Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Contemporary challenges and theoretical-methodological
foundations of teaching specialized subjects to future
engineers
Nurbek NOMOZOV
1
Karshi State Technical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
This article explores how the challenges of training future
engineers are linked to the development of education and the
significance of educational digitalization processes. It examines
the issues of ensuring education quality that meets the current
and future needs of individuals, society, and the state, while
maintaining the fundamental nature of education through the
digitalization of the educational process.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp541-545
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
education,
digital technology,
engineering.
Bo‘lajak muhandislarga ixtisoslik fanlarini o‘qitishning
zamonaviy muammolari va nazariy-metodologik asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ta’lim,
raqamli texnologiya,
muhandislik.
Ushbu maqolada bo‘lajak muhandislarni tayyorlash
muammolari ta’lim rivojlanishi va ta’limni raqamlashtirish
jarayonlarining ahamiyati bilan bog‘liqligi. Ta’lim jarayonini
raqamlashtirish uning fundamentalligini saqlab qolgan holda,
shaxs, jamiyat va davlatning hozirgi va kelajakdagi ehtiyojlariga
mos keladigan ta’lim sifatini ta’minlash masalalari ko‘rib
chiqilgan.
1
Assistant, Karshi State Technical University. E-mail: xolik2642@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
542
Современные проблемы и теоретико
-
методологические
основы преподавания специальных дисциплин будущим
инженерам
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
образование,
цифровые технологии,
инженерное дело
.
В данной статье рассматривается связь проблем
подготовки будущих инженеров с развитием образования
и значимостью процессов цифровизации образования.
Обсуждаются вопросы цифровизации образовательного
процесса при сохранении его фундаментальности, а также
обеспечения качества образования, соответствующего
текущим и будущим потребностям личности, общества и
государства.
KIRISH
Muhandislarni tayyorlash jarayonining nazariy-metodologik asoslarini ishlab
chiqish oliy ta’lim tizimidagi umumiy o‘zgarishlar kontekstida olib borilmoqda. Ushbu
o‘zgarishlarning asosiy tendensiyalari quyidagilardan iborat:
•
ta’lim mazmunining fundamental asoslarini mustahkamlash,
•
ta’lim dasturlarining yaxlitligini ta’minlash,
•
shaxsiy va kasbiy rivojlanish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish.
Ta’limni yangilashning eng samarali yondashuvlaridan biri shaxsga yo‘naltirilgan
ta’lim konsepsiyasidir (V.A.
Bolotov va boshqalar). Ushbu konsepsiya madaniy-tarixiy va
faoliyat yondashuvlariga (L.S.
Vygotskiy va boshqalar) asoslanib, ta’limning gumanistik
falsafasiga tayangan holda rivojlantirilgan (O.S. Gazman va boshqalar).
Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim konsepsiyasi doirasida muhandislarni tayyorlash
maqsadi, mazmuni va texnologiyalari qayta ko‘rib chiqiladi. Ushbu yondashuv nuqtai
nazaridan, b
o‘
lajak muhandislarni tayyorlashning maqsadi quyidagi ikki asosiy tamoyil
asosida ochib beriladi:
1.
Ta’lim, avvalo, bo‘lajak muhadisning rivojlanishini ta’minlashi kerak.
2.
Ta’lim jarayoni nafaqat bilim, ko‘nikma va malakalar majmuasini bo‘
lajak
muhandislarga yetkazish bilan cheklanib qolmasligi, balki ularning shaxsiy rivojlanishiga
yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim
.
Psixologik-
pedagogik tadqiqotlarni tahlil qilish shaxsga yo‘naltirilgan ta’limning
muhim tamoyillaridan biri ijodiy o‘z
-
o‘zini rivojlantirishini ko‘rsatadi. Ushbu yonda
shuv
doirasida quyidagi muhim masalalar hal etilishi lozim :
•
T
a’limda fan bo‘yicha tayyorgarlikni qayta ko‘rib chiqish, uni bo‘
lajak
muhandislarning ijodiy rivojlanishini ta’minlash vositasiga aylantirish;
•
Bo‘lajak muhandisning shaxsiy
qadriyatlar tizimini shakllantirish, bunda nafaqat
o‘zining ijodiy rivojlanishi, ijodiy salohiyatini rivojlantirishga yo‘naltirilganlikni ta’minlash.
