Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Developing methods for selecting and managing
personnel in higher education
Dildora AZIMOVA
1
International Nordik University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
This article provides an in-depth analysis of the theoretical
and practical aspects of personnel selection and effective
management in the higher education system. It highlights
scientific approaches based on the strategic importance of
personnel policy, the precision of selection criteria, the
professional potential of specialists, and mechanisms for
enhancing the effectiveness of their activities. The article also
outlines the advantages of utilizing innovative technologies,
modern management models, and advanced international
experiences in human resource management within higher
educational institutions. The author proposes methods for
developing competitive personnel in higher education and
ensuring their professional growth. Additionally, the article
presents existing challenges and offers scientifically grounded
suggestions and recommendations for addressing them.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
higher education,
human resource policy,
management system,
selection criteria,
professional competence,
human resources,
innovative approach,
strategic development,
international experience.
Oliy ta’limda kadrlarni tanlash va ularni boshqarish
yo‘llarini rivojlantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
oliy ta’lim,
kadrlar siyosati,
boshqaruv tizimi,
tanlov mezonlari,
kasbiy salohiyat,
inson resurslari,
innovatsion yondashuv,
strategik rivojlanish,
xorijiy tajriba.
Ushbu maqolada oliy ta’lim tizimida kadrlarni tanlash va
ularni samarali boshqarishning nazariy va amaliy jihatlari
chuqur tahlil etilgan. Kadrlar siyosatining strategik ahamiyati,
tanlov mezonlarining aniqligi, mutaxassislarning kasbiy
salohiyati va ularning faoliyat samaradorligini oshirish
mexanizmlari
asosida
ilmiy
yondashuvlar
yoritilgan.
Shuningdek, oliy ta’lim muassasalarida inson resurslarini
boshqarishda innovatsion texnologiyalar, zamonaviy boshqaruv
1
Master degree student, International Nordik University. E-mail: azdil9393@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
160
modellari va ilg‘or xorijiy tajribalardan foyda
lanishning
afzalliklari
ko‘rsatib
o‘tilgan.
Muallif
oliy
ta’limda
raqobatbardosh kadrlarni shakllantirish va ularning kasbiy
rivojlanishini ta’minlash yo‘llarini taklif etadi.
Maqolada mavjud
muammolar, ularni hal etish bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va
tavsiyalar ham bayon qilingan.
Развитие методов подбора кадров и путей управления
ими в системе высшего образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
высшее образование,
кадровая политика,
система управления,
критерии отбора,
профессиональная
компетентность,
человеческие ресурсы,
инновационный подход,
стратегическое развитие,
международный опыт.
В
статье
проводится
всесторонний
анализ
теоретических и практических аспектов отбора и
эффективного управления кадрами в системе высшего
образования. Особое внимание уделяется стратегической
значимости кадровой политики, четкости критериев
отбора,
уровню
профессиональной
компетентности
специалистов, а также механизмам повышения их
эффективности.
Рассматриваются
преимущества
внедрения инновационных технологий, современных
моделей управления и передового зарубежного опыта в
процессы управления человеческими ресурсами в вузах.
Автор предлагает научно обоснованные подходы к
формированию
конкурентоспособных
кадров
и
обеспечению их профессионального развития. Также
обозначены актуальные проблемы в данной сфере и
предложены рекомендации по их решению.
