Отголоски веков: узбекские и каракалпакские народные песни

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Echoes of the centuries: Uzbek and Karakalpak folk songs

Rakhmonali MURODALIYEV

1

Ala-Buka professional college of the Kyrgyz-Uzbek International University named after Batyraly

Sydykov

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received July 2024
Received in revised form

15 August 2024

Accepted 25 August 2024

Available online

15 September 2024

This article focuses on the study of the folk songs of the Uzbeks

and Karakalpaks, exploring their main genres, themes, musical

accompaniment, and cultural significance. Special attention is

given to the wedding song "Yor-yor," a key element of Uzbek

wedding ceremonies, as well as the Karakalpak folk song "Aman

bol, anam!" Through an analysis of the lyrics and melodies, the

article reveals how these folk songs reflect the emotions, social

realities, and cultural values of these communities. Additionally,

quotes and insights from prominent figures underscore the

importance of musical folklore in preserving cultural heritage.

2181-

1415/© 2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss8/S-pp236-240

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

folklore,

folk songs,

rituals,

competitions,

lifestyle,

cultural heritage.

Асрлар акс

-

садоси: ўзбек ва қорақалпоқ халқ

қўшиқлари

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

халқ оғзаки ижоди,

халқ қўшиқлари,

маросимлар,

мусобақалар,

турмуш тарзи,

маданий мерос

Ушбу мақола ўзбек ва қорақалпоқ халқ қўшиқларини

ўрганишга қаратилган. Мақолада ушбу қўшиқларнинг

асосий жанрлари, мавзулари ва мусиқий жўрлиги ҳамда

уларнинг маданий аҳамияти кўриб чиқилади. Ўзбек тўй

маросимларининг ажралмас қисми бўлган “Ёр

-

ёр” тўй

қўшиғига, “Аман бол, анам!” қорақалпоқ халқ қўшиқларига

алоҳида эътибор қаратилган. Мақолада қўшиқ матни ва

оҳангини таҳлил қилиш орқали халқ қўшиқларида ушбу

халқларнинг ҳис

-

туйғулари, ижтимоий воқеликлари ва

маданий қадриятлари қандай акс этиши очиб берилган

.

Маданий меросни асраб

-

авайлашда мусиқий фольклорнинг

аҳамиятини таъкидлаган буюк сиймоларнинг иқтибос ва

фикрлари ҳам берилган.

1

Teacher, Ala-Buka professional college of the Kyrgyz-Uzbek International University named after Batyraly Sydykov.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

08 (2024) / ISSN 2181-1415

237

Отголоски веков: узбекские и каракалпакские

народные песни

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

фольклор,

народные песни,

обряды,

состязания,

образ жизни,

культурное наследие

.

Данная статья посвящена исследованию народных песен

узбеков и каракалпаков. В статье рассматриваются

основные жанры, тематика и музыкальное сопровождение
этих песен, а также их культурное значение. Особое

внимание уделяется свадебной песне “Ёр

-

ёр”, которая

является неотъемлемой частью узбекских свадебных

церемоний, а также каракалпакской народной песне «Аман
бол, анам!». Через анализ текстов и мелодий песен, статья

раскрывает, как народные песни отражают эмоции,

социальные реалии, культурные ценности этих народов.

Также приводятся цитаты и мысли великих деятелей,

подчеркивающие важность музыкального фольклора в
сохранении культурного наследия.

Фольклор –

бу халқ оғзаки ижоди. У қадимда адабиётдан олдин пайдо бўлган

ва ёзув пайдо бўлгунга қадар ривожланган. Фольклор тарихий ўтмишни сақлайди,
унда миллий анъаналар шаклланади.

Халқ оғзаки ижоди авлоддан

-

авлодга ўтиб келаётган халқнинг дунёқараши ва

қадриятларини акс эттиради . Оғзаки халқ ижоди туфайли аждодларимизнинг
оғиздан оғизга, авлоддан

-

авлодга оғзаки шаклда ўтиб келаётган бой мероси

бизгача сақланиб қолган.

Ўзбек ва қорақалпоқ халқ оғзаки ижоди асрлар давомида шаклланган бой ва

ранг

-

баранг анъанадир. Бу халқ маданияти авлоддан

-

авлодга оғзаки ўтиб келган

кўплаб жанрларни: достон, афсона, эртак, қўшиқ ва мақолларни ўз ичига олади.
Ўзбеклар ва қорақалпоқларнинг фольклор анъаналари қадим замонларга бориб
тақалади. Бу анъаналарнинг шаклланиши кўчманчи ва ўтроқ турмуш тарзи, қўшни
халқлар билан ўзаро муносабат таъсирида содир бўлган. Буюк Ипак йўли турли
этник гуруҳлар ўртасида маданий элементлар алмашинувида муҳим роль ўйнаган.
Фольклор материаллари этник онгнинг асрлар давомидаги ўзгаришларини
кузатиш имконини беради

.