Shaxs tushunchasi falsafa, sotsiologiya, pedagogika va psixologiya fanlarining
tadqiqot obyekti bo‘lib, turli ilmiy maktablar unga o‘z ta’rifini beradi. Faoliyatning
madaniy-tarixiy nazariyasi nuqtai nazaridan, shaxs tushunchasi insonning boshqa
odamlardan farqlovchi shaxsiy xususiyatlari majmuasi bilan cheklanmaydi. Ushbu
xususiyatlar shaxsning shakllanishi va faoliyat yuritishi uchun shart-sharoitlar sifatida
qaraladi. Tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, shaxs –
bu ijodiy va iste’dodli faoliyat
yurituvchi inson bo‘lib, u jamiyat hayotining yangi shakllarini yaratadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
543
Ijodkorlik bo‘lmagan joyda shaxsning shaklla
nishi ham kuzatilmaydi; bunday
holda, inson shunchaki individ yoki reproduktiv faoliyat subyekti bo‘lib qoladi. Shaxsning
ijodiy faoliyat subyekti sifatida shakllanishi uning o‘z rivojlanishiga bo‘lgan qimmatli
munosabatini o‘z ichiga oladi.
Bu b
o‘
lajak muhandislarda nafaqat muhandislik ishiga,
balki innovatsion faoliyat va o‘zini rivojlantirish jarayonlariga qiziqish uyg‘otishni talab
etadi. Shu bois, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim an’anaviy ta’limdan tubdan farq qiladi
.
Bugungi kunda shaxsga yo‘naltirilgan
ta’lim tizimi
raqamli texnologiyalaridan
samarali foydalanish bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, quyidagi muhim vazifalarni bajarishga
yordam beradi:
•
B
o‘
lajak muhandislarning individul salohiyatini aniqlash, rivojlantirish va
mustahkamlash;
•
B
o‘
lajak muhandislard
a bilish qobiliyatlarini shakllantirish, o‘zini o‘zi
takomillashtirishga intilish;
•
Reallik hodisalarini kompleks o‘rganish imkoniyatini yaratish;
•
Ta’lim jarayonining mazmuni, shakllari va usullarini dinamik yangilash
.
Raqamli texnologiyalari ta’lim
jarayoniga nafaqat kompyuter vositalari orqali
to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri ta’sir etish, balki butun o‘quv jarayoni va uning ishtirokchilari o‘rtasidagi
munosabatlarni o‘zgartirish orqali ham ta’sir qiladi. Shu bois bo‘
lajak muhandislarni
tayyorlashda raqamli texno
logiyalaridan foydalanish shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim
tamoyillariga muvofiq rivojlantirishga xizmat qiladi.
Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib, zamonaviy pedagogik ta’lim tizimining muhim
yo‘nalishlaridan biri bo‘
lajak muhandislarning yuqori malakali kadrlar sifatida
tayyorlanishini ta’minlash ekanligini ta’kidlash mumkin.
Raqamlashtirish jarayonlarining jadallashuvi hamda ta’lim jarayonining
konseptual qayta ko‘rib chiqilishi bo‘
lajak muhandislarning kasbiy sifatlari va
tayyorgarlik darajasiga nisbatan yangi talablarni yuzaga keltirmoqda.
Zamonaviy muhandis kompyuterdan samarali foydalanish, uning samaradorligini
oshirish va kasbiy faoliyatda foydaliligini ta’minlashga qodir bo‘lishi lozim. Ushbu
jarayonda bo‘lajak muhadis quyidagi maxsus ko‘nikmalarga ega bo‘lishi talab etiladi:
•
Kompyuter dasturlarining kasbiy faoliyatdagi o‘rnini aniqlash va ularning
samaradorligini baholash;
•
Dasturlarni qo‘llash natijalarini tahlil qilish va moslashtirish;
•
Kompyuter qo‘llanilishi lozim bo‘lgan muhandislik materiallarini
tanlash va
ularni b
o‘
lajak muhandislarning ehtiyojlariga moslashtirish.
