Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The Afghan factor in the integration of Central and South
Asian states
Shukhrat SHUKUROV
Academy of the Armed Forces of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
15 September 2024
This article examines a growingly significant issue
—
the
Afghan factor in the process of integration among the states of
Central and South Asia. It provides a detailed description of the
states opposing integration efforts in these regions, along with
the existing barriers and challenges. The article also offers a
brief overview of the relations between Uzbekistan
’
s leadership
and the Taliban leadership in Afghanistan, while outlining
Uzbekistan
’
s approaches to fostering and enhancing
comprehensive relations within the region
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss8/S-pp103-107
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Central Asia,
South Asia,
integration,
communication,
politics,
economy,
products,
development,
unstable,
stable.
Markaziy va Janubiy Osiyo davlatlarini integratsiyasida
–
Af
g‘
on faktori
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Markaziy Osiyo,
Janubiy Osiyo,
integratsiya,
kommunikatsiya,
siyosat,
iqtisodiyot,
maxsulot,
taraqqiyot,
beqaror,
barqaror.
Ushbu maqolada hozirda muhim ahamiyat kasb etayotgan
masala, bu Markaziy Osiyo va Janubiy Osiyo davlatlari
integratsiyalashuvi protsessida Af
g‘
oniston omili yoritilgan.
Bunda mintaqalardagi integratsiya munosabatlariga qarshilik
qiluvchi davlatlar va mavjud t
o‘
siqlar, muammolar batafsil
keltirilgan.
O‘
zbekiston raxbariyati hamda af
g‘
ondagi Tolibon
harakati raxbariyati munosabatlariga qisqacha baxo berilgan,
shuningdek mintaqada
o‘
zaro har tomonlama munosabatlarni
ta’minlash hamda uni yaxshilash masalasida O‘
zbekiston
yondashuvlari bayon etilgan.
1
Candidate of Historical Sciences, Lecturer, Department of Military Security, Academy of the Armed Forces of the
Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
104
Афганский
фактор
в
интеграции
государств
Центральной и Южной Азии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Центральная Азия,
Южная Азия,
интеграция,
коммуникация,
политика,
экономика,
продукты,
развитие,
нестабильный,
стабильный.
В данной статье рассматривается актуальный вопрос —
влияние афганского фактора на процесс интеграции
государств Центральной и Южной Азии. Описаны
государства, противостоящие интеграционным процессам
в этих регионах, а также существующие барьеры и
проблемы. Приведен краткий обзор отношений между
руководством Узбекистана и движением Талибан в
Афганистане, а также изложены узбекские подходы к
обеспечению и укреплению всесторонних отношений в
регионе
KIRISH
2021-yil bahorida AQSh va NATO harbiy-
siyosiy raxbariyati oʻz
harbiy kuchlarini
Afgʻonistondan chiqarilishini e’lon qilishganidan soʻng “Tolibon” harakati birin
-ketin
hujumlar uyushtirib, Afgʻoniston hududlarini toʻliq nazorati ostiga olgandi. Oʻsha yilni
avgust oyida Afgʻoniston hududining katta qismi “Tolibon” harakati qoʻli ostida qoldi,
15-
avgustda esa Toliblar poytaxt Qobulni egalladi, natijada sobiq prezident Ashraf Gʻani
mamlakatdan zudlik bilan qochishga majbur boʻlgandi. 2021
-
yil avgustida “Tolibon”
harakati Af
g‘
onistonda hokimiyatni egallashi ortidan mamlakatda iqtisodiy va gumanitar
inqiroz jiddiy xavfga aylandi. BMTning qochqinlar b
o‘
yicha oliy komissarligi bayonotiga
k
o‘
ra,
o‘
shanda aholining 55 % ocharchilikka uchragandi.
MAVZUNING
O‘
RGANILGANLIK DARAJASI VA ADABIYOTLAR
XIX asrdan boshlab k
o‘
plab tadqiqotchilar Af
g‘
oniston bilan bo
g‘
liq muammolarni
o‘
rganishga turli davr va yillarda turlicha yondashdilar. Ular hozirgi Af
g‘
onistonning
hozirgi k
o‘
rinishda vujudga kelishiga hissa q
o‘
shdilar. Bu kabi izlanishlarni faollashishi
XX asrning s
o‘
nggi choragi
–
XXI asrning boshlarida sodir b
o‘
ldi. Bu,
o‘
z navbatida af
g‘
on
mamlakatiga birinchi b
o‘
lib sobiq SSSR, keyin esa AQSh va uning ittifoqchilarining harbiy
kontingentlarining kiritilishi bilan bo
g‘
liq b
o‘
ldi. Bundan tashqari, jahon hamjamiyatiga
global tahdidlar
–
xalqaro terrorizm va diniy ekstremizm tobora k
o‘
proq ta
’
sir qila
boshlagach, mintaqaviy siyosatni
o‘
rganishga qiziqish ortdi. Ushbu masalalarni
o‘
rganish
Rossiya va Markaziy Osiyo davlat muassasalari va tashkilotlarida, shuningdek Yevropa va
AQSh mamlakatlarining xalqaro xavfsizlik muammolarini
o‘
rganish markazlarida sezilarli
darajada faollashdi.
