Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The formation of artificial irrigation systems and
agricultural practices in Khorezm based on archaeological
research in the lower reaches of the Amu Darya
Nozima MATYAKUBOVA
1
Urgench State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
This article analyzes the formation of artificial irrigation
systems and the development of agricultural practices in the
Khorezm oasis, located in the lower reaches of the Amu Darya,
based on archaeological research. The construction of irrigation
structures in complex natural and geographical conditions and
their role in shaping agrarian civilization are highlighted. The
results of archaeological expeditions led by S.P. Tolstov, the
developmental stages of the ancient canal and irrigation ditch
systems, as well as the connection between tribal management
systems and irrigation networks, have been scientifically
analyzed. The article demonstrates that the location of
agricultural oases in ancient Khorezm was closely intertwined
with the socio-economic structure and state governance.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Khorezm,
Amu Darya,
irrigation system,
agricultural culture,
archaeological research,
S.P. Tolstov,
Tazabagyab culture,
Amirabod culture,
tribal governance,
agrarian civilization,
natural and geographical
conditions.
Xorazmda sun’iy sug‘orish tizimlari va dehqonchilik
madaniyatining
shakllanishi
Amudaryoning
quyi
oqimidagi arxeologik tadqiqotlar asosida
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Xorazm,
Amudaryo,
sug‘orish tizimi,
dehqonchilik madaniyati,
arxeologik tadqiqotlar,
Ushbu maqolada Amudaryoning quyi oqimida joylashgan
Xorazm vohasida sun’iy sug‘orish tizimlarining shakllanishi va
dehqonchilik madaniyatining rivojlanishi arxeologik tadqiqotlar
asosida tahlil qilingan. Murakkab tabiiy-geografik sharoitlarda
sug‘orish ins
hootlarining barpo etilishi va uning agrar
1
Teacher, Urgench State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
159
S.P. Tolstov,
Tozabog‘yob madaniyati,
Amirobod madaniyati,
qabilaviy boshqaruv,
agrar sivilizatsiya,
tabiiy-geografik sharoit.
sivilizatsiyaning shakllanishidagi roli yoritilgan. S.P. Tolstov
boshchiligidagi arxeologik ekspeditsiyalar natijalari, qadimgi
kanallar va ariqlar tizimining rivojlanish bosqichlari, shuningdek,
qabilaviy boshqar
uv tizimining sug‘orish tarmoqlari bilan
bog‘liqligi ilmiy asosda tahlil etilgan. Qadimgi Xorazmda
dehqonchilik vohalarining joylashuvi, ijtimoiy-iqtisodiy tuzum va
davlat boshqaruvi bilan chambarchas bog‘liqligi ko‘rsatib berilgan.
Формирование искусственных ирригационных систем
и земледельческой культуры в Хорезме на основе
археологических исследований нижнего течения
Амударьи
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Хорезм,
Амударья,
ирригационная система,
земледельческая
культура,
археологические
исследования,
С.П. Толстов,
культура Тазабагьяб,
культура Амирабад,
племенное управление,
аграрная цивилизация,
природно
-
географические условия
.
В
статье
рассматривается
формирование
искусственных ирригационных систем и развитие
земледельческой культуры в Хорезмском оазисе на
основе археологических исследований нижнего течения
Амударьи.
Освещены
вопросы
строительства
оросительных
сооружений
в
условиях
сложной
природно
-
географической
среды
и
их
роль
в
становлении аграрной цивилизации. Проведен анализ
результатов
археологических
экспедиций
под
руководством С.П. Толстова, этапов развития древних
каналов и арыков, а также взаимосвязи племенного
управления с ирригационной системой. Показана тесная
связь
земледельческих
оазисов
с
социально
-
экономическим строем и государственным управлением
Древнего Хорезма.
KIRISH
Qadimgi Xorazm vohasi Markaziy Osiyoning eng qadimiy madaniy va iqtisodiy
markazlaridan biri
sifatida sun’iy sug‘orish tizimlari asosida shakllangan agrar
sivilizatsiyaning yorqin namunasi hisoblanadi. Amudaryoning quyi oqimidagi murakkab
tabiiy-geografik sharoitda dehqonchilikning rivojlanishi bevosita inson faoliyati bilan
bog‘liq bo‘lib, qadimg
i aholining suv resurslarini boshqarishdagi tajribasi va muhandislik
bilimlarini aks ettiradi. Sug‘orish tizimlarining barpo etilishi faqat iqtisodiy ehtiyoj emas,
balki ijtimoiy va siyosiy jarayonlarning ham mahsuli bo‘lgan.