Ўзбек халқ оғзаки ижодининг асосий жанрлари достон, ривоят, эртакдир.

Ўзбек халқ оғзаки ижодида эпик асарлар марказий ўринни тутади. Энг
машҳурларидан бири “Алпомиш” асари бўлиб, қаҳрамон Алпомишнинг жасорати ва
унинг душманларига қарши кураши ҳақида ҳикоя қилади. Достонларда ўзбек
маданиятига хос бўлган қаҳрамонлик, ор

-

номус, адолат ғоялари ўз ифодасини

топган. Ўзбек халқ оғзаки ижодида афсона ва эртаклар ҳам муҳим ўрин тутади. Улар
аждодлар донолигини етказишади, ахлоқий қадриятларни ўргатади ва кўпинча
фантазия элементларини ўз ичига олади. Бундай эртакларга айёр тулкилар, жасур
қаҳрамонлар ва сеҳрли мавжудотлар ҳақидаги ҳикоялар мисол бўла олади.

Ўзбек ва қорақалпоқ халқ қўшиқлари ҳаётнинг турли жабҳаларини қамраб

олади: диний маросимлардан тортиб, кундалик ишларгача. Асосий жанрларга
қуйидагилар киради:

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

08 (2024) / ISSN 2181-1415

238

•

Йирлар

-

муҳаббат, соғинч, шодлик туйғуларини ифодаловчи лирик

қўшиқлар. Улар яккахон ёки чолғу асбоблари (доира, рубоб) жўрлигида ижро
этилади;

•

Қошуқ

-

бу инсон ҳаётидаги муҳим воқеалар, масалан, тўй, туғилиш ва дафн

маросимлари билан боғлиқ маросим қўшиқлари. Масалан, “Сувор”, “Каригатлар”;

•

Терма

-

қаҳрамонлик ва тарихий воқеаларни тараннум этувчи тарихий

-

эпос қўшиқлар. Масалан, “Паҳлавон Маҳмуд”, “Темур Малик”.

Балиқ учун сув қанчалар зарур бўлса, юрак учун мусиқа ҳам шунчалар зарур .

Қорақалпоқ

халқ мусиқаси ҳам бой ва ранг

-

барангдир. Бир нечта машҳур

жанр ва қўшиқларга қуйидагилар киради:

•

Айтиш:

Қўшиқ шаклида ижро этилган шеърлар танлови. Улар ҳам лирик,

ҳам сатирик бўлиши мумкин. Масалан, “Қиз узатуу”, “Жигиттер айтиси”.

•

Жоқтау:

Дафн маросимларида айтиладиган қўшиқлар. Улар вафот

этганлар учун қайғу ва соғинч изҳор қилади. Масалан, “Ана жоқтау”, “Баба жоқтау”.

•

Мақтау:

Қаҳрамонлар ва буюк шахслар шарафига куйланган мадҳ

қўшиқлари. Масалан, “Ер едиге”, “Кўрўғли”.

“Қорақалпоқ халқининг ҳар бир қўшиғида кўчманчи ўтмиш акс

-

садоси каби

асрлар акс

-

садоси эшитилади” . Бошқа халқлар қатори ўзбек ва қорақалпоқларнинг

фольклор қўшиқларида ҳам халқнинг руҳи, қувонч ва қайғуси, турмуш тарзи ўз
ифодасини топган. Бу қўшиқларга,

албатта, чолғу асбоблари жўр бўлади. Ўзбек

мусиқасида қуйидаги чолғу асбобларини ажратиб кўрсатиш мумкин:

•

Доира:

Ритмик асос яратувчи зарбли асбоб.

•

Рубоб:

Оҳангдор жўрликни яратувчи чолғу.

•

Карнай ва сурнай:

Булар маънавий асбоблар, кўпинча байрамларда

қўлланилади.

Ўзбек халқининг мусиқасида унинг қалби, қувончи ва қайғуси акс этади

.

Қорақалпоқ

мусиқа асбоблари:

•

Дўмбира:

Торли, қорақалпоқ мусиқаси.

