159
O‘ZBEKISTON-YEVROPA ITTIFOQI IQTISODIY MUNOSABATLARI
BOSHLANISHINING DASTLABLI DAVRI
Xalmatova Komila Shuxrat qizi,
JIDU 2-bosqich talabasi E-mail:
Annotatsiya
. O‘zbekistonning ayni damda mahalliy va xalqaro
maydonda olib borayotgan siyosati xorijiy davlatlar, xususan Yevropa Ittifoqi
bilan erkin iqtisodiy munosabatlarga imkoniyat yaratayabti. Mazkur maqolaning
maqsadi O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so‘ng Yevropa
Ittifoqi davlatlari bilan olib birgan integratsiyalashuv jarayonini tahlil qilish hamda
ikki davlat o‘rtasida yo‘lga qo‘yilishi nazarda tutilgan istiqbolli g‘oyalarni
o‘rganishdan iborat. Maqolaning ilmiy va amaliy dolzarbligi Yevropa Ittifoqining
O‘zbekiston milliy iqtisodiyotini internalizatsiyalashda tutgan o‘rnini
o‘rganishdan iborat. Unda tarixiy, qiyosiy, event-tahlil va induksiya ilmiy
metodlaridan foydalanilgan. 1991-
yilda qabul qilingan “Sheriklik va hamkorlik
to‘g‘risidagi
shartnoma”
o‘zaro
iqtisodiy
aloqalarga
yo‘l
ochgan
bo‘lib,munosabatlarning keying davrida Yevropa Ittifoqining O‘zbekistonni
markazlashtirilgan Sovet uslubidagi iqtisodiy tuzilishidan bozor iqtisodiyotiga
o‘tishiga, O‘zbekistonni 9-benefitisar davlat deb qabul qilin, u eksport qilgan
tovarlarga imtiyozli bojlarni joriy qilishga va inson kapitalini mustahkamlashga
qaratilagan loyihalarni amalga oshirishga sababchi bo‘ldi. Maqolaning ilmiy
ahamiyati unda zamonaviy xalqaro munosabatlarda Yevropa Ittifoqi-
O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha eng yangi bilimlar tahlil qilinganidan iborat.
U soha mutahasisslari va ilmiy izlanuvchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar.
Yevropa Ittifoqi, O‘zbekiston, integratsiya, istiqbolli
g‘oyalar, sheriklik, iqtisodiy hamkorlik
Yevropa Ittifoqi va O‘zbekiston o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlar Sovet
Ittifoqi qulashi fonida ikki tomonlama hamkorlik shartnomalari asosida yo‘lga
160
qo‘yildi. Mustaqillikka erishgandan so‘ng, Markaziy Osiyo davlatlari, jumladan
O‘zbekiston, markazlashtirilgan Sovet uslubidagi iqtisodiyotdan bozor
iqtisodiyotiga o‘tqazishda jiddiy muammolarga duch keldi [1]. Bularga javoban,
Yevropa Ittifoqi mintaqadagi iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash uchun
moliyaviy va texnik yordam berdi. 1991-
yildan beri kuchda bo‘lgan “Sheriklik va
hamkorlik to‘g‘risidagi shartnoma” o‘zaro aloqalarning ustuvor yo‘nalishlarini
belgilab bordi [2]. Hozirgi kunda O‘zbekistonning mahalliy va mintaqaviy
siyosatidagi yangicha dinamika davlatl
ar o‘rtasidagi aloqalarning yangi
bosqichiga yo‘l ochadi. Shubhasiz, zamonaviy dunyoda sodir bo‘layotgan
geosiyosiy kelishmovchiliklar bu jarayonlarga ta’sir etmay qolmaydi. Shuning
yuzasidan, bu maqola o‘zaro iqtisodiy munosabatlarning rivojlanish yo‘lini va
amalga oshirilishi ko‘zda tutilayotgan istiqbolli loyihalarni o‘rganishni ko‘zda
tutadi.