Amerikaning umuman “AQSh
-Rossiya-
Xitoy uchburchagi”dagi, shu jumladan
Af
g‘
oniston inqirozi fonida Markaziy Osiyodagi siyosatni yorituvchi asarlar mualliflari
olimlar, jumlasiga quyidagilarni e
’
tirof etish mumkin: Ye.M. Primakov, A.A. Kokoshin,
A.V. Torkunov, A.V. Malgin, V.I. Batyuk, V.O. Pechatnov, A.S. Manikin, Sh. Akmalov,
A.M. Balbeko va boshqalar. Yuqoridagi olimlar asarlarida nafaqat mintaqadagi jahon
kuchlarining raqobatini k
o‘
rsatibgina qolmay, balki Af
g‘
onistonda terrorizmga qarshi
kurashish maqsadida AQSh q
o‘
shinlarining kiritilishi, natijalari va af
g‘
on dalati ichki
hamda tashqi vaziyatiga ta
’
siri t
o‘g‘
risida yoritiladi. Af
g‘
on olimi Muhammad Ibrohim
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
105
Attayning "Af
g‘
onistonning zamonaviy tarixi" monografiyasida muallif tomonidan
nafaqat mamlakatning qadimiy tarixi, balki zamonaviy tarixi ham chuqur tahlil qilinishi
asarni
o‘
ziga xosligini anglatadi.
MUHOKAMA
Ma
’lumki, bu voqealardan soʻng, dunyo hamjamiyati tomonidan afgʻon davlatiga
nisbatan “taqdirida aniqlik yoʻq” mamlakat sifatida unga munosabat bildirib kelindi.
Yangi
“
Tolibon
”
harakati hukumatining dunyo mamlakatlari bilan munosabatlarini
yaxshilashga urinishlariga qaramasdan koʻp davlatlar bunga shoshilishmadi. Bunga
asosiy sabablardan biri shu ediki, ular AQSh va Gʻarb etakchi davlatlari bilan
munosabatlarida jiddiy muammolar boʻlishini istamadilar.
Lekin, shuni aytish joizki, Markaziy va Janubiy Osiyo mamlakatlari Afgʻonistonda
tinchlik hamda taraqiyot boʻlishi tarafdorlari ekanliklarini muntazam bildirib keldilar,
mintaqalarning aksariyat davlatlari afgʻon hududiga mintaqalarni bogʻlovchi koʻprik
mamlakat sifatida qarab keldilar.
Shu oʻrinda aytish joizki, Afgʻoniston Islom Amirligi davlat raxbariyati tomonidan
siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, chegaraviy va xavfsizlik jabhalarida majmuaviy tadbirlarni
amalga oshirib kelishi oʻz navbatida uzoq muddatli istiqbolda Markaziy Osiyo davlatlarini
Janubiy Osiyo mintaqasi mamlakatlari bilan har taraflama yaqin integrasiyasiga, hamda
bu ikki mintaqani yirik iqtisodiy bozor hududiga aylantirishi, dunyoning boshqa
mintaqalarini ham faol integrasiyalashuviga olib kelishi mumkin.
Ammo bu kabi, kuchli integrasiya xarakteriga xos rivojlanishga yoʻnaltirilgan
loyihalar har doim ham barcha mintaqa davlatlari tomonidan ijobiy qabul qilinib
kelinmayapti. Masalan, Pokiston Islom Respublikasi rahbariyati Afgʻoniston hududi orqali
Markaziy Osiyo va Janubiy Osiyo oʻrtasida makro
-
iqtisodiy koʻprik yaratish masalalariga
toʻsqinlik qilishi kabi harakatlar hozirgi kunda ham yoʻq emas. Bunga ushbu ikki
mamlakatni tarixiy shakllangan munosabatlari hamda ayrim masalalarda tomonlar
siyosiy pozisiyalarining rangbarangligi, yoki bir biriga zid ekanligini aytib oʻtish mumkin.
Yana boshqa oʻrganuvlar shuni koʻrsatmoqdaki, Markaziy Osiyo mamlakatlari
tomonidan iqtisodiy oʻsishni ta’minlash maqsadida koʻpvektorli tashqi siyosatni
yuritilishi sharoitida, bundan zarar koʻrayotgan, shuningdek koʻrishi mumkin boʻlgan
tranzit davlatlar turli xil vositalardan foydalangan holda Markaziy va Janubiy Osiyo
oʻrtasida oʻzaro integrasiyasiga va rivojlanishiga toʻsiqlar qoʻyish yoki yirik loyihalarni
bloklashga harakat qilishmoqda.