Xorazm vohasida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar, xususan S.P. Tolstov
boshchiligidagi ekspeditsiyalar natijalari, qadimgi sug‘orish tizimlarining rivojlanish
bosqichlarini va ularning agrar hayotdagi o‘rnini ochib berdi. Ushbu tadqiqotda
Amudaryoning quyi oqimidagi sug‘orish tizim
lari, dehqonchilik madaniyatining
shakllanishi va ularning qadimgi Xorazm jamiyatining siyosiy-iqtisodiy tuzilmasi bilan
aloqadorligi tahlil qilinadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
160
ADABIYOTLAR TAHLILI
Qadimgi Xorazm sug‘orish tizimlari va dehqonchilik madaniyatini o‘rganishda bir
qator olimlarning ilmiy ishlari asosiy manba sifatida xizmat qilgan. S.P. Tolstovning
“Qadimgi Xorazm” asari bu borada fundamental tadqiqot bo‘lib, unda qadimgi kanallar,
ariqlar va sug‘orish inshootlarining tuzilishi, ularning geografik joylashuvi va tarixi
y
ahamiyati batafsil yoritilgan.
B.V. Andrianov qadimgi sug‘orish tizimlarining texnik va funksional xususiyatlarini
o‘rgangan bo‘lsa, V.I. Vaynberg o‘z tadqiqotlarida Xorazm va unga tutash hududlarning
tabiiy-geografik sharoitlari va arxeologik manzillarini tahlil qilgan. N.A. Egamberdiyeva
esa Amudaryo havzasidagi qadimgi madaniyatlarning shakllanishi va rivojlanishini
sug‘orish tizimlari bilan bog‘liq holda o‘rgangan.
Shuningdek, A.Asqarov, A.S. Sagdullaev, Sh.Shaydullaev kabi olimlarning qadimgi
Baqtriya va Sug‘d hududlaridagi dehqonchilik vohalariga oid tadqiqotlari ushbu mavzuni
kengroq kontekstdan tahlil qilish imkonini beradi. Bu asarlar sug‘orish tizimlari va agrar
sivilizatsiya o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni yoritishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat
qilmoqda.
METODOLOGIK ASOSLAR
Tadqiqotda qadimgi Xorazm sug‘orish tizimlari va dehqonchilik madaniyatini
kompleks o‘rganish uchun arxeologik, tarixiy, kartografik, paleoekologik hamda
stratigrafik tahlil usullari qo‘llanildi. Qadimgi kanallar
va ariqlar qoldiqlari, ularning
geografik joylashuvi va tarixiy rivojlanish bosqichlari chuqur o‘rganilib, sug‘orish
tizimlarining agrar hayot va ijtimoiy tuzumdagi o‘rni aniqlashtirildi. Turli metodlarning
uyg‘unligi qadimgi Xorazmning agrar va madaniy ta
raqqiyot jarayonlarini ilmiy asosda
kompleks tahlil qilish imkonini yaratdi.
