Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
History and stages of spiritual and educational activities
in higher education institutions
Ismoil TURDIYEV
1
Gulistan State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
This article analyzes the historical stages of the development
of spiritual and educational work in higher education
institutions, their content, and main directions. It examines the
ideological approaches and educational methods characteristic
of each period and their influence on the socio-moral life of
students. The paper provides a consistent overview from the
Soviet era to the years of independence and the modern stage. It
also highlights the significance of historical experience in
shaping today’s system of spiritual and educational activities.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp331-335
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
spiritual and educational
work,
higher education,
historical stages,
educational system,
ideological approach,
national values,
modern education.
Oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy
-
ma’rifiy ishlarning
tarixi va bosqichlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar,
oliy ta’lim,
tarixiy bosqichlar,
tarbiya tizimi,
mafkuraviy yondashuv,
milliy qadriyatlar,
zamonaviy ta’lim.
Mazkur maqolada oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy
-
ma’rifiy ishlarning tarixiy rivojlanish bosqichlari, ularning
mazmuni va asosiy yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Har bir davrga
xos bo‘lgan mafkuraviy yondashuvlar, tarbiyaviy metodlar va
ularning ijtimoiy-
ma’naviy hayotga ta’siri ko‘rib chiqiladi.
Sovet
davridan to mustaqillik yillarigacha va zamonaviy bosqichgacha
bo‘lgan jarayonlar izchil bayon etilgan. Shuningdek, tarixiy
tajribalarning bugungi ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar tizimida tutgan
o‘rni ham yoritilad
i.
1
Head of the Department for Youth Affairs, Spirituality and Enlightenment, Gulistan State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
332
История
и
этапы
духовно
-
просветительской
деятельности в высших учебных заведениях
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
духовно
-
просветительская
работа,
высшее образование,
исторические этапы,
система воспитания,
идеологический подход,
национальные ценности,
современное образование.
В данной статье рассматриваются исторические этапы
развития духовно
-
просветительской работы в высших
учебных заведениях, их содержание и основные
направления. Анализируются идеологические подходы,
методы воспитания, характерные для каждого периода,
а также их влияние на социально
-
нравственную жизнь.
Последовательно освещается путь от советского времени
до периода независимости и современного этапа. Также
рассматривается значение исторического опыта в системе
духовно
-
просветительской
деятельности
настоящего
времени.
Ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar har qanday jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan
biri hisoblanadi. Ayniqsa, oliy ta’lim muassasalarida bu yo‘nalishdagi faoliyat yoshlarda
vatanparvarlik, fuqarolik mas’uliyati, milliy qadriyatlarga sadoqat kabi
fazilatlarni
shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda bu boradagi ishlar uzoq tarixga ega
bo‘lib, bir necha bosqichlar asosida shakllanib va rivojlanib kelgan.
1. Sovet davri (1920
–
1991-
yillar): Sovet davrida oliy ta’lim muassasalaridagi
ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar asosan siyosiy
-
ideologik tusga ega bo‘lgan. Bu davrda talabalarni
kommunistik mafkura asosida tarbiyalash asosiy vazifa hisoblangan.
•
Ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar komsomol tashkilotlari, partiya tashkilotlari va
jamoatchilik asosida olib borilgan.
•
Talabalarda “sotsialistik ong”ni shakllantirish, ateistik qarashlarni singdirish
ustuvor edi.
•
Mustaqil fikrlash, milliy qadriyatlarga asoslangan yondashuvlar cheklanib,
yagona ideologik yo‘nalish ustuvor edi.
2. Mustaqillikning dastlabki yillari (1991
–
2000-yillar): 1991-
yilda O‘zbekiston
mustaqillikka erishgach, oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar yangi
yo‘nalishda shakllana boshladi.
•
Diniy, milliy, madaniy qadriyatlarni qayta tiklashga alohida e’tibor qaratildi.
•
“Ma’naviyat va ma’rifat” markazlari, “Ma’rifat targ‘ibotchilari” kabi tashkilotlar
faoliyati yo‘lga qo‘yildi.
•
Talabalarga tarixiy xotirani saqlash, vatanparvarlikni rivojlantirish, mustaqil
fikrlash ko‘nikmalarini berishga e’tibor berildi.
3. Rivojlanish bosqichi (2000
–
2016-
yillar). Bu davrda davlat siyosatida ma’naviy
-
ma’rifiy tarbiyaning o‘rni kuchayib bordi.
•
Oliy ta’lim muassasalarida “Ma’naviyat va ma’rifat” sohalariga mas’ul bo‘lgan
prorektorlik lavozimi joriy etildi.
•
Har yili “Ma’naviyat oyligi”, “Zukko talabalar” tanlovlari, “Talabalar teatr
studiyalari” kabi tadbirlar an’anaga aylandi.
•
Talabalarda sog‘lom turmush tarzi, huquqiy madaniyat, milliy g‘urur va iftixorni
shakllantirishga qaratilgan ko‘plab loyiha va dasturlar amalga oshirildi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
333
4. Zamonaviy bosqich (2017 yildan hozirgi kungacha). Hozirgi bosqichda oliy
ta’lim muassasalarida ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar yangi metodologik asosda, innovatsion
yondashuvlar bilan olib borilmoqda.
•
Prezident farmon va qarorlari asosida ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar davlat siyosatining
ajralmas qismiga aylandi.
•
Raqamli texnologiyalar, interaktiv metodlar, masofaviy targ‘ibot usullari joriy
qilinmoqda.