KIRISH
Zamonaviy globallashuv sharoitida oliy ta
’
lim tizimining barqaror rivojlanishi har
qanday davlatning raqobatbardoshligi, intellektual salohiyati va innovatsion taraqqiyot
darajasini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Oliy ta
’
lim muassasalarining
samarali faoliyat yuritishi esa, avvalo, u yerdagi inson resurslari
–
ya
’
ni professor-
o
‘
qituvchilar, ilmiy xodimlar, rahbar kadrlar va xizmat ko
‘
rsatuvchi mutaxassislarning
kasbiy salohiyati, boshqaruv madaniyati va doimiy yangilanib boruvchi bilimlariga
bevosita bog
‘
liqdir. Shuning uchun kadrlarni tanlash, ularni joy-
joyiga qo‘yish, malakasini
oshirish hamda boshqarishn
ing ilg‘or mexanizmlarini ishlab chiqish va joriy etish oliy
ta’lim tizimining asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017
-yil 20-apreldagi
PQ
–
2909-sonli
qarori
(“Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish
chora-
tadbirlari to‘g‘risida”) va unga mos
ravishda keyingi yillarda qabul qilingan strategik hujjatlar kadrlar siyosatini sifat jihatdan
yangi bosqichga olib chiqishga xizmat qilmoqda. Xususan, 2022-yil 5-aprelda tasdiqlangan
va amalda bo‘lgan “Oliy ta’l
im tizimini boshqarishda kadrlar salohiyatini oshirishga
qaratilgan chora-
tadbirlar to‘g‘risida”gi hukumat qarorida oliy ta’lim muassasalarida
kadrlar tanlovi va ularni boshqarish tizimini zamonaviy mezonlar asosida tashkil etish
bo‘yicha muhim vazifalar belgilab berilgan. Mazkur qaror bilan oliy ta’lim muassasalari
rahbarlari va pedagog xodimlarini lavozimga tayinlashda ochiqlik, shaffoflik, raqobat va
meritokratiya tamoyillariga asoslangan yondashuvlar joriy qilinmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
161
Bundan tashqari, xalqaro reytinglarda ishtirok etish, xalqaro akkreditatsiyadan
o‘tish, xorijiy universitetlar bilan qo‘shma dasturlarni yo‘lga qo‘yish kabi omillar ham oliy
ta’lim muassasalarining kadrlar salohiyatini doimiy ravishda oshirib borishni talab
qilmoqda. Raqamli texno
logiyalarni joriy etish, masofaviy ta’lim imkoniyatlarini
kengaytirish va boshqaruv jarayonlarida elektron tizimlardan foydalanish esa yangi
tipdagi rahbar va mutaxassislarga ehtiyojni kuchaytirmoqda. Ushbu maqolada oliy
ta’limda kadrlarni tanlash va ularn
i samarali boshqarishning nazariy asoslari, amaliy
yo‘nalishlari va ilg‘or tajribalari tahlil qilinadi. Mavjud muammolar va ularni bartaraf
etish yo‘llari o‘rganilib, milliy oliy ta’lim tizimida inson resurslari bilan ishlash siyosatini
takomillashtirish b
o‘yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi.
ADABIYOTLAR SHARHI VA METOD
Oliy ta
’
lim tizimida kadrlar siyosatini takomillashtirish, inson resurslarini samarali
boshqarish hamda rahbar-pedagog xodimlarning kasbiy rivojlanishini ta
’
minlashga doir
masalalar ko
‘
plab ilmiy va uslubiy manbalarda chuqur tahlil etilgan. Jumladan,
M.M. Azlarovaning
“
Inson resurslarini boshqarish
”
nomli qo
‘
llanmasida zamonaviy
boshqaruv nazariyalari asosida oliy ta
’
limda inson kapitalining o
‘
rni yoritilgan bo
‘
lsa,
I.A. Bakiyevaning
“
Kadrlar xizmatida ish yuritish
”
asarida kadrlar bilan ishlashning
tashkiliy-huquqiy asoslari va hujjat aylanishi tartiblari izchil ochib berilgan. Shuningdek,
tadqiqotchi N.R. Narziquvloning
“
Inson resurslari iqtisodiyoti
”
nomli o
‘
quv qo
‘
llanmasida
kadrlar siyosatining iqtisodiy jihatlari, ularni rejalashtirish va strategik boshqarish
masalalari tahlil etilgan. Mazkur manbalar tadqiqotning nazariy asoslarini
mustahkamlab, metodologik yo
‘
nalishni aniqlashda muhim manba bo
‘
lib xizmat qildi.
Shuningdek, metodologik jihatdan tadqiqotda ilmiy tahlil, qiyoslash, umumlashtirish va
amaliy kuzatuv metodlaridan foydalanildi. Tanlangan adabiyotlar asosida oliy ta
’
lim
muassasalarida kadrlar tanlovi va boshqaruv mexanizmlarini o
‘
rganish imkoniyati
yuzaga keldi hamda mavjud tizimning ustun va zaif jihatlari aniqlab berildi.
Oliy ta
’
lim tizimida kadrlarni tanlash va ularni boshqarish masalasi so
‘
nggi yillarda
ilmiy va amaliy nuqtai nazardan keng tadqiq etilayotgan yo
‘
nalishlardan biri hisoblanadi.