METODIKA
Hozirgi psixologik-pedagogik tadqiqotlar va amaliyotda kompetentli yondashuv
faol rivojlanib bormoqda. Ushbu yondashuv hali to‘liq shakllangan konseptual apparatga
ega
bo‘lmasa
-da, uning asosiy jihatlarini quyidagicha izohlash mumkin:
•
Kompetensiya bilim va amaliy ko‘nikmalarni o‘z ichiga oluvchi tushunchadir
;
•
Kompetensiya faqatgina bilim va amaliy harakatlarni emas, balki motivatsion,
axloqiy, ijtimoiy va xulq-atvorga oid jihatlarni ham qamrab oladi;
•
Kompetensiya insonning olgan bilim, ko‘nikma va tajribalarini muayyan sharoit
va faoliyat doirasida qo‘llay olish qobiliyatini ifodalaydi
;
•
Kompetensiyalar an’anaviy yondashuvdan farqli ravishda, ta’lim natijalari
bo‘yicha shakllanadi (“natijaga yo‘naltirilgan standart”)
;
•
Kompetensiyalar nafaqat rasmiy ta’lim jarayonida, balki norasmiy va
informatsion ta’lim muhitida ham shakllanadi
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
544
Kompetentli yondashuvning yana bir muhim xususiyati shundaki, bu model
b
o‘
lajak muhandislarga shunchaki bilim berishni emas, balki ularga mavjud bilimlarni
amaliy qo‘llash va yangilab borish imkoniyatini berishni talab qiladi. Bu yondashuv bilim,
ko‘nikma va malakalarni rad etmaydi, aksincha, ularni faoliyat jarayonida qo‘llash va
yangi muhitlarga m
oslashuvchanligini oshirish orqali mukammallashtirishni ta’minlaydi
.
Kompetentli yondashuv doirasida ta’lim quyidagi uch asosiy kompetensiyani
shakllantirishga qaratilgan:
1.
Umumiy kompetensiyalar
–
har qanday zamonaviy mutaxassis uchun muhim
bo‘lgan
shaxsiy va kasbiy qobiliyatlar (masalan, muloqot, tanqidiy tafakkur,
muammolarni hal qilish qobiliyati).
2.
Tayanch kompetensiyalar
–
muayyan kasbiy sohada zarur bo‘lgan tayanch
kompetensiyalar (informatika, pedagogika va metodikaga oid bilimlar va ularni qo‘
llash
qobiliyati).
3.
Maxsus kompetensiyalar
–
kasbiy faoliyat yoki kasbiy vazifalarni bajarishga
mo‘ljallangan kompetensiyalar (loyihalash, konstruksiyalash, boshqarish, sozlash)
.
Shunday qilib, zamonaviy muhandis:
•
Raqamli
texnologiyalaridan
kasbiy
faoliyatda
samarali
foydalanish
ko‘nikmalariga ega bo‘lishi;
•
Muhandislik faoliyatda raqamli texnologiyalarni qo‘llashni bilishi;
•
Kompetentli yondashuv asosida o‘z kasbiy faoliyatini olib borishi;
•
Kasbiy faoliyatini tahlil qilish va natijalarini baholash ko‘nikmalariga ega bo‘lishi
lozim.
Shu bois, b
o‘
lajak muhandislarni tayyorlash jarayonida nafaqat texnik bilim va
ko‘nikmalar, balki innovatsion pedagogik texnologiyalar va shaxsiy rivojlanish
tamoyillari ham birdek e’tiborga olinishi lozim.
Bo‘lajak muhandisning kas
biy kompetensiyasi uning chuqur nazariy bilimlari va
muhandislik kompetensiyasining uyg‘unligi bilan belgilanadi. Shunday ekan, bo‘
lajak
muhandislarni tayyorlash tizimini shakllantirishda quyidagi tamoyillar asos qilib olinishi
lozim:
•
Muhandislik faoliyatining maqsadlarini hisobga olish;
•
Kasbiy faoliyat tuzilmasi va funksiyalarini inobatga olish;
•
Kasbiy vazifalar sinfini aniqlash.
