga tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini shakllantirishga, shaxsiy qiziqishlarni izlashga va sog‘lom ijtimoiy
munosabatlar o‘rnatishga yordam beradi [4].
Darhaqiqat, bolalarning ijodiy tafakkurini
ertaklar orqali shakllantirishda
tasavvur qilish qobiliyati va o‘ziga ishonch tuyg‘ularini
oshirishga ham yo‘naltiriladi. Shuning bilan birga ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirish
bilan birga kommunikativ va ijtimoiy tayanch kompetensiyalar ham shakllanadi. Bola
ertakni o‘z ona tilida eshitib, to‘liq tushuncha paydo bo‘lishi, so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz
qilishi, gap tuzishi, badiiy asarlarga qiziqish bildirishlari natijasida “Nutq muloqat, o‘qish
va yozish malakalari” rivojlanish sohasidagi kompetensiyalar shakllanadi [5;19]. Bola
ertakni tinglash yoki multimedia usulida ko‘rishi natijasida
san’at va madaniyatga
qiziqish namoyon bo‘ladi, milliy an’analarni qadrlaydi va ularni kundalik hayotning bir
qismi sifatida idrok etadi. Ertakdan olgan bilim va ko‘nlikmalardan turli hayotiy
vaziyatlarda o‘z ijodiy rejalarini tuzish va tatbiq qilishda foydalanadi, insonning dunyoni
o‘zgartirishdagi yaratuvchanlik rolini tushunishi natijasida “Ijodiy rivojlanish” sohasidagi
kompetensiyalar shakllanadi.
Metodologiya.
Maktabgacha
yoshdagi
bolalarning
ijodiy
tafakkurini
shakllantirishda, ijodiy fikrlashini ham oshirib borish lozim. Sababi ijodiy fikrlash
bolaning intellektual rivojlanishiga ta’sir qiladi va uning shaxsiyati hamda mustaqilligini
shakllantiradi. Bunda tarbiyachilar, ota-onalar ularda ertaklar asosida ijodiy fikrlashni
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
186
rag‘batlantirish va rivojlantirish usullarini
qo‘llanish kerak. Bolalar ertaklarni multimedia
usulida tomosha qilar ekan, yakunida ularning ijodiy tafakkurini shakllantiruvchi bir
necha muammoli savol-javoblar berish lozim. Masalan:
1.
Sen jasur deb tasavvur qilgan quyoning bo‘ri bilan uchrashib qolsa qanday holat
yuz berishi mumkin?
2.
Xo‘rozni tulki yeb qo‘ymasligi uchun xo‘roz qanday yo‘l tutsa bo‘ladi?
3.
Qaroqchilar bolaning tangalarini bosqinchilik qilib olib qo‘ymasligi uchun bola
nima qilsa bo‘ladi?
4.
Maqtanchoq sichqon o‘rtoqlari oldida uyalib qoldi, agar qanday yo‘l tutganda
uyalmagan bo‘lar edi? v.h.
Bunday ijodkorlikka, hozirjavoblikka chorlovchi savollar,
topshiriqlar bolalarga juda maqul keladi, sababi ular bunday paytda o‘zlarini erkin his
qilishadi va o‘z hissiyotlarini bildirishlariga yordam beradi. Bunnan boshqa yana
quyidagicha topshiriqlar bolalarni ijodiy fikrlashga va ijodkorlikka undaydi. Masalan:
1.
“Ertakning davomini o‘zgarttirib aytib ber”.
2.
“Ertakdagi qahramonning
orniga boshqa
qahramon qo‘yib ber”.
3.
“Ertakga yangi nom qo‘yib ko‘rchi”
4.
“Ertakdagi yaxshi ko‘rgan qahramoning suratini chizib ber” v.h.
Bunday usullar bolaning ertakni zavqlanib tomosha qilishi, kayfiyatini ko‘
tarishga
yordam berib qo‘ymasdan, ijodiy fikrlashi qobiliyatlarini optimal darajada
rivojlantirishga olib keladi.
Natijalar.
Yuqoridagi tadqiqot ishimizdan kelib chiqib tajriba-sinov ishlariga
Chimboy tumanidagi 1 va 8-
sonli MTT lari, Qanlikoʻl tumanidagi 3 va 4
-sonli MTTlari,
Nukus shaxridagi 9,36,40-sonli MTT larining tarbiyalanuvchilaridan 440 nafar
5-7 yoshdagi bolalar tajriba jarayoniga jalb qilindi va ular yordamida tadqiqotning amaliy
ahamiyati sinab koʻrildi.
Tajriba-sinov ishlarini olib borishda quyidagi vazifalar belgilandi:
1.
Qoraqalpoq xalq ertaklari toʻgrisida
maktabgacha 5-7 yoshdagi bolalarning
tushunchalari, ma’lumotga egaligi va ularga boʻlgan munosabatlari oʻrganildi.
2.
Qoraqalpoq xalq ertaklari maktabgacha davrning oʻziga xos
xususiyatlaridan
kelib chiqib saralab olindi.
3.