Iqtisodiy hamkorlikning boshlanishi
Mustaqillikning birinchi kunlaridanoqYevropa Ittifoqi O‘zbekiston
Respublikasi bilan diplomatil aloqalarni yo‘lga qo‘ydi. Ikki davlat o‘rtasida
“Anglashuv
Memorandumi”
imzolanib,
bu
hujjat
ikki
tomonlama
munosabatlarga huquqiy asos bo‘lib xizmat qildi [3]. Yevropa Ittifoqi o‘zaro
iqtisodiy munosabatlarni tartibga solish uchun Post-Sovet hududida joylashgan
davlatlar bilan “Sheriklik va hamkorlik to‘g‘risidagi shartnoma” ni imzoladi.
Ushbu shartnomaga ko‘ra, Yevropa Ittifoqi ushbu davlatlarni ochiq bozor
iqtisodiyotini qurishda va tadbirkorlik uchun sog‘lom muhit yaratishda qo‘llab-
quvvatlaydi hamda savdo aloqalarini yaxshilash uchun moliyaviy yordam
ajratadi [4]. Yaqindagina mustaqillikka erishgan O‘zbekiston uchunbu
shartnoma katta ahamiyatga ega bo‘lib, ichki va tashqi iqtisodiy siyosatni
shakllantirishda yordam berdi.
161
TACIS
O‘zaro aloqalarning keyingi yillarida Yevropa Ittifoqi Mustaqil Davlatlar
Hamdovstligi davlatlariga texnikaviy yordam berishni nazarda tutgan TACIS
(Technical Assistance to Commonwealth of Independent States) loyihasini
amalga oshirdi va O‘zbekiston han bevosita ushbu loyihaning ishtirokchisga
aylandi [5].Bu loyiha yaqindagina mustaqillikka erishgan davlatlar (NIS) va
Yervopa Ittifoqi o‘rtasida iqtisodiy va siyosiy aloqalarni mustahkamlashni ko‘zda
tutgan bo‘lib, davlatlarning bozor iqtisodiyoti va demokratik jamiyatga
aylanishiga yordam berdi. O‘zbekiston TACIS bilan olib borilayotgan
islohotlarga ehtiyotkorlik bilan yondashdi.
1996- yilga kelib yalpi ichki mahsulotning pasayishi 2 foizgacha qisqartirildi,
davlat tomonidan boshqariladigan korxonalarning 80 foizi xususiylashtirildi [6].
Xalqaro Valyuta Fondi yangicha shakllanayotgan iqtisodiy muhitga
ko‘maklashish uchun 258 million yevro miqdorda mablag‘ ajratdi [5]. 1996-
1999-
yillarda asosiy e’tibor makroiqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlash va
hukumatning sektorlraro siyosatini tahlil qilishdan iborat bo‘ldi. Iqtisodiy va
instotutsional refirmatsiyalar, agrosanoat, energiya va telekommunikatsiya
infrastrukturasi tayanch yo‘nalishlar sifatida tanlab olindi. Dasturni amalga
oshirish uchun 57 million yevro ajratildi va undan 22 million yevro 1996-
1997-
yillardagi faoliyatga yo‘naltirildi.
1993-
yilda loyiha hech qanday moliyalashtirilmagan bo‘lsada, 1996-
yilda jami 28 million yevro investitsiya sanab yuqorida sanab o‘tilgan sohalarga
ajratildi. Davlat boshqaruvi islohoti, ijtimoiy xiznatlar va ta’lim asosiy e’tibor
ostidagi soha b
o‘lib, keying o‘rinlarda agrosanoat va energiya 5 yillikdagi muhim
yo‘nalishlardan
bo‘ldi.
Yadroviy
xavfsizlik
va
atrof-muhit
hamda
telekommunikatsiya sohalari eng kam moliyalashtirilgan loyihalarni o‘z ichiga
oldi.