B
o‘
lajak muhandis quyidagi asosiy rollarni bajarishi lozim:
1.
Muhandis (muhandislik sohasifda kasbiy faoliyat olib boruvchi shaxs);
2.
Muhandislik kasbiy faoliyatda axborot manbalaridan to‘g‘ri foydalanish
madaniyatini shakllantirish);
3.
Muhandislik faoliyatda raqamli texnologiyalarni joriy qilish bo‘yicha
muvofiqlashtiruvchi va innovator.
B
o‘
lajak
muhandislarni tayyorlashning o‘ziga xos muammolari ularning
fundamental tayyorgarligini belgilash masalasi bir qator tadqiqotchilar tomonidan tahlil
qilingan (A.A. Kuznetsov va boshqalar).
Shu sababli b
o‘
lajak muhandislarning kasbiy tayyorgarligi quyidagi
aspektlarni o‘z
ichiga olishi lozim:
•
Nazariy va amaliy fundamental tayyorgarlik;
•
Raqamli texnologiyalar bo‘yicha ilg‘or bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lish;
•
Kasbiy faoliyatda raqamli texnologiyalar vositalaridan samarali foydalanish
qobiliyati.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
545
XULOSA
Muhan
dislik sohasi doimiy ravishda rivojlanib borayotganligi sababli, o‘quv
dasturining mazmuni ham doimiy ravishda yangilanib borishi hamda mutaxassislik
bo‘yicha yangi bilimlarni doimiy egallashga qaratilgan bo‘lishi lozim.
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
N.R.Yusupbekov,
R.A.Aliyev,R.R.Aliyev.A.N.Yusupbekov
Boshqarishning
intellektual tizimlari va qoror qabul qilish.2015y.
2.
Акбаров Д. Е. и др. Исследования Вопросов Необходимых Условий Крипто
Стойкости Алгоритмов Блочного Шифрования С Симметричным Ключом
//CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MATHEMATICAL THEORY AND COMPUTER SCIENCES.
–
2021. Т. 2. –
No. 11.
–С. 71
-79.
3.
Matematik modellashtirishda hisoblash algoritmlaridan foydalanish. Primov T.I.,
Barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali. 2 (2), 48-50
4.
Primov T.I. Matematik modellashtirishning umumiy prinsiplari.
«Экономика и
социум», Выпуск №2(81) часть 1 (февраль, 2021).
5.
Primov T.I., Qurbonov S.Z. Matematik modellarni tuzishda variatsion tamoillar.
“Academic Research in Educational Sciences”. 2021, Volume 2, Issue 4.
6.
Shoimov B.S., Jamolov Sh.J. Singulyar koeffitsiyentga ega bo‘lgan giperbolik
tipdagi tenglama uchun Koshi masalasi. “Buxoro Davlat Universiteti ilmiy axboroti”.
2/2023
7.
Sh.Z. Kurbanov, Steam educational programs in implementation of independent
education of students in the module credit system. American Journal of Technology and
Applied Sciences ISSN (E): 2832-1766| Volume 10, | March, 2023.
8.
Sodiq o‘g‘li R. E., Jamil o‘g‘li J. S. Parabolik–
giperbolik tipdagi tenglamalar uchun
xarakteristikadan siljigan chiziqlarni oz ichiga olgan quyi yarim sohada chegaraviy
masala //Finland International Scientific Journal of Education, Social Science &
Humanities.
–
2023.
–
Т
. 11.
–
№.
4.
–
С. 2340
-2347.
9.
T. Primov. Axborot modellashtirishni o'rgatishda o'quvchilarning bilish
faoliyatini boshqarish.
Наука и инновация 1 (11), 153
-157.
10.
The simplest mathematical models of economic processes. Primov T.I., Central
asian journal of mathematical theory and computer sciences 4 (1), 80-82.
