Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The significance of integrating and differentiating
education, science, and production in the modern system
of chemical education
Asel KURBANBAEVA
1
Nukus State Technical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
The integration of education, science, and industry
represents the mutual development and coordinated activity of
these three key sectors. During the integration process, the
efforts of these areas are combined to improve the quality of
education, accelerate the implementation of innovations, and
speed up the application of scientific research in industrial
practice. Integration implies the creation of a unified system for
the effective use of knowledge, technologies, and scientific
developments, which contributes to enhancing the efficiency of
all participants and supports the development of the economy
and society.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp373-377
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
integration,
differentiation,
chemical education,
modern educational system,
science and industry,
innovative approach,
practice-oriented learning,
scientific research activity,
quality of education,
continuity of knowledge.
Ta’lim, fan va ishlab chiqarishni integratsiya va
differensiatsiya qilishning zamonaviy kimyo ta’lim
tizimidagi ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
integratsiya,
differensiatsiya,
kimyo ta’limi,
zamonaviy ta’lim tizimi,
fan va ishlab chiqarish,
innovatsion yondashuv,
amaliyotga yo‘naltirilgan
ta’lim,
Ta’lim, fan va ishlab chiqarish integratsiyasi —
bu uchta
asosiy sohaning o‘zaro rivojlanishi va muvofiqlashtirilgan
faoliyatini
anglatadi.
Integratsiya
jarayonida
mazkur
sohalarning kuchlari birlashib, ta’lim sifatini oshirish,
innovatsiyalarni jadal joriy etish, ilmiy tadqiqotlar va ularni
ishlab chiqarish amaliyotiga qo‘llanilishini tezlashtirish
maqsadida ishlaydi. Integratsiya, bilimlar, texnologiyalar va
1
PhD, Associate Professor at Nukus State Technical University. E-mail: kurbanbaevaasel1980@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
374
ilmiy tadqiqot faoliyati,
ta’lim sifati,
bilimlar uzviyligi.
ilmiy ishlanmalardan samarali foydalanishni ta’minlash uchun
yagona tizim yaratishni anglatadi va ushbu tizim, barcha
ishtirokchilarning samaradorligini oshirish, shuningdek,
iqtisodiyot va jamiyatni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Значение
интеграции
и
дифференциации
образования, науки и производства в современной
системе химического образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
интеграция,
дифференциация,
химическое образование,
современная
образовательная система,
наука и производство,
инновационный подход,
практикоориентированное
обучение,
научно
-
исследовательская
деятельность,
качество образования,
преемственность знаний
.
Интеграция образования, науки и производства —
это
взаимное развитие и согласованная деятельность трёх
основных сфер. В процессе интеграции объединяются
усилия этих областей с целью повышения качества
образования, ускоренного внедрения инноваций, а также
ускорения
применения
научных
исследований
в
производственной практике. Интеграция предполагает
создание
единой
системы
для
эффективного
использования знаний, технологий и научных разработок,
что способствует повышению эффективности всех
участников, а также служит развитию экономики и
общества
.
KIRISH
XXI asrda kimyo ta
’
limi ilmiy yutuqlar, sanoat talablar va o
‘
zgaruvchan ta
’
lim
paradigmalari birlashgan joyda turibdi. Kimyoni o
‘
rgatishning an
’
anaviy modeli
—
odatda nazariy ma
’
ruzalar va alohida laboratoriya tajribalari bilan cheklangan
—
hozirda
talabalarni zamonaviy ilm-fan va texnologiyaning murakkab, o
‘
zaro bog
‘
liq
muammolariga tayyorlash uchun yetarli emas. Sanoatlar innovatsiyaga asoslangan va
bilimga intiluvchi bo
‘
lib borar ekan, bitiruvchilardan faqat kimyoning asosiy tamoyillarini
tushunish emas, balki ularni haqiqiy dunyo sanoat va ilmiy izlanishlar sharoitida qo
‘
llay
olishlari talab qilinmoqda.
Bu chaqiriqlarga javob berishning asosiy yo
‘
llaridan biri
—
ta
’
lim, ilm-fan va ishlab
chiqarishni strategik integratsiya qilish va farqlashdir. Integratsiya ta
’
lim muassasalari,
ilmiy tadqiqot tashkilotlari va sanoat korxonalari o
‘
rtasidagi tizimli hamkorlikni
anglatadi. Bu nazariya va amaliyot o
‘
rtasidagi sinergiyani kuchaytiradi, kimyo ta
’
limining
joriy ilmiy tendensiyalar va mehnat bozori ehtiyojlariga mos kelishini ta
’
minlaydi. Shu
bilan birga, ta
’
limda farqlash talabalariga kimyoning turli yo
‘
nalishlarini, masalan,
akademik tadqiqotlar, amaliy sanoat kimyosi, atrof-muhit kimyosi yoki farmatsevtika
rivojlanishi kabi yo
‘
nalishlarni o
‘
z qobiliyatlari, qiziqishlari va kasbiy maqsadlariga qarab
tanlash imkoniyatini beradi [1].