Lekin umumiy xolatni ichida eng muhimi, bu Markaziy va Janubiy Osiyoda
barqaror rivojlanishni ta
’minlashda afgʻon faktori, ya’ni Afgʻonistondagi barqarorlik juda
muhim rol kasb etadi. Sababi Markaziy Osiyo mamlakatlari olgʻa surayotgan
kommunikasiya bilan bogʻliq barcha loyihalar afgʻon mamlakati hududidan oʻtadi va
ushbu davlatda ichki va tashqi barqarorlik, tinchlikni ishonchi boʻlishi, qolaversa
kafolatlangan boʻlishi zarur masala boʻlib qolmoqda. Bugungi kunda Afgʻoniston
makonida tarixiy hisoblanmish “Buyuk ipak yoʻli” ni tiklash masalalari alohida muhim
ahamiyat kasb etmoqda.
Ikki yirik mintaqa oʻrtasidagi siyosiy, iqtisodiy aloqalarni tizimli yoʻlga qoʻyishni
cheklaydigan bir qator jiddiy muammolarning borligi Markaziy va Janubiy Osiyoni
integrasiya qilishda va afgʻon hududida tinchlikni oʻrnatishda bir qator nostandart
qarorlarni qabul qilishni talab etmoqda bu esa oʻz navbatida yangi ziddiyatlarni kelib
chiqishiga sabab boʻlmoqda.
Hozirgi Afgʻonistondagi hukumat siyosatidan va umuman mintaqadagi vaziyatdan
kelib chiqib Oʻzbekiston juda ehtiyotkorona siyosat olib bormoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
106
Afgʻon masalasida esa Oʻzbekiston dunyoni koʻp davlatlari tomonidan olib
borilayotgan Afgʻonistonni yakkalash siyosatini ma’
qullamaydi. Zero,
oʻsha 1990
-yillarda
dunyo hamjamiyatini keng miqyosda olib borilgan Tolibon harakatini yakkalash siyosati
oʻzini oqlamaganligi barchamizga ayondir.
Oʻz navbatida Oʻzbekiston tomonidan, afgʻon masalasida doʻstona va oqilona
siyosatni olib borilishi aniq natijalarga olib kelmoqda. Oʻzbekiston “Tolibon” harakati
boshchiligidagi hukumat bilan ayrim masalalarda yutuqlarga erishmoqda, misol uchun
oʻzbek xalqining buyuk namoyandalari maqbaralarini tiklash, iqtisodiy
-ijtimoiy
loyihalarni realizasiya qilish, ya
’
ni Termiz-Mozori-Sharif-Qobul-Qarachi Trans-Osiyo
temir yoʻl loyihasini amalga oshirishda, erkin iqtisodiy hududlarni barpo etishda aniq
kelishuvlarga erishganligini ta
’kidlab oʻtish mumkin.
Oʻzbekiston ohirgi 10
-yilda jahonda kechgan iqtisodiy inqiroz, pademiya yoki
qurolli mojarola hamda ularning salbiy ta
’
siriga qaramasdan mamlakat iqtisodiy
oʻsishining ijobiy sur’atlarini saqlab qolgan dunyodagi sanoqli davlatlardan biri boʻlib, u
oʻz xalqini yashash sharoitini va ijtimoiy hayot darajasini tizimli oshirib kelayotgan
mamlakatlar sirasiga kiradi. Oʻz navbatida ushbu ezgu rejalarini amalga tadbiq etishda
dunyoni barcha mamlakatlari bilan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, gumanitar soxalarda yaqin
munosabatlarni oʻrnatib kelmoqda.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, Oʻzbekiston raxbariyati mintaqlararo integrasiyani
jadallashtirish maqsadida quyidagilarga asosiy e
’
tiborini qaratmoqda:
birinchi:
dunyoning etakchi davlatlari oʻrtasida geosiyosiy qarama
-qarshiliklarni
yuzaga kelishini kamaytirish, qurolli mojarolarni oldini olish, beqarorlik yuzaga kelgan
taqdirda uni afgʻon hududidan tashqarisiga tarqalishiga yoʻl qoʻymaslikga;
ikkinchi:
Afgʻoniston iqtisodiyotini moliyalashtirish yoki unga moliyaviy, gumanitar
yordam koʻrsatishni kengaytirishga, bunda nafaqat Markaziy Osiyo davlatlarini, balki
dunyoning etakchi mamlakatlarini ham jalb etish borasida ma
’
lum majmuaviy tadbirlarni
tizimli amalga oshirishga;
uchinchi:
Oʻzbekiston, avvalambor afgʻon hududini beqarorlik makoni sifatida
emas, balki ishlab chiqarish va iste
’mol bozori sifatida kashf etishga, afgʻon hududida xalq
extiyoji uchun zarur buyumlarni ishlab chiqarish bilan bogʻliq loyihalarni qoʻllab
quvvatlashga qaratilishiga;
toʻrtinchi:
Oʻzbekiston raxbariyati e’tiborini, oʻzining jugʻrofiy janubida
beqarorlikka yuz tutgan, qashshoq, turli muammolarga koʻmilgan qoʻshniga ega boʻlishni
xoxlamasligi sababli, hozirgi afgʻondagi Tolibon harakati boshchiligidagi raxbariyat bilan
doimiy har tomonlama muloqotni tizimli amalga oshirib kelishga qaratib kelmoqda.