TAHLIL
Amudaryoning quyi oqimida murakkab tabiiy sharoit bo‘lganligi sababli, sun’iy
sug‘orishga asoslangan dehqonchilik madaniyati tarkib topgan. Amudaryoning o‘zanlari
bo‘ylarida dehqonchilik qilishning imkoni bo‘lmagan. Bu yerlarda doimo suv toshqinlari
bo‘lib turganligi sababli donli ekinlarni bu joylarga ekib bo‘lmagan. Daryo toshqini
paytlarda o‘zanlarning kengligi o‘zgarib turgan, 3 kilometrdan to 5 kilometrgacha
kengay
gan. Uning qirg‘oqlari yotiq bo‘lganligi sababli suv toshqini davrida suv 0,6 –
1,6
metr balandlikgacha ko‘tarilgan. Atrof –
muhitni suv toshqinidan himoya qilish uchun
ikkala qirg‘oqqa aholi dambalarni o‘rnatgan. Amudaryoda yiliga bir necha marotaba
toshqin bo‘lgan. Aholi bu toshqinlarni tabiat hodisalarini o‘rganish orqali aniqlashgan va
bu toshqinlardan dehqonchilikda unumli foydalanlar. Daryo qirg‘oqlarida doimo toshqin
va suv bo‘lib turganligi sababli, u yerlar to‘qayzorlarga aylangan. Daryoga y
aqin
qairlarga ham ekin ekishmagan, chunki bir tomondan bu yerlar yumshoq bo‘lgan,
ikkinchi tomondan suv toshqini kuchli vaqtlarda ekinlarni yuvib ketgan. Dehqonchilik
qilinadigan dalalar daryo qirg‘og‘idan uzoqroq bo‘lgan joylarda bo‘lgan. Ekin dalalariga
suv kanal va ariqlar yordamida olib borilgan. Xorazm vohasidagi dehqonchilik hududlari
daryo yoqalarida emas, balki sahro va daryo oralig‘idagi yerlarni egallagan.
Amudaryo eski o‘zanlari bo‘ylarida yoki toshqin natijasida paydo bo‘lgan ko‘llar
atrofida dehqonchilik qilishgan. Xorazm vohasida dastlabki dehqonchilik izlari mil.avv. II
ming yillikning uchinchi choragi, ya’ni bronza davriga oidligi aniqlangan[2,С.103.].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
161
Arxeologlar janubiy Oqchadaryo hududidan Tozabog‘yob va Suyorgan madaniyatlariga
oid
dastlabki sug‘orish tuzilmalarining izlari topishgan. Oddiy sug‘orish tizimlarining
izlari Bozorqal’a yodgorligining shimoliy qismlaridan, Ko‘kcha 1, 3 manzilgohi va
qabristoni, Oqchadaryo o‘zanining janubiy qismidagi Jonbosqal’a yodgorligining shimoli
-
sharqidagi Ko‘kcha 15, 16 manzilgohlaridan topilgan. Ilk temir davriga oid suvg‘orish
tizilmalari Amirobod madaniyat shakllangan hududdan aniqlangan. Amirobod
madaniyatining aksariyat manzilgohlari janubiy Oqchadaryoning g‘arbiy tomonidan
aniqlangan. Kich
ik Qavatqal’adan Yakkaparson hududigacha bo‘lgan joylarda bronza va
ilk temir davriga oid kanal izi va uning atrofida ko‘plab manzilgohlar topilgan. Amirobod
madaniyati mil.avv. IX-
VIII asrlarda mavjud bo‘lib, ular asosan chorvachilik bilan
shug‘ullanishgan, shu bilan bir qatorda daryo o‘zanidan keng, sayoz kanallar chiqarib
dehqonchilik ham shug‘ullanganlar.
NATIJALAR
S.P.Tolstov boshchiligidagi Xorazm arxeologik ekspeditsiyasi a’zolari tomonidan
olib borilgan arxeologik tadqiqot ishlari natijasida
mil.avv. I ming yillikning o‘rtalari
Xorazm vohasida Amudaryoning ikkala qirg‘og‘ida ham sun’iy sug‘orish tizilmalari
mavjud bo‘lganligini isbotlagan. Uning “Drevniy Xorezm (Qadimgi Xorazm)” asarida
qadimgi davrdagi kanallar daryo o‘zanlarining yo‘nalishlari bo‘ylab qazilgan, ba’zi
joylarigina to‘g‘rilangan. Aynan shu hududlarda aholi zich joylashgan deb ko‘rsatgan[9,C.
45.]. Dehqonlar daryoning qaytib borayotgan suvi yana o‘zining dalalariga olib kelish
uchun harakat qilganlar. Bu esa, keyinchalik yirik
kanallarning paydo bo‘lishiga zamin
yaratgan.
S.P.Tolstov fikricha, Xorazm vohasidagi yirik sug‘orish tarmoqlari qisqa davr ichida
bunyod etilgan va bunday ulkan miqyosdagi ishni bajarish faqat yirik mustahkam
markazlashgan davlat qo‘lidan keladi deb ko‘
rsatadi[10,C. 48.]. Davlat boshqaruvining
o‘ziga xos jihatlaridan biri boshqaruv qabilalar birlashuvi asosida olib borilgan. Bunday
boshqaruv uslubida hududlardagi urug‘ va qabila oqsoqollari muhim o‘rinni tutgan.