Kimyo ta
’
limini zamonaviylashtirish uchun faqat darsliklarni yangilash yoki yangi
laboratoriya tajribalari qo
‘
shish kifoya qilmaydi.
Bu kimyo o‘qitish, o‘rganish va qo‘llash
usullarini asosli tarzda transformatsiya qilishni talab qiladi. Ushbu o‘zgarish akademik
bilim va amaliy ko‘nikmalar o‘rtasidagi bo‘shliqni bartaraf etish, o‘zaro i
lmiy hamkorlikni
rag‘batlantirish va ta’limni hamjihat va moslashuvchan qilishni ta’minlashi kerak.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
375
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Ta’lim, fan va ishlab chiqarishni integratsiya va differensiatsiya qilish zamonaviy
ta’lim tizimida, ayniqsa kimyo sohasida, muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy kimyo sanoati
mutaxassislardan nafaqat nazariy bilimlarni, balki ularni amaliyotda qo‘llay olish
qobiliyatini talab qiladi. Ta’lim va ishlab chiqarishni differensiatsiya va integratsiya qilish
sohani aniq ehtiyojlariga yo‘naltirilgan ta’lim dasturlarini yaratishga imkon beradi. Bu
ta’lim muassasalarining kimyo kompaniyalari bilan hamkorligini o‘z ichiga oladi, bu esa
talabalarga amaliy sharoitlarda talab qilinadigan ko‘nikmalarni o‘rganishga yordam
beradi. Talabalar kimyo sanoati korxonalarida amaliyotlarda ishtirok etish orqali ilmiy
bilimlarning ishlab chiqarish jarayoniga qanday tatbiq etilishini tushunishadi [2].
Fan va ta’limni integratsiya qilish ilmiy tadqiqotlar va innovatsiyalarni
rivojlantirishga yordam beradi, chunki talabalar va yosh olimlar kimyo sohasidagi
innovatsiyalar bilan bog‘liq dolzarb loyihalarda faol ishtirok etadilar. Ishlab chiqarish
kompaniyalari bilan hamkorlik qilish universitetlar va ilmiy institutlarga yangi g‘oya va
texnologiyalarni tezroq joriy qilish imkonini beradi [3]. Shu tarzda, ilmiy-
ta’lim
markazlari yangi mahsulotlar va materiallar yaratish uchun platformalarga aylanishi
mumkin, bu esa iqtisodiyot va kimyo sohasining rivojlanishi uchun muhimdir. Ta’lim, fan
va ishlab chiqarish integratsiyasining tarixi uzoq va bu rivojlanish ijtimoiy-iqtisodiy
sharoitlarning o‘zgarishi bilan bog‘liqdir.
XIX asr:
Sanoat inqilobining boshlanishi fan va ishlab chiqarish o‘rtasidagi
integratsiyaning dastlabki qadamlarini qo‘yishga turtki bo‘ldi. Bu davrda texni
k
ta’limning sanoat ishlab chiqarishi bilan aloqasi kuchayib, universitetlarda ilmiy
-texnik
laboratoriyalar tashkil etildi.
XX asr:
XX asrda ta’lim, fan va ishlab chiqarish integratsiyasi tizimli tarzda
rivojlandi. 1960
–
1970-
yillarda ko‘plab mamlakatlarda
universitetlarning sanoat bilan
faol hamkorlik qilishi va amaliy masalalarni hal qilishga yo‘naltirilgan ta’lim dasturlari
rivojlana boshladi. Ushbu davrda ilmiy-ijobiy birlashmalar va texnoparklar faol
rivojlandi.
XX asr oxiri
—
XXI asr boshlari.
So‘nggi o‘n yilliklarda ta’lim, fan va ishlab
chiqarish integratsiyasi innovatsion ekosistemalar uchun asosiy elementga aylandi.