•

Қўбиз

:

Чуқур куйлар яратиш учун ишлатиладиган камонли торли чолғу.

•

Жетиген:

Эпик қўшиқларни ижро этиш учун ишлатиладиган қадимий

торли чолғу.

Қорақалпоқ

қўшиқларининг ҳар бир овози шамол ва қуёшга тўлган даштнинг

руҳидир . Қорақалпоқ халқ қўшиқларида кўчманчи турмуш тарзи, унинг буюк
ўтмиши содда, тушунарли тилда акс эттирилган.

“Ёр

-

ёр” ўзбек қўшиғини таҳлил қилайлик. Бу тўйларда ижро этиладиган энг

машҳур ва таниқли халқ қўшиқларидан биридир. “Ёр

-

ёр” қўшиғи тўй қўшиғи, у

табрикнома бўлиб, келиннинг дўстлари, яқин қариндошлари томонидан ижро
этилади. “Ёр

-

ёр” қўшиғи матни :

Ёр

-

ёр, ёр

-

ёр,

Ёр

-

ёр айлар ким бўлди, ёр

-

ёр, ёр

-

ёр,

Ота уйин ким кўргай, ёр

-

ёр, ёр

-

ёр,

Ёр

-

ёр айлар келин бўлди, ёр

-

ёр, ёр

-

ёр,

Она уйин ким кўргай, ёр

-

ёр, ёр

-

ёр.

Қўшиқ

таҳлили.

Мавзу ва мазмуни. “Ёр

-

ёр” қўшиғи тўй маросимларда

куйланади ва келиннинг уйи билан видолашув маросимининг бир қисмидир. “Ёр

-

ёр” қўшиғининг асосий мавзуси келиннинг уйи билан видолашуви ва янги ҳаётга

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

08 (2024) / ISSN 2181-1415

239

қадам

қўйиши. Илк сатрларда келиннинг ота уйини қандай паришон тарк этиши,

кейинги сатрларда ота уйи билан хайрлашишнинг қийинлиги ва аччиқлиги ҳақида
сўз боради.

Ҳиссий

таҳлил

. Қўшиқнинг ҳиссий шиддати “суюклигим” деган маънони

англатувчи “Ёр

-

ёр” сўзини такрорлаш орқали ифодаланади. Бу ибора келинга

бўлган нозиклик ва чуқур ҳис

-

туйғуларни таъкидлайди. Қўшиқ чуқур ҳис

-

туйғуларга тўла бўлиб, икки хил туйғуни ифодалайди: турмуш қуриш қувончи ва
оила билан хайрлашиш қайғуси.

Мусиқий ҳамроҳлик

. “Ёр

-

ёр” қўшиғининг мусиқий жўрлигида одатда доира

ва рубоб каби анъанавий ўзбек чолғу асбоблари чалинади. Қўшиқнинг ритмик
тузилиши содда ва осон, бу ижрочиларга оҳанг ва ритмни осонгина кузатиш
имконини беради. Мусиқа хайрлашув билан боғлиқ қайғу ноталарига қарамай,
байрамона муҳит яратади.

Маданий аҳамияти

. “Ёр

-

ёр” қўшиғи ўзбек маданияти ва анъаналарида чуқур

илдиз отган. У нафақат тўйларда, балки турли оилавий тантаналарда ҳам ижро
этилади. Оилага ҳурмат, никоҳнинг аҳамияти, авлодлар ўртасидаги ришталар каби
маданий қадриятлар ушбу қўшиқ орқали етказилади.

Қўшиқ эски ва янгини

боғлаш, авлоддан

-

авлодга урф

-

одат ва анъаналарни ўтказишга ёрдам берадиган

маросимнинг бир қисмидир.

“Ёр

-

ёр” қўшиғи ўзбек мусиқа фольклорининг ёрқин намунасидир. Унда ўзбек

халқининг анъана ва урф

-

одатлари ўз аксини топибгина қолмай, балки чуқур

ҳиссий

-

маданий маъноларни ҳам ифодалайди. Ушбу қўшиқ таҳлили ҳаётий муҳим

лаҳзалар ва туйғуларни содда, аммо мазмунли сўз ва куйлар орқали нақадар
етказиш мумкинлигини кўрсатади.

Қорақалпоқ

халқ қўшиқларидан бири “Аман бол, анам!” деб аталади. (Соғ

бўлинг, онам!) . Бу қўшиқ жанрида кўпинча ўз она юртига, яқинларига, айниқса,
онага бўлган чуқур соғинч туйғулари ифодаланади, бу кўчманчи халқларнинг
кўплаб қўшиқларига хос хусусиятдир.