Bu masalaga oid adabiyotlarda, asosan, inson resurslarini boshqarishning zamonaviy
yondashuvlari, kadrlar siyosatini shakllantirish tamoyillari, professional kompetensiyani
baholash va rivojlantirish usullari yoritilgan. Jumladan, oliy ta’lim muassasalarida
samarali boshqaruv tizimini yo‘lga qo‘yish uchun kadrlar salohiyatini to‘g‘ri baholash va
tanlov asosida malakali mutaxassislarni jalb etish zarurligi ko‘pl
ab manbalarda
asoslangan. O‘zbekistonda bu borada olib borilayotgan tadqiqotlarda inson kapitalining
ta’limdagi o‘rni, rahbarlik faoliyatining mezonlari hamda kasbiy rivojlanishni
rag‘batlantiruvchi mexanizmlar alohida e’tiborga olingan. Ayni paytda, xorij
iy tajribalar
ham keng o‘rganilmoqda; ular orasida Germaniya, Janubiy Koreya, Finlyandiya va
Singapur kabi mamlakatlarning oliy ta’limda kadrlar boshqaruvi bo‘yicha ilg‘or modellari
alohida ahamiyat kasb etadi. Bu mamlakatlarda ochiq tanlov asosida rahbarlar
tayinlanadi, ularning faoliyati muntazam baholanadi va professional rivojlanish doimiy
nazorat ostida olib boriladi. Shu bilan birga, O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida ham xalqaro
tajriba asosida mahalliy modelni shakllantirishga intilish kuzatilmoqda. Adabiyotlarda
rahbar kadrlarning strategik fikrlash qobiliyati, innovatsion yondashuvlarga tayangan
boshqaruv ko‘nikmalari va ijtimoiy mas’uliyat darajasi ularning samarali faoliyat
yuritishida hal qiluvchi omillar sifatida ta’riflanadi. Ta’kidlash joizki, ko‘plab ilmiy
manbalarda oliy ta’limda inson resurslarini boshqarish faqatgina texnik va tashkiliy
jarayon bo‘lib qolmasdan, balki ijtimoiy
-
psixologik, motivatsion va etika bilan bog‘liq
omillarni ham o‘z ichiga oluvchi murakkab tizim sifatida qaraladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
162
Us
hbu tadqiqotda oliy ta’lim tizimida kadrlarni tanlash va boshqarish jarayonlarini
tahlil qilish uchun umumlashtiruvchi va tizimli yondashuv asos qilib olindi. Asosiy metod
sifatida ilmiy adabiyotlarni o‘rganish, mavjud nazariy qarashlarni tahlil qilish ham
da ularni
amaliyot bilan qiyoslash yondashuvi qo‘llandi.
Maqola doirasida xorijiy va mahalliy
manbalar o‘rganilib, mavjud boshqaruv amaliyotlarining samaradorligi solishtirildi. Bunda
kadrlar tanlovining ochiqligi, ularni baholash mezonlari, rag‘batlantiri
sh tizimi va kasbiy
rivojlanish imkoniyatlari markaziy e’tiborda bo‘ldi. Shuningdek, ba’zi oliy ta’lim
muassasalarining tajribasi kuzatilib, ular orqali mavjud tizimning kuchli va zaif jihatlari tahlil
qilindi. Tadqiqotda statistik tahlil metodlariga muroj
aat qilinmagan bo‘lsa
-da, sifatli tahlil
asosida muammolarni aniqlash va ularning sabablarini izohlashga e’tibor qaratildi. Umuman
olganda, metodologik yondashuv tadqiqot mavzusini nazariy va amaliy asosda yoritishga
xizmat qilib, taklif va tavsiyalarni ilmiy mantiq asosida shakllantirishga imkon berdi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Oliy ta’lim tizimida kadrlar bilan ishlash siyosati nafaqat ta’lim sifatiga, balki butun
boshqaruv jarayonining samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot davomida
aniqlanishi
cha, kadrlarni tanlash va ularni boshqarishda qo‘llanilayotgan amaldagi
mexanizmlar qator ijobiy natijalarga erishayotgan bo‘lsa
-da, ayrim jihatlarda tizimli
yondashuv yetishmayotgani kuzatilmoqda. Xususan, mutaxassislarni tanlashda shaffoflik
va obyektivl
ik tamoyillarining to‘liq ta’minlanmasligi, professional faoliyatni baholash
mezonlarining yagona standart asosida yo‘lga qo‘yilmagani, rahbar kadrlarning kasbiy
rivojlanishini monitoring qilish tizimining izchil emasligi amaliyotda aniqlangan
muammolar sirasiga kiradi.
Ayni vaqtda, oliy ta’lim muassasalarida inson resurslarini boshqarishga doir
zamonaviy yondashuvlar, ya’ni kompetensiyaga asoslangan tanlov, funksional baholash,
strategik rejalashtirish hamda raqamli boshqaruv vositalaridan foydalanish holatlari
ijobiy tajriba sifatida baholanishi mumkin. Ayrim ilg‘or OTMlarda tanlov asosida ishga
qabul qilish amaliyoti, pedagoglarning faoliyatini indikatorlar orqali baholash tizimi
hamda o‘quv
-metodik va ilmiy faoliyatni raqamli monitoring qilish mexanizmlarining
joriy etilishi bu borada muhim qadam bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, kadrlar
siyosatida xalqaro tajribadan foydalanish imkoniyatlari hali to‘liq ishga solinmagan.