Ta’lim muassasalari, ilmiy institutlar va sanoat kompaniyalari birgalikda laboratoriyalar,
ilmiy-
ta’lim klasterlari, startaplar va texn
ologik markazlar tashkil etishmoqda.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Zamonaviy kimyo muammolari, masalan, yangi ekologik toza materiallar yoki
samarali katalizatorlar ishlab chiqish, ko‘plab ilmiy sohalarning bilimlarini birlashtirishni
(masalan, fizika, biologiya, muhandislik) va ishlab chiqarish bilan yaqindan ishlashni
talab qiladi. Ta’lim, ilm
-fan va ishlab chiqarish tuzilmalarining kuchlarini birlashtirgan
holda, nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan muammolarni hal qiladi.
Ta’lim va ishlab chiqarishni inte
gratsiya va differensiatsiya qilish zamonaviy bozor
talablariga javob beradigan va ilmiy yutuqlarga mos keladigan moslashuvchan ta’lim
dasturlarini yaratishga imkon beradi [5]. Bu quyidagilarga olib keladi:
innovatsion ta’lim metodlari
. Dasturlar ko‘
proq interdisipliner bilimlar va
amaliy ko‘nikmalarga yo‘naltiriladi, shu jumladan, kimyo sohasidagi nazariy va amaliy
bilimlarning uyg‘unligi. Masalan, talabalarga kimyoviy texnologiyalarni o‘rgatish orqali
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
376
ular haqiqiy loyihalar va korxonalar bilan o‘zaro aloqada bo‘lib, o‘z malakalarini
oshiradilar va aniq ishlab chiqarish vazifalarini hal qilishga tayyorlanadilar.
O‘quv rejalari yangilanishi:
Kimyo sohasidagi ilmiy kashfiyotlar va yangi
texnologiyalarning tez rivojlanishiga javoban, o‘quv dasturlari doi
miy ravishda
yangilanadi, bu esa talabalarga eng zamonaviy bilimlarni taqdim etish imkonini beradi.
Bu esa zamonaviy kimyo sanoati oldidagi muammolarni hal qilishga qodir
mutaxassislarni tayyorlash imkonini yaratadi. Bu ta’lim dasturlarini nafaqat kimyo
bo
‘yicha chuqur o‘rgatish, balki muhandislik, loyiha boshqaruvi, ekologiya va xavfsizlik
masalalari bo‘yicha bilimlarni ham berish zarurligini anglatadi. Kimyo ilmining va ishlab
chiqarishning turli sohalariga yo‘naltirilgan ta’lim dasturlarini differensiats
iya qilish,
mutaxassislarni keng va chuqur kompetensiyalar bilan tayyorlashga yordam beradi.
Kompetensiyalarni rivojlantirish.
Nazariya va amaliyotni integratsiya qilish,
asosiy kompetensiyalarni rivojlantirishga yordam beradi, masalan, tanqidiy fikrlash,
kompleks muammolarni hal qilish qobiliyati, bu innovatsion texnologiyalar va yangi
materiallar bilan ishlaydigan kimyogarlar uchun juda muhimdir. Fan va ta’limni
integratsiya qilish ilmiy tadqiqotlarni tezlashtiradi va ularning sanoatga yanada tezroq
tatbi
q etilishiga yo‘l ochadi.
Innovatsiyalarni rivojlantirish:
Universitetlar va ilmiy institutlar bilan sanoat
korxonalari o‘rtasidagi hamkorlik ilmiy ishlanmalarni tezroq amaliyotga tatbiq etishga,
yangi kimyoviy materiallar, samarali texnologiyalar va ekologiya, energetika va barqaror
rivojlanish kabi global muammolar uchun yechimlar yaratishga yordam beradi.
Interdisipliner tadqiqotlar.
Kimyo sohasida zamonaviy muammolar kompleks
yondashuvni talab qiladi, bu esa fizikaga, biologiyaga, materialshunoslikka va
muhandislikka oid bilimlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu bilimlarni integratsiya qilish ilmiy
masalalarni chuqurroq o‘rganishga va innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqishga
yordam beradi. Masalan, ekologik toza materiallar yoki katalizatorlarni yaratish
kimyoning boshqa fanlar bilan yaqindan ishlashini talab qiladi.
Talabalar ishtiroki.
Haqiqiy ilmiy tadqiqotlar va loyihalarda ishtirok etayotgan
talabalar va aspirantlar zamonaviy texnologiyalar bilan ishlash tajribasini oshiradilar, bu
esa ilmiy yutuqlarn
ing yuqori darajaga ko‘tarilishiga va kelajakda amaliy faoliyatda
qo‘llaniladigan ko‘nikmalarni egallashga imkon beradi.
ISHLAB CHIQARISHGA TA’SIRI
Fan va ishlab chiqarishni integratsiya qilish, ayniqsa kimyo sanoatining
rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.