Sababi Oʻzbekiston Respublikasi nafaqat Markaziy Osiyoda, balki Janubiy Osiyoda
ham tinchlik va umumtaraqqiyot tarafdoridir.
XULOSA
Muxtasar qilib aytganda, bugun Oʻzbekiston Markaziy Osiyo va Janubiy Osiyo
davlatlari oʻrtasida Afgʻoniston orqali integrasiya jarayonlarini amalga oshirishda asosiy
rollardan birini oʻynab kelmoqda. Bunda afgʻon hududi bilan bogʻliq muammolarni ijobiy
echimlarini topishda hamda amalga oshirishda juda koʻp siyosiy, ijtimoiy
-iqtisodiy
tadbirlarni amalga oshirib kelmoqda.
Oʻzbekiston pozisiyasining siyosiy
-
jugʻrofiy jihati shundaki, davlatimiz
geostrategik mavqeidan kelib chiqib Evroosiyoning strategik jihatdan muhim
mintaqalariga nisbatan ochiq eshiklar siyosatini yuritmoqda. Qolaversa, Oʻzbekiston
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
107
milliy manfaatlarini muhofaza qilishi va mustaqil siyosat yuritishi uchun zarur
geostrategik ahamiyatga, jumladan, iqtisodiy, siyosiy va harbiy salohiyatga ega ekanligini
namoyish etmoqda.
Afgʻoniston muammolarini harbiy kuch asosida hal etish muvaffaqiyatsiz
tugallanganligiga asoslanib, Oʻzbekiston Toliblar bilan “yumshoq kuch” yordamida
konstruktiv muzokaralar olib bormoqda, hamda bu harakatlar Afgʻoniston aholisining
hayoti xavfsizligini va fuqarolik huquqlarini ta
’
minlanganlik sharoitini yaratishga
qaratilgan.
Afgʻonistondagi bugungi vaziyatdan kelib chiqib dunyo hamjamiyatining asosiy
vazifalaridan biri bu mamlakatdagi gumanitar halokatni oldini olish boʻlib qolmoqda.
Oʻzbekiston oldidagi jiddiy vazifa esa ushbu gumanitar muammoni hal etishda
harakatlarni jadallashtirish va muvofiqlashtirish hisoblanmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1. Sh.M. Mirziyoev.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
“Ilm
-fanni
2030 yilgacha rivojlantirish kontseptsiyasini tasdiqlash t
o‘g‘risida” farmoni, 2020 yil
29 oktyabrdagi PF-6097-son.
2.
O‘
zbekiston Respublikasining 2000 yil 15 dekabrdagi 167-II-sonli
“Terrorizmga
qarshi
kurash t
o‘g‘risidagi” qonuni. –
[Электронный ресурс]. –
Режим доступа:
https://lex.uz/docs/29526.
3.
Шашок
Л.А.
Эволюция радикального исламского движения «Талибан» от
основания до наших дней.
–
М
: Этносоциум, 2020.
–
113 с.
4.
Строкань С. Незабаненный «Талибан». Афганистан обустраивают его соседи. –
[Электронный
ресурс].
–
Режим
доступа:
https://centrasia.org/newsA.
php?st=1648678380.
5.
Александр Матвеев. Мир готов признать талибов. [Электронный ресурс]. –
Режим
доступа:
https://russiancouncil.ru/analytics
-and-comments/columns/asian-
kaleidoscope/mirgotov-priznat-talibov/.
6. https://www.gazeta.uz/uz/2021/08/06/afghanistan/.
7. https://yumh.uz/uzc/news_detail/510.
8. https://review.uz/oz/post/ekspert-markaziy-osiyo-mintaqasidagi-siyosiy-
xavfsizlik-va-ijtimoiy-iqtisodiy-jarayonlar-haqida-gapirdi.
9. https://www.uzanalytics.com/xalqaromunosabat/9843/.