Saralab olingan qoraqalpoq xalq ertaklari orqali multimedia mahsulotlari (mobil
ilova) yaratildi.
4.
“Qaraqalpaq xalıq ertekleri hám balalar qosıqları»
nomli mobil ilovadan
bolalarning ijodiy
tafakkurini rivojlantirishda martabgacha ta’lim tashkilotida va
qoraqalpoq oilalarida foydalanildi;
5.
Mobil ilovadan bolalar har bir ertakning oʻziga xos topshiriqlarini bajardi va
yaxshi natija koʻrsatdi.
6.
5-
7 yoshdagi bolalar oʻz ona tilida ertak va bolalar qoʻshiqlarini tinglab ularning
ijodiy tafakkuri shakl
lanishiga turtki boʻldi.
ОТМ
soni
guruh
respondentlar
jami /(Т
-N)
Tajriba guruhlarda Nazorat guruhlarda
yuqori
oʻrta
past yuqori
oʻrta
past
Nukus
shaxri
63
9-sonli
31-32
8
15
9
10
13
8
46
36-sonli
23-23
3
12
8
4
11
8
84
40-sonli
42-42
12
21
9
10
21
11
Chimboy
tumani
59
1-sonli
30-29
7
12
11
8
10
11
61
8-sonli
31-30
3
16
12
3
16
11
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
187
Qanlikoıl
tumani
64
3-sonli
33-31
6
21
6
6
18
7
63
4-sonli
31-32
4
13
14
5
18
9
Jami
440
222-218
43
110
69
46
107
65
1-jadval. Tajriba avvalidagi nazorat va tajriba guruhlaridagi respondentlarning
oʻzlashtirish darajalari
.
ОТМ
soni
guruh
respondentlar
jami /(Т
-N)
Tajriba guruhlarda Nazorat guruhlarda
yuqori
oʻrta
past yuqori
oʻrta
past
Nukus
shaxri
63
9-sonli
31-32
14
16
2
11
13
7
46
36-sonli
23-23
8
12
3
4
11
8
84
40-sonli
42-42
19
21
2
9
22
11
Chimboy
tumani
59
1-sonli
30-29
15
12
3
7
11
11
61
8-sonli
31-30
9
16
6
3
17
10
Qanlikoıl
tumani
64
3-sonli
33-31
9
21
3
6
19
6
63
4-sonli
31-32
15
13
3
5
17
10
Jami
440
222-218
89
111
22
45
110
63
2-jadval. Tajriba yakunida, nazorat va tajriba guruhlaridagi respondentlarning
oʻzlashtirish darajalari.
Tajriba-sinov natijalaridan olingan qiymatlari asosida matematik-statistik tahlil
qilindi va tajriba guruhidagi oʻrtacha oʻzlashtirish 13% ga yuqori bo‘ldi. Bu esa, oʻz
navbatida
1,2
barobar ortiqligini anglatadi.
Xulosa.
Demak, maktabgacha yoshdagi bolalarning kelajakda buyuk va kreativ
insonlarlar bo‘lib yetishishida ertaklarning roli kuchli ekan, bu maqolada ularning ijodiy
tafakkurinini shakllantirishning ahamiyati, ijodiy fikrlashga ta’sir qiluvchi multimediali
ertaklar va topshiriqlar bilan ijodiy tafakkur ko'nikmalarini shakllantirish bo’yicha
batafsil tushunchalar keltirildi. Ushbu maqola maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy
tafakkurini shakllantirishda qoraqalpoq xalq ertaklarini multimedia usulida taqdim
etishda tarbiyachi va ota-
onalarga yo‘l
-
yo‘riq ko‘rsatadi hamda ta’lim amaliyotchilariga
yordam beradi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Лук, А. Н. Мышление и творчество. –
Москва: Изд
-
во политической лит.,
1976.
–
144 с.
2.
K.Allambergenov h.b
. “
Qaraqalpaq balalar
á
debiyat
ı
tar
ı
yx
ı” 53
-bet, Tashkent
“
Tafakkur avlodi
” 2020
3.
Bekimbetova A.A., Seitmuratova V.J. Maktabgacha yoshdagi bolalarga
qoraqalpoq bolalar xalq og
‘
zaki ijodini o
’
rgatishda multimedia taqdimoti va aktdan
foydalanishning ahamiyati
. Таълим
ва
инновацион
тадқиқотлар
(2022
йил
№12)
ISSN
2181-1709 (P) 61-bet.
4.
Novita Eka Nurjanah* Universitas Negeri Jakarta, INDONESIA. Developing
Creative Thinking in Preschool Children: A Comprehensive Review of Innovative.
European Journal of Educational Research Volume 13, Issue 3, 1303
–
1319. ISSN: 2165-
8714 https://www.eu-jer.com/
5.
Grosheva I.V., Mirziyoyeva Sh.Sh., Yevstafyeva L.G va boshqalar
Oʻzbekiston
Respublikasi
maktabgacha ta‘lim tashkilotlari uchun «Ilk qadam»
davlat o‘quv dasturi.
Toshkent-2022. 19-bet.