162
TRACECA
1993-yil BrusseldaYevropa Ittifo
qi hamda O‘rta Osiyo va Janubiy
Kavkaz mintaqasi davlatlari o‘rtasida TRACECA (Transport Corridor Europe-
Caucus-
Asia) loyihasiga asos solish bo‘yicha konferensiya bo‘lib o‘tdi [6].
Loyiha Yevropa-
Xitoy savdo yo‘li yratish uchun yuqorida sanab o‘tilgan
hudu
dlar orqali uzilmagan temiryo‘l korridorini qurishni o‘z oldiga maqsasd qilib
qo‘yadi. O‘zbekiston uchun ushbu iqtisodiy aloqalarning o‘rnatilishi siyosiy va
iqtisodiy suverenitetini yanada mustahkamlab olishi va xalqaro savdoga
bevosita ishtirokchi sifati
da qatnashishi uchun zamin yaratdi. Bu transport yo‘li
o‘z navbatida TRACECA davlatlari o‘rtasida iqtisodiy hamkorlikni qo‘llab-
quvvatladi va xalqaro moliyaviy markazlar orqali mintaqaviy resurslarni
rag‘batlantirdi. O‘zbekiston hududidan temiryo‘lning umumiy hisobda 1698
kilometri o‘tgan bo‘lib, liniyalarning uzunligi bo‘yicha Qozog‘istondan keyin
ikkinchi o‘rinda bo‘ldi [3]. O‘zbekiston ushbu yo‘l orqali asosan paxta
transportarsiyasiga qiziqish bildirdi. Jami 105 ming tonna paxta xorijiy davlatlar,
jumladan, Yevropa Ittifoqiga eksport qilindi. Munosabatlarning keying
davrlarida O‘zbekiston TRACECA loyihalaridan sezilarli uzoqlashdi [7].
Xulosa
Yuqorilardan kelib chiqib, quyidagilarni xulosa qilishimiz mumkin.
Birinchidan, Yevropa Ittifoqi mustaqil O‘zbekistonning dastlabli iqtisodiy
hamkorlaridan bo‘ldi.
Ikkinchidan, iqtisodiyotning Post-Sovet uslubidan bozor iqtisodiyotiga
o‘tishida Yevropa Ittifoqining xissasi katta bo‘ldi.
Uchinchidan, Yevropa Ittifoqi O‘zbekiston Respublikasining mintaqa
hududidagi va
xalqaro maydondagi davlatlar bilan o‘zaro iqtisodiy aloqalarini
mustahkamlashga amaliy yordam berdi.
163
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Mamuka Tsereteli, “The Economic Modernization of Uzbekistan”,
Silk Road Paper, 2018.
2.
Dauren Aben and Kanat Makhanov, “Uzbekistan’s Path to
Enhanced Partnership with the European Union”, Eurasian Research Institute
Press, 2020.
3.
Khaydarali Yunusov, “Partnership and Cooperation
Agreements of the European Union with Central Asian Countries”, Studii
https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:0168-ssoar-418806
4.
Alexander Frenz, “The European Commison’s TACIS
programme”,
2018.
https://www.osce.org/files/f/documents/2/1/33459.pdf
5.
Nargiza Murzatolieva and Emilbek Dzhuraev, “The EU strategy
on
Central
Asia”,
2020.
files/bueros/bischkek/16168.pdf
6. European Comission: The TACIS Programme, Annual Report,
1997.
https://eur-lex.europa.eu/legal-
content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:51996DC0345&from=DE
7.
S.Frederick Star and Svante E. Cornell, “The EU and Central Asia:
Developng Transport and Trade”, Analytical Articles, 2015.
8.
Хамедов, И. "Открытость государственного управления как
принцип и механизм." Жамият ва бошқарув 2 (2013).
9.
Хамедов,
Иса.
"Некоторые
вопросы
дальнейшей
демократизации и модернизации государственной власти и управления и
административно-правового обеспечения этих процессов в Республике
Узбекистан." Общество и управление 1.1 (2013): 14-25.