Аман бол, анам!

Мен турли юртларда юртим,

Коз яшим куп тукдим, анам,

Кулларим учиб кетти,

Сени зикр қилдим анам.

Бир ятим согынам, анам,

Мен учун кунлеринг кашкар.

Сени ойлаб, куп тукдим,

Бир ёшни калачар анам.

“Аман бол, анам!” қўшиғи уй ва онага бўлган соғинчнинг кучли ҳис

-

туйғуларини ифодалайди. Биринчи сатрда қаҳрамон турли мамлакатларга кўп
саёҳат қилганини, лекин онаси ҳақидаги ўй

-

фикрлардан бошқа ҳеч нарсада тасалли

топа олмагани ҳақида айтади. Бу ерда онанинг қиёфаси уйнинг рамзи бўлиб, инсон
қайтиб боришга интиладиган сиймони бажаради. Иккинчи сатрда барча синовларга
қарамай, ёлғизлик ва ғамгинликни бошдан кечираётганини тан олган қаҳрамон
учун онаси билан алоқа қанчалик муҳимлигини таъкидлайди. “Бир ятим

согынам”

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

08 (2024) / ISSN 2181-1415

240

(сўзма

-

сўз таржимада “ёлғиз соғиндим”) сўзлари ташлаб кетилганлик ва

ёлғизликни билдиради, бунга фақат она ҳақидаги фикрлар тасалли беради.

Шундай қилиб, қўшиқда қорақалпоқ жамиятининг анъанавий қадриятлари

ўз аксини топган бўлиб, бу ерда оилавий ришталар ва она юрт билан алоқалар
муҳим ўрин тутади. Бу ердаги она сиймоси нафақат меҳр ва ғамхўрлик тимсоли,
балки қийинчиликларни енгиб ўтишга ёрдам берувчи маънавий ёрдам тимсоли
ҳамдир.

Замонавий ўзбек ва қорақалпоқ созандалари аждодлар анъаналарини давом

эттириб, халқ қўшиқларидан илҳомланиб янги асарлар яратмоқда. Мазкур
қўшиқлар замонавий услубда ижро этилиб, маданий меросни асраб

-

авайлаш ва

оммалаштиришга хизмат қилмоқда.

Ўзбек ва қорақалпоқларнинг машҳур халқ қўшиқлари бу халқларнинг маданий
ҳаётида муҳим ўрин тутади. Улар бу анъаналарнинг ўзига хослиги ва бойлигини
сақлаган ҳолда яшаб, янги авлодларга етказилмоқда.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ

:

1.

Неклюдов С.Ю., «Фольклор ва мифология». «Ладомир» нашриёти, 2002, 29

-

бет.

2.

Гумилев Л.Н., «Қадимги

Рус ва Буюк дашт». «Илмий нашриётлар

ҳамкорлиги КМК» нашриёти, 2003, 73

-

бет.

3.

Навоий А., «Хазойин ул –

маони» (Маънолар хазинаси), Тошкент: Адабиёт ва

санъат нашриёти, 1979, 65

-

бет.

4.

Айтматов Ч., «Эрта келган турналар». Москва: «Совет ёзувчиси» нашриёти,

1980, 88-

бет.

5.

Муқими М.А., Лирика. Тошкент: «Ғофур Ғулом» нашриёти, 1984, 112

-

бет.

6.

Байтурсынов А., «Донишмандлик китоби», Алма

-

Ата: «Казахстан»

нашриёти, 1975, 134

-

бет.

7.

Айтувчи –

Мелибоева Бахринисо, 85 ёшда, Қирғизистон Республикаси,

Жалал

-

Абад вилояти, Ала

-

Буқа тумани, Ақ

-

Там қишлоғи, Оросбай ота, №3 уйда

истиқомат қилади; ёзувчи –

Хасанбаева Дилобар, Оросбай ата кўчаси, 6, Ақ

-

Там

қишлоғи, Ала

-

Буқа райони.

8.

Айтувчи –

Алтыбаева Умуқан, 84 ёшда, Қирғизистон Республикаси, Жалал

-

Абад вилояти, Ала

-

Буқа тумани, Қош

-

Дўба қишлоғида истиқомат қилади; ёзувчи –

Хасанбаева Дилобар, Оросбай ата кўчаси, 6, Ақ

-

Там, қишлоғи, Ала

-

Буқа райони,

Жалал

-

Абад вилояти, Қирғизистон Республикаси.