•
Yoshlar bilan ishlash agentligi, “Yoshlar daftari”, “Yoshlar yetakchisi” kabi
institutlar orqali talabalarning tashabbuskorligini oshirishga xizmat qilmoqda.
Quyidagi jadval ma’naviy
-
ma’rifiy ishlarning bosqichma
-bosqich rivojlanishini
ko‘rsatadi:
1-
jadval. Oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy
-
ma’rifiy ishlarning bosqichlari
Bugungi kunda globallashuv, raqamli texnologiyalar va madaniy xilma-xillik
sharoitida jamiyatda ma’naviy
-
ma’rifiy qadriyatlarni saqlab qolish va rivojlantirish dolzarb
masalaga aylangan. Ayniqsa, bu jarayonda oliy ta’lim muassasalari muhim o‘rin tutadi.
Talabalar
–
kelajak jamiyatining tayanchi, mamlakat taraqqiyotining harakatlantiruvchi
kuchidir. Shu bois ularni nafaqat bilimli, balki ma’naviy jihatdan yetuk, madaniyatli va
fidoyi insonlar etib tarbiyalash ta’lim tizimining asosiy vazifasiga aylangan.
Zamonaviy oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy
-
ma’rifiy is
hlar quyidagi
maqsadlarni ko‘zlaydi:
✓
Talabalarda yuksak axloqiy fazilatlarni shakllantirish;
✓
Milliy qadriyatlarga hurmat va vatanparvarlik tuyg‘usini rivojlantirish;
✓
Diniy bag‘rikenglik, tolerantlik va fuqarolik ongini mustahkamlash;
✓
Yoshlarni salbiy axbor
ot, g‘oyaviy tahdid va axloqiy buzuqlikdan himoya qilish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
334
Zamonaviy sharoitda oliy ta’limdagi ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar quyidagi
yo‘nalishlarda olib boriladi:
1. Innovatsion yondashuvlar asosida tarbiya
–
zamonaviy media vositalari, raqamli
platformalar orq
ali ma’naviy
-
ma’rifiy materiallar targ‘iboti.
2.
Integratsiyalashgan o‘quv jarayoni –
ijtimoiy-gumanitar fanlarda axloqiy,
fuqarolik va madaniy qadriyatlar targ‘iboti.
3. Madaniy va ijtimoiy faoliyat
–
talabalarni teatr, kitobxonlik, musiqa va san’at
orqal
i ma’naviy rivojlantirish.
4. Volontyorlik va jamoatchilik asosida ishlar
–
talabalarni ijtimoiy loyihalar va
ko‘ngillilik harakatlariga jalb etish.
2-jadval: Amaliy shakllar va vositalar
Ba’zi hollarda talabalar orasida ma’naviy faollikning pasayishi, g‘arbona
madaniyatga haddan ziyod taqlid, virtual hayotga mukkasidan ketish holatlari uchraydi.
Bunga qarshi quyidagi choralar ko‘rilmoqda:
✓
Ma’naviy
-
ma’rifiy ishlarga ilg‘or pedagoglarni jalb qilish;
✓
Har bir talabaning individual qiziqishlari asosida tadbirlar tashkil etish;
✓
Ma’naviyatni kundalik hayotga yaqinlashtirgan holda amaliy vositalar bilan
boyitish.
•
har hafta talabalar bilan aktual
mavzularda muloqotlar;
“Ma’naviyat soatlari”
• yetuk ziyolilar, san’atkorlar,
mutaxassislar ishtirokida;
Davra suhbatlari va
forumlar
•
YouTube, Telegram, Instagram
platformalarida ma’naviy kontentlar;
Ijtimoiy tarmoqlar orqali
targ‘ibot
• ijodiy yondashuv bilan ma’naviyatni
singdirish.
Talabalar teatr studiyalari,
zakovat o‘yinlari
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
335
Shunday qilib, oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar tarixan turli
shakl va mazmunlarda olib borilgan. Bugungi kunda bu faoliyat jamiyat taraqqiyotining
eng muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. Yuksak ma’naviyatli, mustaqil
fikrlovchi, fidoyi yoshlarni tarbiyalash
–
har bir oliy ta’lim muassasasining asosiy
vazifasidir. Zamonaviy jamiyatda ol
iy ta’lim muassasalarida olib borilayotgan ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar nafaqat talabaning shaxsiy kamoloti, balki jamiyat barqarorligi va
taraqqiyoti uchun ham muhim ahamiyatga ega. Bugungi yoshlar
–
ertangi rahbarlar,
olimlar, fidoyi fuqarolardir. Ularni ma’
naviy yetuk qilib tarbiyalash orqali biz kuchli va
sog‘lom jamiyat asosini yaratamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017
-yil 19-
maydagi “Ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish va soha
xodimlari faoliyatini tubdan
takomillashtirish to‘g‘risida”gi PQ
-2966-sonli Qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim vazirligi. Oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar bo‘yicha metodik qo‘llanma. –
T.: 2021.
3.
Islomova, D. Talabalar bilan ma’navi
y-
ma’rifiy ishlarni tashkil etish metodikasi. –
T.: TDPU, 2024.
4.
To‘laganov, A. Oliy ta’limda tarbiyaviy ishlar tizimi va uning rivojlanish
bosqichlari.
–
T.: Fan, 2019.
5.
Raxmonov, Z. Ma’naviy
-
ma’rifiy ishlarning psixologik asoslari. –
T.: Innovatsiya-
Ziyo, 2022.