Shuni e’tiborga oladigan bo‘lsak, dehqonch
ilik vohalarini tahlil qilish orqali qabilalar
joylashgan hududlarni aniqlash imkoni bo‘ladi. Dehqonchilik vohalari esa, sug‘orish
tizimlari va ularning atrofida saqlanib qolgan arxeologik yodgorliklarni tipologik tahlili
orqali aniqlash mumkin.
XULOSA
Qadimgi Baqtriya hududidagi dehqonchilik vohalari A.Asqarov[4, Б. 185.],
A.S.Sagdulaev[7,С.32–37.], Sh.Shaydullaev[11,Б.39.], qadimgi Sug‘ddagi dehqonchilik
vohalari R.X.Sulaymonov[8], M.X.Isamiddinov[5], A.R.Muxamedjanov, qadimgi Xorazm
vohasidagi dehqon
chilik vohalari S.P.Tolstov, A.B.Andrianov[3,С.103.], V.I.Vaynberg,
N.A.Egamberdieva[1,B.186.], X.Matyoqubov, M.A.Qurbonov[6,Б. 52
-54.]lar tomonidan
tadqiq qilingan. S.P.Tolstov, Ya.G‘.G‘ulomov, A.B.Andrianov, V.I.Vaynberg tomonidan olib
borilgan tadqiqot
ishlari Xorazm vohasining o‘zida bevosita olib borilgan arxeologik
ishlar bilan bog‘liqligi sababli ham juda qimmatlidir. Ular dehqonchilik vohalarining
geografik joylashgan hududlarini ta’riflashda asosan, sug‘orish tizimlari bilan bog‘langan
holda bayon etishgan va yodgorliklar izchil xronologik tartibda yoritilgan. Har bir
hududning geografik tasviri, o‘zan va kanallarning yo‘nalishlari aniq o‘z ifodasini topgan.
B.I.Vaynberg asarida quyi Amudaryo, Ustyurt, quyi Sirdaryo hududlarining tabiiy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
162
geografik sharoitlari ham tadqiqot doirasiga tortilgan. Qadimgi davrning tabiiy sharoiti,
iqlimi ham misollar bilan yoritib berilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI:
1. Egamberdiyeva N.A. Amudaryo havzasi hududlarining qadimgi madaniyati.-
B.186.
2.
Андрианов Б.В. Древние оросительные системы Приаралья. –
С. 103.
3.
Андрианов Б.В. Древние оросительные системы Приаралья. –
С. 103.
4.
Асқаров А. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи. –
Тошкент: O`zbekiston,
2015.
–
Б. 185.
5.
К исторической топографии древнего и средневекового Самарканда. –
Ташкент: Фан, 1981. –
С. 6; Самаркандского Согда (проблемы взаимодействия
культурных традиции в периоды раннежелезного века и античности). Автореф. на
соис.уч.ст.докт. ист.наук. –
Самарканд. 2000.
6.
Қурбанов
М.А. Хоразм воҳасида микровоҳаларнинг вужудга келиши ва
ривожланиш тарихи(мил.авв. VI
-
V асрлар). // Хоразм Маъмун академияси
Ахборотномаси. №3.2018.
-
Б. 52
-54.
7.
Сагдуллаев А.С. Основные черты и генезис культуры доантичной Бактрии.
// Античные и раннесредневековые древности Южного Узбекистана. –
Ташкент:
Фан, 1989. –
С. 32–
37.
8.
Сулаймонов Р.Х. Древний Нахшаб.
-
Тошкент.Фан.2000.
9.
Толстов С.П. Древний Хорезм. –
C. 45.
10.
Толстов С.П. Древний Хорезм. –
C. 48.
11.
Шайдуллаев Ш.Б. Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши
ва ривожланиши (Бақтрия мисолида). т.ф.д. илм. даражасини олиш учун ёзилган
дисс. автореферати. –
Самарқанд, 2009. –
Б. 39.