Ko‘plab rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, oliy ta’limdagi i
nson
resurslarini boshqarish faqat ma’muriy jarayon emas, balki strategik rejalashtirish,
tashkilot madaniyatini shakllantirish va inson kapitalini rivojlantirish bilan bevosita
bog‘liqdir. Bu esa, milliy ta’lim tizimida ham kadrlar siyosatini faqat byurok
ratik
yondashuv bilan emas, balki kompleks, zamonaviy boshqaruv nazariyalari asosida qayta
ko‘rib chiqishni taqozo etadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, oliy ta’lim muassasalarida kadrlarni
tanlash va boshqarish tizimini takomillashtirish uchun
bir necha yo‘nalishlarda chora
-
tadbirlar zarur. Bular qatoriga tanlov jarayonlarining shaffofligini kuchaytirish, kadrlarni
baholash va rag‘batlantirishning ilmiy asoslangan tizimini ishlab chiqish, rahbar kadrlar
malakasini oshirishning uzluksiz mexanizmini joriy etish, shuningdek, xalqaro
tajribalarni adaptatsiya qilish kiradi. Shuningdek, kadrlar faoliyatining natijadorligini
raqamli indikatorlar asosida baholash va bu baholash natijalarini mansabga tayinlash
yoki lavozimni saqlab qolish bilan bog‘lash t
izimi samaradorlikni sezilarli darajada
oshirishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
163
Yuqoridagi holatlar asosida xulosa qilish mumkinki, oliy ta’limda kadrlar siyosatini
rivojlantirish
–
bu ta’lim sifatini ta’minlashda, ilmiy
-innovatsion faoliyatni kuchaytirishda
va universitetlarning xalqaro maydondagi raqobatbardoshligini oshirishda hal qiluvchi
omillardan biridir. Shuning uchun ushbu yo‘nalishdagi islohotlar kompleks yondashuv
asosida, tizimli tarzda va ilmiy-nazariy asosda olib borilishi lozim.
XULOSA
Olib borilgan tadqiqotlar n
atijasi shuni ko‘rsatdiki, oliy ta’lim muassasalarida
kadrlar siyosatini takomillashtirish va samarali boshqaruv tizimini shakllantirish
bugungi kunda dolzarb va strategik ahamiyatga ega masalalardan biridir. Kadrlarni
tanlash jarayonida ochiqlik, shaffoflik va meritokratiya tamoyillariga asoslanish, ularning
kasbiy kompetensiyasini baholashda aniq va mezonli yondashuvlarni joriy etish ta’lim
sifati va boshqaruv samaradorligini oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ayrim oliy ta’lim muassasalarida inson resurslarini
boshqarishga doir ilg‘or yondashuvlar joriy etilgan bo‘lsa
-da, bu tajribalar tizimli
ravishda barcha muassasalarda tatbiq qilinmagan. Shu boisdan, ta’lim muassasalari
miqyosida yagona strategik yondashuvni shakllantirish, raqamli texnologiyalar asosida
boshqaruv jarayonlarini avtomatlashtirish va pedagog hamda rahbar kadrlarning kasbiy
rivojlanishini tizimli qo‘llab
-quvvatlash zaruriyati mavjud. Bundan tashqari, xorijiy
tajribalar tahlili asosida aniqlanishicha,
inson resurslarini boshqarish faqat ma’muriy
jarayon emas, balki oliy ta’lim muassasasining taraqqiyot strategiyasining ajralmas qismi
hisoblanadi. Shuning uchun kadrlar siyosati faqat yillik rejalashtirish doirasida emas,
balki uzoq muddatli rivojlanish konsepsiyasi asosida shakllantirilishi lozim.
Xulosa qilib aytganda, oliy ta’lim tizimida kadrlarni tanlash va boshqarishning
ilmiy asoslangan, tizimli, innovatsion yondashuvlarga asoslangan modeli ishlab chiqilishi
va amaliyotga joriy etilishi zarur. Bund
ay yondashuv, bir tomondan, ta’lim
muassasalarining raqobatbardoshligini oshirsa, ikkinchi tomondan, ta’lim sifatining
barqaror rivojlanishini ta’minlashda asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Azlarova M.M. Inson
resurslarini boshqarish: o‘quv qo‘llanma. –
Toshkent:
Iqtisodiyot, 2019.
–
207 b.
2.
Bakiyeva I.A. Kadrlar xizmatida ish yuritish: o‘quv qo‘llanma. –
Toshkent:
Cho‘lpon nomidagi NMIU, 2019. –
224 b.
3.
Narziqulov N.R., Murtazayev B.CH., Bakiyeva I.A. Inson resurslari iqtisodiyoti:
o‘quv qo‘llanma. –
Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi
nashriyoti, 2005.
–
160 b.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim
tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsep
siyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi farmoni.