Texnologik innovatsiyalar.
Ilmiy tadqiqotlar tezda sanoatga tatbiq etilsa, bu
yangi, samarali ishlab chiqarish jarayonlari, yangi materiallar va mahsulotlarni
yaratishga yordam beradi. Masalan, kimyoviy kompaniyalar yangi materiallar sintezining
usullarini moslashtirish, ishlab chiqarish texnologiyalarini yaxshilash yoki yanada xavfsiz
va ekologik jihatdan toza jarayonlarni ishlab chiqishlari mumkin.
Bozor talablariga javob berish.
Ta’lim muassasalari, ilmiy tashkilotlar va ishlab
chiqarish korxonalari o‘r
tasidagi hamkorlik sanoatning aniq ehtiyojlariga javob
beradigan yechimlarni yaratishga yordam beradi. Bu yangi mahsulotlarni ishlab
chiqishni, ekologik standartlarga javob berishni, ishlab chiqarish jarayonlarini
yaxshilashni va xarajatlarni kamaytirishni
o‘z ichiga oladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
377
Ishchi kuchi malakasini oshirish.
Ishlab chiqarish va ta’limni integratsiya qilish,
ilm-
fanning eng so‘nggi yutuqlarini biladigan va ularni ishlab chiqarishda qo‘llay oladigan
malakali kadrlarni tayyorlashga yordam beradi. Sanoat hamkorlari bilan hamkorlik
qilish, bozorga talab qilinadigan ko‘nikmalarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan ta’lim
dasturlarini yaratishga yordam beradi [6].
Kimyo sanoatida ushbu jarayonlar alohida ahamiyatga ega, chunki ular yangi
materiallar, samarali kimyoviy reaksiyalar va barqaror texnologiyalarni ishlab chiqishga
ta’sir qiladi. Masalan, kimyoviy muhandislik sohasidagi fan va ishlab chiqarishni
integratsiya qilish, energiya va xom ashyo iste’molini kamaytiradigan samarali
katalizatorlarni yaratishga yordam beradi.
XULOSA
Ta’lim, fan va ishlab chiqarishni integratsiya va differensiatsiya qilish nafaqat
ta’lim sifatini yaxshilashga, balki sanoatda innovatsiyalarni tezlashtirishga yordam
beradi, bu esa yangi texnologiyalar va mahsulotlarning rivojlanishiga olib keladi. Ushbu
jarayonlar kimyo sohasidagi zamonaviy muammolarni hal qila oladigan mutaxassislarni
tayyorlash uchun poydevor yaratadi va ilm-fan hamda sanoatning rivojlanishi uchun
yangi ufqlarni ochadi. Ushbu maqolada kimyo ta’lim tizimida ta’lim, ilm
-fan va ishlab
chiqarishni integratsiya qilish va farqlashning ahamiyati o‘rganilgan. Nazariy qarashlar,
amaliy misollar va siyosat tahlilining kombinatsiyasi orqali ushbu jarayonlar qanday qilib
kimyo ta’limining sifatini, dolzarbligini va samaradorligini oshi
rishga yordam berishini
ko‘rsatish maqsadida umumiy tasavvur taqdim etilgan.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Исследования
по
педагогической
инноватике
и
культуре
педагогическо¬го
мышления / под ред. О.С. Анисимова.
-
М., 1991.
-
36 с.
2.
Краевский В.В. Методология педагогики: Пособие для педагогов
-
исследователей / В.В. Краевский.
-
Чебоксары: ЧТУ, 2001.
-
244 с.
3.
Плеханова И.Н. Научные основы интеграции химико
-
биологических
знаний (в средних специальных учебных заведениях). Автореферат диссертация
кандидата педагогических наук.
-
Омск
-
2006. 24с.
4.
Шадрин А.И. Интеграция образования и науки в регионе: вопросы
теории и практики: монография / Краснояр. гос. пед. ун
-
т им. В.П. Астафьева. –
Красноярск, 2018. –
218 с.
5.
Kurbanbaeva A.J. Importance of Karakalpak folk healing traditions in youth
health
// «Муғәлим
ҳәм
үзиликсиз
билимлендириў» журнали
№4, 2024.
- 295-300
б
.
6.
A.J. Kurbanbayeva. KIMYO FANINI O
‘
QITISHDA T
А’
LIM, FAN, ISHLAB
CHIQARISH INTEGRATSIYASIN TAKOMILLASHTIRISH
// “
Ta
’
lim, fan va innovatsiya
”
jurnali
№4, 2024.
269-273 b
